REKLAMA / Advertisement

Reklama / Advertisement

Stanisław Grabski: Państwo narodowe – cz. IX

67

Ostatecznie zdobywa Anglia stanowczą przewagę swego międzynarodowego handlu, gdy rewolucja zniszczyła na szereg lat siłę floty francuskiej i bogactwo wielkich jej eksportowych domów handlowych.

Przemysł kapitalistyczny rozwinął się dla eksportu zagranicznego. Potrzeby bowiem rynków lokalnych zaspakajał całkowicie cechowy przemysł rękodzielniczy. Ekspansję zaś na rynkach światowych zdobywał handel i przemysł tylko tych państw, które

1) potrafiły zapewnić mu bezpieczeństwo na morzach,

Reklama / Advertisement

2) uniezależniły wytwarzające dla rynków światowych fabryki od ograniczeń przepisów cechowych,

3) popierały dążenia stanu miejskiego do społecznego i politycznego zrównania się ze stanem rycerskim i stanu włościańskiego do wykupywania się z przywiązujących go do ziemi powinności poddanych.

Motywem zaś tej polityki nie była bynajmniej międzynarodowa solidarność pracy, lecz wręcz przeciwnie walka o przewagę pieniężnego bogactwa swego kraju, jako podstawy przewagi pieniężnych zasobów skarbu państwowego i opłacanych z nich zaciężnych wojsk nad skarbami i armiami innych państw. Ustrój kapitalistyczny wytworzył się w narodach, dążących do mocarstwowej potęgi i opierających swą polityczną w świecie cywilizowanym hegemonię na przewadze swego handlu i przemysłu na rynkach międzynarodowych. A niezbędnym uzyskania tej przewagi warunkiem było ścisłe zespolenie ekspansji militarno-politycznej państwa z przedsiębiorczością i ekspansją gospodarczą jednostek.

Reklama / Advertisement

Zespolenia tego dokonała władza państwowa, znosząca autonomie stanów, gmin i zawodowych korporacji, i ustanawiająca jednolite, obowiązujące na równi wszystkie warstwy społeczne, ustawodawstwo. W Anglii był władzą tą król z parlamentem, we Francji absolutny monarcha powołanymi przez się doradcami. Ale tragedią wszelkiego absolutyzmu, nawet najbardziej oświeconego, jest nieuchronne po pewnym czasie zwyrodnianie się jego w rządy nieodpowiedzialnych klik personalnych. Rosnący w bogactwo, wiedzę, rozwijający coraz większą inicjatywę przedsiębiorczą, stan średni popierał władzę monarszą Ludwika XIV. Mówiący bowiem o sobie: “Państwo – to ja” – Król Słońce w rzeczywistości nie bał się współpracy samodzielnych twórczych umysłów i charakterów. Absolutyzm jego rozbijał krępujące indywidualne inicjatywy szranki przywilejów stanowych i cechowych. Absolutyzm wszakże Ludwika XV-go, otaczającego się lichymi pochlebcami, stał się zaporą dla rozwoju samodzielnych talentów i przedsiębiorczych uzdolnień. Władza państwowa, zamiast harmonizować ze swymi dążeniami mocarstwowymi ekspansję cywilizacyjną i gospodarczą ludności, utrudniała ją swymi nieraz bezsensownymi przepisami i uciskiem fiskalnym. Podobnie działo się w Anglii za restauracji Stuartowskiej.

Wytworzyła się wskutek tego w kierujących ówczesnym życiem społeczno-ekonomicznym warstwach zamożnego mieszczaństwa, z którego pochodziła większość przedsiębiorców kapitalistycznych, reakcja przeciwko wszelkiej reglamentacji państwowej stosunków gospodarczych. Hasłem “wieku oświeconego” stało się wyzwolenie jednostki spod przemocy krępujących jej inicjatywy zakazów i nakazów państwowych. W Anglii reakcja ta dzięki ustalonemu już parlamentaryzmowi miała przebieg spokojniejszy: usunęła bez przelewu krwi dynastię Stuartowską, powołując na tron dom Orański. We Francji, wskutek zbyt długiego trwania absolutyzmu monarszego, zrodziła ona rewolucję.

Podstawy kapitalizmu stworzyła polityka merkantylna, zużytkowując dla ekspansji mocarstwowej państw i handlowo-przemysłowej ich przewagi na rynkach światowych dążenia do bogactwa i społecznego wywyższenia się jednostek, wyzwalanych przez władzę państwową z krępujących przedsiębiorczość indywidualną norm ustroju stanowo-korporacyjnego.

Gdy jednak dzięki pomocy państw indywidualizm społeczno-gospodarczy przełamał całkowicie szranki cechowej organizacji przemysłu i feudalnego prawa pańskiego ziem, oraz oparł hierarchię społeczną na posiadaniu kapitału, a nie na przynależności stanowej, wtedy odwrócił się stosunek jednostki do państwa: ekspansja mocarstwowa państw poczęła służyć społeczno-gospodarczej ekspansji ludności, złożonej z równych przed prawem, kierujących się “dobrze zrozumianym egoizmem” wedle nauki Benthama jednostek. Państwo stało się prawnym kompromisem tych “dobrze zrozumianych” egoizmów indywidualnych. Kompromis ten funkcjonował naprawdę dobrze tylko w Anglii. We Francji mąciły go tradycje absolutyzmu monarszego z jednej, rewolucji jakobińskiej z drugiej strony, doprowadzając do nowych wybuchów rewolucyjnych 1830 i 1848 r., oraz ,cezaryzmu Napoleona III.’. Zwycięskie wszakże armie Napoleona I rozniosły po całej Europie idee równości obywateli przed prawem i wolności ludów, podkopując autorytet przywilejów stanowych i monarchii z “Bożej łaski”.

Po rewolucjach 1848 r. ustala się we wszystkich państwach europejskich, pomimo niepowodzeń parlamentaryzmu francuskiego, liberalny ustrój państwowy. Ale zanim jeszcze zanikły w środkowej Europie ostatnie pozostałości stano -korporacyjnego ustroju społecznego, zanim nastąpiło uwłaszczenie włościan w Austrii, już w Anglii i we Francji spośród masy równych jakoby i wolnych jednostek zaczęły się wydzielać nowe zbiorowe, zorganizowane wspólnoty społeczne, nasamprzód związki zawodowe robotników, następnie stowarzyszenia spożywcze, trusty przedsiębiorców…

Pod koniec XIX wieku ogół ludności państw europejskich należy do związków klasowych i zawodowych, pomimo że prawo zapewnia każdej jednostce pełną wolność indywidualnej jej inicjatywy gospodarczej, w rzeczywistości podporządkowujących osobiste interesy jednostek interesom zbiorowych grup, ograniczających między nimi współzawodnictwo, normujących ceny i ilości produkowanych przez nich towarów, zastępujących jednostkowe umowy o płace robocze umowami zbiorowymi i reprezentujących ogół swych członków wobec władz państwowych.

Społeczeństwa europejskie składają się znów, jak w wiekach średnich, ze zorganizowanych grup społecznych. Jeno grupy te nie stanowią hierarchicznego układu. Wszystkie reprezentowane przez nie interesy są równoważne. A wraz z tym państwa stają się organizacjami prawnego kompromisu dążeń różnych grup ideowych i zawodowych, kierujących się z reguły “dobrze zrozumianym” egoizmem zbiorowym. Od 1871 po 1914r. kompromisy te zapewniały rządom europejskim spokojny rozwój i postęp cywilizacyjny. Przez tych 43 lat nie było w Europie rewolucji, przewrotów państwowych, dyktatur.

Stanisław Grabski  

—————
Stanisław Grabski(1871 – 1949) był politykiem, ekonomistą, posłem na Sejm Ustawodawczy oraz I kadencji w II RP, w latach 1945–1947 wiceprzewodniczącym Krajowej Rady Narodowej. Od 1905 r. w Lidze Narodowej, od 1906 r. był członkiem jej władz. Od 1907r. piastował funkcję wiceprezesa Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego w Galicji. W 1923 r. (rząd Wincentego Witosa – tzw. Chjenopiast) i w latach 1925–1926 – minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego. Był autorem ustawy tzw. Lex Grabski regulującej kwestię szkolnictwa dla mniejszości narodowych. Po przewrocie majowym w 1926 r. Grabski wycofał się z życia politycznego i poświęcił się pracy naukowej i publicystycznej. Jego bratem był Władysław Grabski – ekonomista, dwukrotny premier RP (1920, 1923-25).

Reklama / Advertisement