Koneczny nie wierzy\u0142 w mo\u017cliwo\u015b\u0107 ujednolicenia cywilizacyjnego \u015bwiata. Przeciwnie, wed\u0142ug niego ludzko\u015b\u0107 trwa w nieustannej r\u00f3\u017cnorodno\u015bci i niekoniecznie jest to wada. Pisa\u0142 wr\u0119cz: \u201eNie mo\u017cna by\u0107 cywilizowanym na dwa sposoby […] Nie mo\u017cna trzyma\u0107 si\u0119 r\u00f3wnocze\u015bnie etyki katolickiej, \u017cydowskiej, bizanty\u0144skiej i tura\u0144skiej\u201d. <\/em>Ka\u017cda z tych cywilizacji zak\u0142ada odmienne rozumienie cz\u0142owieka, spo\u0142ecze\u0144stwa i pa\u0144stwa, i dlatego te\u017c nie spos\u00f3b je pogodzi\u0107 w jednym organizmie spo\u0142ecznym.<\/p>\n\n\n\n W\u015br\u00f3d cywilizacji, kt\u00f3re zidentyfikowa\u0142, Koneczny wymienia m.in. \u0142aci\u0144sk\u0105, tura\u0144sk\u0105, bizanty\u0144sk\u0105, brami\u0144sk\u0105, arabsk\u0105 czy \u017cydowsk\u0105. Najwi\u0119ksz\u0105 warto\u015b\u0107 przypisywa\u0142 cywilizacji \u0142aci\u0144skiej. To w\u0142a\u015bnie ona, wed\u0142ug niego, wytworzy\u0142a ide\u0119 godno\u015bci osoby, zasad\u0119 prymatu etyki nad prawem i niezale\u017cno\u015b\u0107 sfery moralnej od w\u0142adzy pa\u0144stwowej. Z \u0142aci\u0144skiej tradycji wyrastaj\u0105 takie instytucje jak samorz\u0105d, uniwersytet czy Ko\u015bci\u00f3\u0142 niezale\u017cny od polityki, ale te\u017c poj\u0119cie osoby jako podmiotu prawa, co zreszt\u0105 nie by\u0142o oczywisto\u015bci\u0105 w innych cywilizacjach.<\/p>\n\n\n\n Zupe\u0142nie odmienn\u0105 struktur\u0119 przedstawia cywilizacja tura\u0144ska. Jej pierwowzorem by\u0142y pa\u0144stwa mongolskie, tatarskie, a p\u00f3\u017aniej r\u00f3wnie\u017c carskie. Koneczny zauwa\u017ca\u0142: \u201ePrawo nie obowi\u0105zuje w\u0142adcy, a w\u0142adza nie obowi\u0105zuje si\u0119 wobec prawa\u201d<\/em>. W takim porz\u0105dku jednostka istnieje tylko o tyle, o ile s\u0142u\u017cy pa\u0144stwu. Nie ma tu mowy o obywatelu, jest poddany. System jest zhierarchizowany, autorytarny i oparty na sile, nie na konsensusie ani warto\u015bciach moralnych. Etyka w tej cywilizacji nie ma charakteru uniwersalnego, jest podporz\u0105dkowana bie\u017c\u0105cym interesom politycznym. Obowi\u0105zki wobec samego siebie, jak pisze Koneczny, \u201eistniej\u0105 jedynie w cywilizacji \u0142aci\u0144skiej\u201d<\/em>. W tura\u0144skiej liczy si\u0119 lojalno\u015b\u0107 wobec w\u0142adcy, nie sumienie. To podej\u015bcie sprzyja relatywizmowi moralnemu, a nawet cynizmowi w sferze publicznej. Spo\u0142ecze\u0144stwo nie organizuje si\u0119 tu oddolnie. Nie ma samorz\u0105d\u00f3w, niezale\u017cnych instytucji ani przestrzeni wolnej od kontroli w\u0142adzy. Armia pe\u0142ni funkcj\u0119 nie tylko si\u0142y zbrojnej, ale tak\u017ce fundamentu ca\u0142ej struktury pa\u0144stwowej. To militaryzm, kt\u00f3ry kszta\u0142tuje ca\u0142y system, od edukacji po hierarchi\u0119 spo\u0142eczn\u0105. W\u0142adca nie jest reprezentantem wsp\u00f3lnoty, ale jej w\u0142a\u015bcicielem. Zasada \u201erz\u0105du silnej r\u0119ki\u201d nie jest tu chwilow\u0105 konieczno\u015bci\u0105, lecz norm\u0105.<\/p>\n\n\n\n Warto podkre\u015bli\u0107: Koneczny nie uznawa\u0142 cywilizacji tura\u0144skiej za technicznie zap\u00f3\u017anion\u0105. Przeciwnie, mog\u0142a by\u0107 skuteczna w podbojach, w administracji, w narzucaniu \u0142adu. Ale by\u0142a niezdolna do tworzenia instytucji trwa\u0142ych i zakorzenionych w etyce. Tam, gdzie brak zaufania, a w\u0142adza opiera si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na sile lub strachu, nie powstaje tkanka spo\u0142eczna zdolna do przetrwania pr\u00f3b czasu. Tym kluczem Konecznego warto analizowa\u0107 wsp\u00f3\u0142czesne systemy polityczne Rosji i Ukrainy. Cho\u0107 si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0105, to dziel\u0105 wsp\u00f3lne dziedzictwo, struktury wywodz\u0105ce si\u0119 z imperium rosyjskiego i Zwi\u0105zku Sowieckiego. Ukraina, b\u0119d\u0105ca w przesz\u0142o\u015bci cz\u0119sciowo pod wp\u0142ywem cywilizacji \u0142aci\u0144skiej, wykazuje niekt\u00f3re jej cechy. R\u00f3wnocze\u015bnie rozwijaj\u0105 si\u0119 samorz\u0105dy, spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie i idea praw jednostki \u2013 czyli elementy kultury \u0142aci\u0144skiej, kt\u00f3rej podstaw\u0105 jest personalizm i prymat etyki nad pa\u0144stwem. Rosja natomiast, mo\u017cna powiedzie\u0107, piel\u0119gnuje tura\u0144skie dziedzictwo w niemal niezmienionej postaci.<\/p>\n\n\n\n Zrozumienie tych ram cywilizacyjnych to nie kwestia ideologii, ale narz\u0119dzie do analizy rzeczywisto\u015bci. Kiedy polityka przestaje by\u0107 etyczna, a pa\u0144stwo staje si\u0119 celem samym w sobie, powraca duch tura\u0144szczyzny. Jak zauwa\u017cy\u0142 Koneczny: \u201eNie ma post\u0119pu, gdy w \u017cyciu spo\u0142ecznym nie rz\u0105dzi etyka\u201d. <\/em>Mo\u017cna zmienia\u0107 szyldy i j\u0119zyk propagandy, ale mentalno\u015b\u0107 zostaje. I to ona wci\u0105\u017c kszta\u0142tuje wschodnie granice Europy.<\/p>\n\n\n\n W teorii Feliksa Konecznego Rosja zajmuje miejsce szczeg\u00f3lne. Nie tylko dlatego, \u017ce od wiek\u00f3w funkcjonuje wed\u0142ug wzorc\u00f3w tura\u0144skich, lecz r\u00f3wnie\u017c przez sw\u00f3j wp\u0142yw na s\u0105siaduj\u0105ce narody. Koneczny postrzega\u0142 j\u0105 jako najczystszy, nowo\u017cytny przyk\u0142ad tej w\u0142a\u015bnie formacji cywilizacyjnej. Nie bez przyczyny dostrzega\u0142 jej korzenie w strukturach mongolsko-tatarskich. Pisa\u0142: \u201eRosja jest typowym przyk\u0142adem cywilizacji tura\u0144skiej. […] Pa\u0144stwo to cel sam w sobie, a cz\u0142owiek jest narz\u0119dziem\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n Cywilizacja tura\u0144ska, wed\u0142ug Konecznego, opiera si\u0119 na bezwzgl\u0119dnym prymacie si\u0142y i osobistej lojalno\u015bci wobec w\u0142adcy. W\u0142adza nie zna tu ogranicze\u0144 prawnych ani moralnych. Jednostka nie posiada osobowej godno\u015bci ani statusu podmiotu prawa. Nie istnieje niezale\u017cne prawo publiczne ani ochrona praw jednostki \u2014 prawo to w istocie wola rz\u0105dz\u0105cych. Koneczny zaznacza\u0142, \u017ce \u201eprawo nie obowi\u0105zuje w\u0142adcy, a w\u0142adza nie obowi\u0105zuje si\u0119 wobec prawa\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n Pocz\u0105tki tej cywilizacji w Rosji si\u0119gaj\u0105 czas\u00f3w, gdy Ru\u015b Moskiewska przez wieki znajdowa\u0142a si\u0119 pod dominacj\u0105 Z\u0142otej Ordy. Moskwa przej\u0119\u0142a model zarz\u0105dzania od Mongo\u0142\u00f3w, w tym tak\u017ce ich struktur\u0119 spo\u0142eczn\u0105 i techniki sprawowania w\u0142adzy. Podczas gdy zachodnie obszary dawnej Rusi szuka\u0142y inspiracji w Europie, Moskwa wybra\u0142a drog\u0119 tura\u0144sk\u0105. W\u0142adca sta\u0142 si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em prawa i jedynym punktem odniesienia, a spo\u0142ecze\u0144stwo podporz\u0105dkowano idei scentralizowanego imperium.