Obóz narodowy w latach 1887 – 1945 cz. I

Pierwszą organizacją, która zapoczątkowała proces kształtowania się nowoczesnego obozu narodowego była Liga Polska. Utworzył ją były powstaniec i członek Towarzystwa Demokratycznego Polskiego Zygmunt Miłkowski, znany także pod pseudonimem Teodor Tomasz Jeż. Inauguracyjne zebranie Ligi Polskiej odbyło się w sierpniu 1887 r. w zamku Hilfikon koło Zurychu w Szwajcarii. Obok Miłkowskiego wzięli w nim udział: Ludwik Michalski, Maksymilian Hertel i Aleksander Hirszberg. W “Ustawie Ligi Polskiej”, dokumencie programowym tej organizacji, głoszono chęć współpracy z innymi ruchami demokratycznymi.

Na ziemiach polskich głównym działaczem Ligi Polskiej był Zygmunt Balicki, który z polecenia Miłkowskiego utworzył tajny Związek Młodzieży Polskiej, zwany potocznie Zetem. Organizacja ta miała dostarczać kadr dla Ligi. W 1890 r. kierownictwo warszawskiego Zetu objął student biologii, Roman Dmowski. Jego działalność znacznie ożywiła organizację. Dmowski doprowadził do zniesienia zależności Zetu od Ligi Polskiej. Jego sprzeciw wobec solidaryzowania się ze strajkami studentów rosyjskich, doprowadził do opuszczenia Zetu przez sympatyków idei socjalistycznych.

Z inicjatywy Dmowskiego, 1 kwietnia 1893 r., działacze z Królestwa Polskiego wypowiedzieli posłuszeństwo Lidze Polskiej i utworzyli nową, tajną organizację – Ligę Narodową. Stało się to przy pełnej aprobacie komisarza Ligi Polskiej na zabór rosyjski, Jana Ludwika Popławskiego, który sam przystąpił do nowej organizacji. Oprócz narodowych demokratów do LN należeli również inni politycy oraz znani artyści i uczeni ( W. Reymont, K.H. Rostworowski, W. Tetmajer, J. Kasprowicz, G. Pawlikowski, J. Czekanowski i inni).

W pierwszym rzędzie Liga Narodowa zajęła się pracą nad sformułowaniem zasad programowych, odkładając kwestie organizacyjne na dalszy plan. Opublikowano serię broszur pt. “Z dzisiejszej doby”. Autorem jednej z nich, pt. “Nasz patriotyzm” był Dmowski. Dla, kształtującej się ideologii narodowej fundamentalne znaczenie miały dwie książki: “Egoizm narodowy wobec etyki” Zygmunta Balickiego, oraz”Myśli nowoczesnego Polaka” Romana Dmowskiego. Trzecim wybitnym ideologiem endecji był Jan Ludwik Popławski, autor licznych artykułów. Od 1895 we Lwowie zaczął się ukazywać “Przegląd Wszechpolski”. W latach 1902 – 1905 pismo ukazywało się w Krakowie. W celu pozyskania Polaków dla idei narodowej, prowadzono szeroko zakrojoną akcję agitacyjną i werbunkową. Wydawano miesięcznik dla ludności wiejskiej pt. “Polak”, oraz utworzono Towarzystwo Oświaty Narodowej. Na Śląsku, gdzie budziła się polskość, narodowcy wydawali pismo “Górnoślązak”. W 1897 r. opublikowano pierwszy program Stronnictwa Demokratyczno – Narodowego. Chociaż nie inaugurował on działalności partii to dzięki niemu do obozu narodowego przylgnęła nazwa Narodowa Demokracja czyli endecja.

Na zjeździe Rady Tajnej w Budapeszcie w 1897 r. wybrano Komitet Centralny Ligi Narodowej. W jego skład weszli: Dmowski, Popławski, Balicki, Karol Raczkowski i Teofil Waligórski. W lutym 1898 utworzono tzw. drugi Zet, oparty na nowych zasadach ideowych. Szerzeniem idei narodowej w gimnazjach miała się zająć, podporządkowana Zetowi, organizacja “Przyszłość” zwana potocznie “Pet”. Działalność Zetu przyczyniła się znacznie do rozszerzenia wpływów Ligi Narodowej w zaborze pruskim.

W 1905 r. w Galicji i zaborze rosyjskim utworzono Stronnictwo Demokratyczno – Narodowe. W 1909 r. zorganizowano stronnictwo także w zaborze pruskim, pod nazwą Towarzystwo Demokratyczno – Narodowe. Utworzenie partii zainaugurowało okres działalności bieżącej co wiązało się z zaniechaniem na pewien czas twórczości ideowej. W czerwcu 1905 r. utworzono Narodowy Związek Robotniczy. Organizowano również Narodowe Związki Zawodowe. Wszystkie te działania miały na celu rozszerzenie wpływów endecji w środowiskach robotniczych. W 1905 r. Liga Narodowa zdecydowanie sprzeciwiła się wikłaniu Polaków w rewolucję rosyjską. W tym samym roku narodowcy umocnili swoje wpływy w związku gimnastycznym “Sokół”.
W wyborach do pierwszej rosyjskiej Dumy Państwowej, które odbyły się w wiosną 1906 r., endecja zdobyła 34 mandaty, czyli wszystkie przysługujące Polakom. W Dumie powstało wówczas Koło Polskie. W styczniu 1907 r., w wyborach do drugiej Dumy, kierowany przez endeków blok wyborczy “Koncentracja Narodowa” zdobył ponownie 34 mandaty. Narodowi demokraci odnieśli także sukcesy w wyborach do trzeciej Dumy w 1907 r. W kolejnych wyborach, które miały miejsce w 1912 r., Roman Dmowski przegrał w Warszawie z kandydatem socjalistów Eugeniuszem Jagiełłą, robotnikiem fabrycznym, który odniósł zwycięstwo głównie dzięki głosom żydowskim. Była to osobista porażka Dmowskiego, tym bardziej, że jego konkurent w ogóle nie reprezentował polskich interesów w rosyjskim parlamencie.

W Galicji od 1902 roku Narodową Demokrację reprezentował w Radzie Państwa Stanisław Głąbiński. W wyborach w 1907 r., na 56 mandatów, endecy zdobyli 14. W 1908 r. Głąbiński został prezesem Koła Polskiego w Wiedniu.

W 1909 r. ukonstytuowało się w zaborze pruskim Polskie Towarzystwo Demokratyczne, przemianowane następnie na Towarzystwo Demokratyczno – Narodowe. W 1912 r. w Reichstagu endecja miała 7 przedstawicieli.
W 1905 r. z inicjatywy LN i SDN rozpoczęto walkę o polonizację szkół w Królestwie Polskim. Ogłoszono wówczas bojkot szkół państwowych tzn. rosyjskich. Kiedy Dmowski stwierdził, że dalszy bojkot nie ma sensu, gdyż rząd i tak się nie ugnie, nakazał zaniechać dalszej akcji. Nie spodobało się to niektórym działaczom narodowym i w efekcie było jedną z przyczyn serii rozłamów w łonie endecji. W lipcu 1908 r. delegacja obozu narodowego (Dmowski, Seyda, Grabski) wzięła udział w Kongresie Słowiańskim w Pradze. Dla wielu działaczy narodowych, nie rozumiejących intencji Dmoskiego, jego działania były zbyt prorosyjskie. Zaowocowało to serią secesji. W 1907 r. usamodzielnił się Zet. Rok później od endecji oderwał się Narodowy Związek Robotniczy, oraz grupa tzw. “frondy”. Szeregi endecji opuścili także Jan Kucharzewski i Władysław Studnicki. Kolejną dotkliwą stratą dla obozu narodowego była śmierć Popławskiego. Na zjeździe Ligi Narodowej w Warszawie w 1911 r. szeregi endecji opuściła grupa “secesji”. W wyniku serii rozłamów w latach 1907 – 1911 endecja utraciła wpływ na młode pokolenie.

Swój program polityczny Dmowski zawarł w książce “Niemcy, Rosja, i kwestia polska”, wydanej w 1908 r. Na kolejnych zjazdach Rady Głównej w latach 1912 – 1914, Liga Narodowa jednoznacznie poparła państwa ententy, opowiadając się przeciwko Rzeszy niemieckiej i jej sojusznikom. Po wybuchu wojny w sierpniu 1914 r. sekretarz Koła Polskiego w Dumie, Wiktor Jaroński złożył deklarację, w której wyraził gotowość Polaków do wspólnej z Rosją walki przeciwko Niemcom (“drugi Grunwald”). W odpowiedzi Wielki Książę Mikołaj Mikołajewicz zapowiedział zjednoczenie ziem polskich pod berłem cesarza rosyjskiego.

Wybuch wojny zastał Dmowskiego w Niemczech, gdzie jako obywatel rosyjski został na krótko aresztowany. Po przybyciu do Petersburga Dmowski po raz pierwszy wytyczył przyszłą zachodnią granicę Polski. Wraz z działaczami Stronnictwa Polityki Realnej, narodowi demokraci utworzyli Komitet Narodowy Polski. Z inicjatywy endecji zaczęto również formować polskie oddziały wojskowe – Legion Puławskiego. Po zajęciu Królestwa Polskiego przez Niemców, Komitet Narodowy Polski przeniósł się do Rosji. Nie oznaczało to jednak, że endecja wycofała się z zaboru rosyjskiego. Pod koniec 1915 r. z inicjatywy Władysława Jabłonowskiego powstało Międzypartyjne Koło Polityczne.

W latach 1915 – 1917 punkt ciężkości działalności Narodowej Demokracji przeniósł się za granicę. W połowie 1915 r. Dmowski wyjechał do Paryża, gdzie przejął kierownictwo w tzw. Kole Politycznym. Przywódca endecji rozpoczął wówczas szeroko zakrojoną akcję agitacyjną na rzecz niepodległości Polski. W 1916 r. złożył w tej sprawie stosowny memoriał rządom Francji i Anglii oraz ambasadorowi rosyjskiemu w Paryżu. W marcu 1917 r., na spotkaniu z ministrem spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii Arturem Baulforem, Dmowski przedłożył propozycję ogłoszenia przez rosyjski Rząd Tymczasowy deklaracji o niepodległości Polski. Chociaż do tego nie doszło, działania Dmowskiego nagłośniły sprawę polską na arenie międzynarodowej.

W 1917 roku praca Narodowych Demokratów skupiła się na organizowaniu oficjalnej politycznej reprezentacji Polski oraz formowaniu polskiej armii. W wyniku tych działań, w czerwcu 1917 r. Francja zgodziła się na utworzenie “autonomicznej Armii Polskiej”. Także w Rosji zaczęły powstawać Polskie Korpusy Wschodnie. 15 sierpnia 1917 r. utworzony został w Lozannie Komitet Narodowy Polski z siedzibą w Paryżu. Do jego głównych zadań należało reprezentowanie Polski wśród sprzymierzonych, opieka cywilna nad Polakami oraz zajmowanie się sprawami politycznymi Armii Polskiej. Prezesem KNP został Dmowski. Państwa ententy uznały oficjalnie Komitet, jako reprezentanta interesów polskich na arenie międzynarodowej. Działalność KNP zapewniła Polsce miejsce w zwycięskim obozie. Było to bardzo ważne, ponieważ działalność aktywistów na ziemiach polskich mogła doprowadzić do uznania Polski za sojusznika państw centralnych, w efekcie czego kraj nasz mógł by się nie odrodzić po I wojnie światowej.

REKLAMA/Advertisement

Latem 1918 r. sformowano pierwszą polską dywizję. W sierpniu Naczelnym Wodzem Armii Polskiej we Francji, zwanej także Błękitną Armią, został gen. Józef Haller. Dmowski udał się także do Stanów Zjednoczonych, gdzie spotkał się z tamtejszą Polonią, oraz omówił z prezydentem Wilsonem przyszłe granice Polski.

REKLAMA/Advertisement