„Mały Katyń”. 75 rocznica Obławy Augustowskiej

12 lipca 1945 roku oddziały NKWD, Armii Czerwonej, LWP oraz funkcjonariusze UBP rozpoczęły na terenie powiatów augustowskiego, suwalskiego i sejneńskiego największą po II wojnie akcje pacyfikacyjną podziemia. W jej wyniku życie straciły 592 osoby.

W wyniku zaangażowania się oddziałów Armii Krajowej w akcje „Burza” na wiosnę 1944 roku duża część działaczy musiała się zdekonspirować. Żołnierze byli aresztowani lub wcielani siłą do Ludowego Wojska Polskiego. Te wydarzenia nadwyrężyły strukturę podziemia. W przypadku Suwalszczyzny straty były boleśniejsze. Po zajęciu Suwałk 23 października władze w mieście przejęli przedstawiciele PKWN. Zaraz za oddziałami frontowymi na te tereny wkroczyły jednostki NKWD i „Smiersz”, które rozpoczęły aresztowania i łapanki. Inspektor suwalski AK mjr Franciszek Szabunia „Zemsta” w meldunku z 30 listopada tak oceniał sytuacje: „Aresztowania, terror i łapanki wyniszczyły i zrujnowały teren organizacyjnie. Pięcioletnia okupacja niemiecka nie wyrządziła tyle zła dla pracy organizacyjnej, co obecnie Sowieci”. Wszystko to zastopowało działania konspiracyjne na pół roku.

REKLAMA/Advertisement

Podziemie powtórnie uaktywniło się po utworzeniu Armii Krajowej Obywatelskiej (15 lutego 1945 r.) i odbudowaniu struktur w terenie. Na wiosnę 1945 r. zorganizowane zostały stałe odziały partyzanckie i oddziały samoobrony. W efekcie ich działań do końca maja 1945 roku w powiecie suwalskim rozbito 17 z 18 posterunków MO, a z 14 gmin funkcjonowały zaledwie dwie. Przeprowadzone udane akcje likwidacyjne na współpracowników UBP i konfidentów. Obszar kontrolowany przez władze komunistyczne ograniczał się praktycznie do miasta.

Bezradność lokalnych władz PKWN skłoniła je do szukania pomocy u organów wyższego szczebla. W efekcie wielu starań przybyłe na teren powiatu suwalskiego i augustowskiego wojska sowieckie znalazły się tam na prośbę władz polskich. Od maja liczba żołnierzy ochraniających poszczególne placówki urzędowe stale rosła. W drugiej połowie czerwca na Suwalszczyznę zaczęły przybywać jednostki dwóch armii sowieckich oraz jednostki z 62. Dywizji Wojsk Wewnętrznych NKWD wycofujące się z frontu. Dodatkowe wsparcie stanowił 1. Praski Pułk Piechoty z LWP. Szacuje się, że w całej akcji pacyfikacyjnej wzięło udział nawet 45 tysięcy żołnierzy.

REKLAMA/Advertisement

Obława rozpoczęła się najprawdopodobniej 12 lipca 1945 roku (podawane są również daty 10 lub 11 lipca). Oprócz terenów Suwalszczyzny i Puszczy Augustowskiej swoim zasięgiem objęła ona także część terytorium Litwy. W miastach przeprowadzano akcję sprawdzania dokumentów na placach targowych. Część aresztowań odbywała się w nocy. Na wsiach zwoływano zebrania i następnie zatrzymywano wszystkich przybyłych. Niewielkie miejscowości były otaczane przez wojsko, które następnie sprawdzało dom po domu i zamykało podejrzanych w stodołach. W wielu miejscach dochodziło do potyczek z żołnierzami AKO.

Szacuje się, że w czasie obławy trwającej do 25 lipca aresztowano 2 tysiące osób (dane rosyjskie podają liczbę 7 tysięcy), w tym ludność nie związaną z konspiracją. Zatrzymani kierowani byli do obozów filtracyjnych, gdzie byli identyfikowani i przesłuchiwani. Większość zwolniono, pozostałych około 600 osób porozsyłano do 50 rożnych aresztów gdzie kontynuowano przesłuchania. W czasie tych czynności byli oni bici i torturowani. Całej akcji aresztowań towarzyszyły liczne grabieże, gwałty i morderstwa dokonywane przez żołnierzy Armii Czerwonej na ludności cywilnej.

REKLAMA/Advertisement

20 lipca 1945 roku z Moskwy do Olecka przybyła specjalna ekipa funkcjonariuszy „Smiersz” kierowana przez gen. Iwana Gorgonowa, mająca przeprowadzić likwidacje zatrzymanych aresztantów. Akcji prawdopodobnie przewodzili gen. Gorgonow i gen. Paweł Zielenin.

Do tej pory nie ustalono losów ofiar, miejsca ich pochówku, ani też sprawców mordu. Wielokrotne prośby o pomoc prawną strony rosyjskiej pozostały bez odpowiedzi. We wsi Giby na Suwalszczyźnie znajduje się 10-metrowy krzyż, symbolizujący pochówek zaginionych, z napisem: „Zginęli, bo byli Polakami”. Do lat 90. miejsce to było uważane za masowy grób ofiar, jednak ekshumacje wykazały, że jest to zbiorowa mogiła żołnierzy niemieckich poległchy w 1944 roku. Możliwe, że miejsce stracenia i wiecznego spoczynku tych osób zostały podgrodzieńskie Naumowice.

Krzysztof Bobryk

Bibliografia:

Białous Adam, Obława augustowska w lipcu 1945 roku [w:] „Żołnierze Wyklęci. Zapomniani bohaterowie”, 30 marca 2006 r. [dostęp: 6 lipca 2015 r.] .
List Abakumowa do Berii [w:] „Nasz Dziennik”, 10 czerwca 2011 r. [dostęp: 6 lipca 2015 r.] .
Obława augustowska lipiec 1945 [dostęp: 6 lipca 2015 r.] .
Skłodowski Krzysztof, Widowisko historyczne „Obława Augustowska” lipiec 1945 [w:] „dobroni.pl”, 13 czerwca 2011 r. [dostęp: 6 lipca 2015 r.] .

Redakcja: Tomasz Leszkowicz

REKLAMA/Advertisement

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska<