REKLAMA / Advertisement

Reklama / Advertisement

Prof. Matyja: Szwajcaria – naród i mniejszości narodowe

1272

Szwajcarski naród

Czy istnieje w ogóle szwajcarski naród w tym zróżnicowanym i wielokulturowym państwie? Owszem istnieje, choć jego definicja różni się nieco od powszechnie przyjętego pojęcia narodu.

Pierwsza próba zdefiniowania szwajcarskiej narodowości sięga roku 1872, kiedy chyba po raz pierwszy usiłowano ustalić, czy jest cos takiego jak szwajcarska narodowość. Szukano odpowiedzi na pytanie, czy ludność Szwajcarii może być pojmowana jako społeczność składająca się z wielu narodowości (niemieckiej, francuskiej i włoskiej), które są w stanie koegzystować ze sobą pokojowo, lub też może rościć sobie „prawo” do określania się narodem.

Reklama / Advertisement

Ogólne rozumienie narodu w tym czasie zgadzało się generalnie z aktualnym pojęciem „narodu szwajcarskiego”, a jego podstawą był początek tzw. okresu helwetyki (1798–1803). Wówczas Szwajcaria była zorganizowana na wzorzec francuski pod nazwą Republiki Helweckiej. Okres ten, widziany na zewnątrz jako okupacja, doprowadził w Szwajcarii do wykreowania dwóch elementarnych podstaw przyszłej państwowości: demokracji i jedności, które funkcjonują na terenie tego kraju do dzisiaj. Poczucie narodowej więzi wzmocniło się w miarę upływu czasu, głównie dzięki wydarzeniom historycznym (np. druga wojna światowa) i utrwaleniu neutralności kraju.

Należy zwrócić uwagę na fakt, że pojęcie „narodu” nie występuje w konstytucji Konfederacji Szwajcarskiej. Co prawda w konstytucji można doszukać się takich określeń jak „Rada Narodowa” lub „Bank Narodowy”, lecz próżno byłoby szukać pojęcia „naród szwajcarski”. Jeszcze w preambule konstytucji z roku 1848 i następnie w zmodyfikowanej konstytucji z 1874 r. występowało słowo „naród” (niem. Nation):

Die Schweizer Eidgenossenschaft, in der Absicht, den Bund der Eidgenossen zu befestigen, die Einheit, Kraft und Ehre der schweizerischen Nation zu erhalten und zu fördern, […].

Reklama / Advertisement

Całkowita modyfikacja konstytucji, która nastąpiła w 1999 r., doprowadziła do zmiany tekstu preambuły i usunięcia z niej słowa „naród”. Preambuła obecnej konstytucji zawiera pojęcie „społeczeństwa” (niem. Volk, fr. peuple, wł. popolo i retoromański pievel), ale nie „narodu”.

Jedynie w domyśle zawarte jest więc w konstytucji szwajcarskiej pojęcie „narodu”, natomiast samo państwo określa się mianem „narodu woli” (niem. Willensnation), które to określenie nie jest tak homogeniczne, jak to ma miejsce w innych państwach europejskich. W tym sensie Szwajcarzy widzą siebie i swój „naród” przez pryzmat wielości i różnorodności, a ich koegzystencja definiowana jest ich wolą współistnienia. Również w tym kontekście popularne jest pojęcie „narodu politycznego” (niem. politische Nation), w ostatnich latach zaś używa się coraz częściej określenia „narodu wielokulturowego” (niem. multikulturelle Nation) w celu określenia społeczności zamieszkującej helwecki kraj.

Rozważania na temat roli pojęcia „naród” w szwajcarskiej konstytucji i życiu codziennym obywateli tego kraju wydają się istotne ze względu na kwestie mniejszości etnicznych i narodowych, ich zdefiniowanie i osadzenie w ramach polityczno-prawnych oraz kulturowych.

Biorąc pod uwagę cztery obowiązujące języki i różnorodność religii, należy stwierdzić, iż Szwajcaria jest państwem, które styka się na co dzień z problemem mniejszości etnicznych i narodowych lub po prostu kulturowych.

Szwajcarskie mniejszości narodowe

Szwajcarska definicja mniejszości narodowych bierze głównie pod uwagę dwa zasadnicze aspekty:

• Warunkiem koniecznym jest szwajcarskie obywatelstwo.

• Dana mniejszość narodowa winna być związana trwale, przez dłuższy czas z państwem szwajcarskim. Z tego bezpośrednio wynika, że „nowe” i niechronione prawnie mniejszości, jak chociażby muzułmanie, nie są w stanie spełnić tego kryterium.

Napływ mniejszości do Szwajcarii miał swój początek po 2. wojnie światowej i związany był bezpośrednio z migracją ekonomiczną, szczególnie z dużym napływem gastarbeiterow z państw południowoeuropejskich i uchodźców z tzw. trzeciego świata oraz z państw byłej Jugosławii. W 1945 r. przyjechali do Szwajcarii pierwsi imigranci z Turcji. Byli to studenci, którzy dzięki finansowej pomocy państwa tureckiego zdobywali wykształcenie na wyższych uczelniach w Szwajcarii. Większość z nich opuściła Szwajcarię po ukończeniu studiów, część jednak pozostała. W 1946 r. przybyła do Szwajcarii grupa misjonarzy muzułmańskich, która wybudowała w 1963 roku pierwszy meczet na terytorium tego państwa.

Masowy proces imigracyjny do Szwajcarii można podzielić na 2 główne etapy. Pierwszy etap to okres od początków lat 60-tych do połowy lat 70-tych ubiegłego wieku, kiedy do Szwajcarii przybywali tureccy, włoscy, hiszpańscy i portugalscy pracownicy niewykwalifikowani. Dynamicznie rozwijająca się gospodarka Szwajcarii potrzebowała nowych niewykwalifikowanych pracowników. W tym samym czasie nastąpił również napływ pracowników sezonowych z regionów Jugosławii. Etap ten określany jest okresem tzw. „męskiej imigracji”. Z punktu widzenia szwajcarskich ośrodków decyzyjnych, mieli to być pracownicy sezonowi, którzy po określonym czasie i po wykonaniu krótko- i średnioterminowych prac, wracali regularnie do swoich ojczyzn.

Ta sytuacja uległa zmianie, kiedy tymczasowe pozwolenia na prace i pobyt w Szwajcarii zamieniono na pobyty długoterminowe, co związane było z wybuchem wojny w państwach byłej Jugosławii, szczególnie w Bośni i Kosowie. Z początkiem lat 90-tych ubiegłego wieku nastąpił napływ rodzin pracowników sezonowych, co zapoczątkowało drugi etap imigracji muzułmańskiej do kraju alpejskiego. Napływ kobiet i dzieci stal się wówczas wyzwaniem dla przyjmującego państwa szwajcarskiego, charakteryzującym się integracją kobiet muzułmańskich w procesie pracy i dzieci w ramach edukacji. Na tym etapie imigracji muzułmańskiej do Szwajcarii po raz pierwszy doszło do zderzenia kulturowego miedzy społeczeństwem szwajcarskim i światem islamu. Objawem tego była odmienna wśród imigrantów interpretacja podziału rol w rodzinie i w społeczeństwie dla mężczyzn i kobiet, inne zasady w wychowaniu dzieci i stosunek do instytucji państwowych. Przybywający muzułmanie zaczęli czuć się zagrożeni utratą własnych wartości religijno-kulturowych, co było bezpośrednią przyczyną zakładania przez nich instytucji językowych, kulturalnych i religijnych.

Po 2014 roku nastapił, podobnie jak w innych krajach zachodnioeuropejskich, napływ uchodźców z północnoafrykańskich krajów Maghrebu do Szwajcarii, co związane było z ruchami rewolucyjnymi i wojnami domowymi w tych krajach. Niestabilna sytuacja w tych krajach była też przyczyną fali uchodźców z Afryki centralnej.

Ochrona mniejszości narodowych

Szwajcarska kultura polityczna podkreśla zasadę proporcjonalności i konsensu w reprezentacji politycznej i stosuje ją zarówno do partii politycznych, jak i języków narodowych. Sprawia to, że państwo to wykazuje bardzo niski poziom konfliktowych lub pokrywających się postanowień prawnych federacji, kantonów i społeczności lokalnych. Przynależność lokalno-polityczna jest bardzo głęboko wrośnięta w mentalność obywatela szwajcarskiego, który zdecydowanie na pierwszym miejscu utożsamia się z gminą i kantonem, natomiast Berno jest dla niego w większym stopniu siedzibą rządu niż stolicą państwa.

Należy stwierdzić, iż w porównaniu z konstytucją z 1848 r., a zwłaszcza z jej zmodyfikowaną formą z roku 1874, aktualna preambuła do konstytucji jest bardziej konkretna i koncentruje się zasadniczo na pojęciu „społecznej różnorodności” i „wielości społecznej”, natomiast poprzednie wersje konstytucji podkreślały jedynie pojęcie „jedności”. Różnica ta ma duże znaczenie, gdyż stwierdzenie „jedności w wielości” podkreśla wielokulturowy charakter państwa helweckiego, a jednocześnie sugeruje ochronę mniejszości narodowych.

W jaki sposób obecna konstytucja Konfederacji Szwajcarskiej chroni mniejszości narodowe w tym kraju? Konstytucja nie zawiera ostatecznej definicji pojęcia „mniejszości narodowych”, co wcale nie oznacza, iż mniejszości te nie są chronione w tym państwie. W społeczeństwie szwajcarskim, jak w każdym społeczeństwie przyjmującym imigrantów, występują bowiem konflikty między większościowymi i mniejszościowymi ugrupowaniami i ich kulturami, które generują sprawiedliwą wykładnię praw podstawowych. Pytania dotyczące praw podstawowych imigrantek i imigrantów nie można interpretować w odosobnieniu i niezależnie od praw podstawowych własnych grup kulturowych. Przyczynia się to do lepszego zrozumienia konfliktów w ramach praw podstawowych w społeczeństwach imigracyjnych: w obydwu przypadkach może dojść do konfliktu między osobami i ugrupowaniami mniejszości kulturowej z jednej i większości społeczeństwa z drugiej strony z powodu braku wzajemnej akceptacji kultury mniejszości i większości lub wręcz jawnego zwalczania się. Z tego też powodu nie dziwi fakt, że praktyka sądownicza nie rozróżnia między obywatelami danego państwa a imigrantkami i imigrantami, lecz traktuje obydwie kategorie według jednakowych norm prawnych.

Preambuła konstytucji szwajcarskiej podkreśla ważną rolę zjawiska wielokulturowości w kraju alpejskim. Wyraża bowiem wolę współżycia „jedności w wielości” na zasadzie wzajemnego poszanowania:

[…] w dążeniu do odnowienia Federacji, przez wzmocnienie wolności i demokracji, niezawisłości i pokoju, w duchu solidarności i otwartości wobec świata, zdecydowani żyć w jedności, we wzajemnej życzliwości i poszanowaniu ich różnorodności, świadomi wspólnych osiągnięć i odpowiedzialności wobec przyszłych pokoleń, pewni, że wolny jest tylko ten, kto korzysta ze swej wolności i że siłę narodu mierzy się dobrem słabych, […].

Potwierdza to art. 2, pkt 2 konstytucji:

Wspiera ogólny dobrobyt, trwały rozwój, wewnętrzną spoistość oraz kulturalną różnorodność kraju, podkreślając jedność różnych kultur, przy czym społeczeństwo winno tworzyć wielokulturowe państwo, a jego różnorodność należy widzieć jako szansę, nie zaś jako zagrożenie.

Czy przytoczone wyżej fragmenty konstytucji są wystarczające, aby mówić o ochronie mniejszości narodowych w ramach szwajcarskiego systemu politycznego? Z pewnością są niewystarczające i prowokują nie tylko dyskusję społeczną, lecz także debatę parlamentarną. Zarówno parlament, jak i rząd, jako najwyższe polityczne instancje w państwie szwajcarskim, zobligowane są do interpretacji konstytucji i pełnego określenia celów ochrony mniejszości narodowych. Niemniej jednak art. 2 pkt 2, mimo bardzo abstrakcyjnego sformułowania ochrony mniejszości, stanowi normę obowiązującą. Reszta należy do odpowiedniej interpretacji powyższych sformułowań prawnych.

Zakończenie

Ze względu na wielokulturowość Szwajcarii trudno byłoby osiągnąć społeczno-polityczny konsens bez federalizmu. Szereg decyzji podejmuje się na najniższym politycznym szczeblu, co chroni obywatela przed nieuzasadnioną bądź nietrafioną ingerencją ze strony państwa. Faktem jest, iż federalizm hamuje napięcia międzykulturowe i etniczne oraz dopasowuje działalność państwa na rzecz różnic międzyregionalnych. Wprawdzie proces negocjacji na płaszczyźnie międzykantonalnej i na szczeblu federacja-kantony jest niejednokrotnie długotrwały, to jednak w efekcie końcowym prowadzi on do pozytywnych rezultatów.

Niemniej jednak w dyskusjach, prowadzonych w mediach i na arenie politycznej, definiowana jest konkretna obawa o jedność narodu szwajcarskiego w przypadku zwiększającej się liczby języków, jakimi posługuje się społeczeństwo tego kraju. Podkreśla się nie bez przyczyny ryzyko zubożenia kulturowego narodu i wyobcowanie tożsamości narodowej.

Prof. Mirosław Matyja

—————-
Prof. dr Mirosław Matyja jest politologiem i ekonomistą, absolwentem Akademii Ekonomicznej w Krakowie i Uniwersytetu w Bazylei. Jest doktorem nauk ekonomiczno-społecznych uniwersytetu we Fryburgu w Szwajcarii oraz doktorem nauk filozoficznych w Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie. Jest profesorem na Wydziale Ekonomiczno – Społecznym Uniwersytetu Guadalajara, Campus Tabasco w Villahermosa w Meksyku. Prof. dr Mirosław Matyja jest autorem książek, esejów, artykułów naukowych, także o tematyce historycznej – w której jest uznanym autorytetem – i publicystycznych. Od ponad 20 lat mieszka w Szwajcarii.

Reklama / Advertisement