<\/p>\n\n\n\n W czasach caratu ta struktura tylko si\u0119 umocni\u0142a. Car nie by\u0142 tylko w\u0142adc\u0105 politycznym, ale tak\u017ce figur\u0105 niemal sakraln\u0105. Nie istnia\u0142y instytucje spo\u0142eczne niezale\u017cne od pa\u0144stwa. Samorz\u0105d czy spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie nie mog\u0142y si\u0119 rozwin\u0105\u0107. Ko\u015bci\u00f3\u0142 prawos\u0142awny, zw\u0142aszcza po reformach Piotra I, sta\u0142 si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 pa\u0144stwowego aparatu i utraci\u0142 samodzielno\u015b\u0107 etyczn\u0105.<\/p>\n\n\n\n Rewolucja bolszewicka nie zako\u0144czy\u0142a tej tradycji, a wr\u0119cz przeciwnie, przekszta\u0142ci\u0142a j\u0105 w wersj\u0119 \u015bwieck\u0105 i jeszcze bardziej totaln\u0105. System sowiecki wyeliminowa\u0142 sakralny aspekt tura\u0144szczyzny, ale zachowa\u0142 jej rdze\u0144. ZSRR wprowadzi\u0142 pe\u0142n\u0105 kontrol\u0119 nad ka\u017cd\u0105 sfer\u0105 \u017cycia. Nie istnia\u0142y niezale\u017cne wsp\u00f3lnoty. Wszystkie organizacje, od religijnych po zawodowe, zosta\u0142y wch\u0142oni\u0119te przez struktur\u0119 partyjn\u0105. Koneczny zauwa\u017ca\u0142, \u017ce cywilizacja tura\u0144ska mo\u017ce przyjmowa\u0107 r\u00f3\u017cne formy: monarchi\u0119, komunizm, a nawet republikanizm, lecz zawsze b\u0119dzie pozbawiona etycznych ogranicze\u0144 w\u0142adzy. Po upadku ZSRR nie dosz\u0142o do radykalnego zerwania z tura\u0144skim dziedzictwem. Federacja Rosyjska zachowa\u0142a jego zasadnicze cechy. Cho\u0107 formalnie przyj\u0119to struktury republika\u0144skie, w praktyce s\u0105 one podporz\u0105dkowane centrum. W\u0142adza prezydencka pe\u0142ni funkcj\u0119 niemal monarchiczn\u0105. Parlament i s\u0105dy nie maj\u0105 realnej autonomii, a media pa\u0144stwowe s\u0142u\u017c\u0105 jako narz\u0119dzia propagandy. Opozycja polityczna nie funkcjonuje na r\u00f3wnych prawach, ale bywa t\u0142umiona, marginalizowana lub usuwana z \u017cycia publicznego.<\/p>\n\n\n\n Trzonem tego systemu pozostaje militaryzm. Armia i s\u0142u\u017cby specjalne, zw\u0142aszcza FSB, s\u0105 fundamentem w\u0142adzy. Struktury si\u0142owe s\u0105 lojalne wobec prezydenta, nie wobec prawa. W spo\u0142ecze\u0144stwie rosyjskim istnieje przyzwolenie na stosowanie przemocy jako instrumentu polityki. \u015awiadcz\u0105 o tym nie tylko represje wewn\u0119trzne i zamachy na przeciwnik\u00f3w politycznych, lecz tak\u017ce dzia\u0142ania zewn\u0119trzne: wojna informacyjna, agresja zbrojna, czy presja energetyczna.<\/p>\n\n\n\n W\u0142adza w Rosji nie opiera si\u0119 na legalizmie. Obowi\u0105zuje zasada dost\u0119pu do centrum decyzyjnego. Kto jest blisko w\u0142adzy, ten posiada wp\u0142ywy i przywileje. Ta logika relacji osobistych, nazywana potocznie \u201ewertikali\u0105 w\u0142adzy\u201d, odtwarza klasyczn\u0105 struktur\u0119 tura\u0144sk\u0105. Instytucje nie s\u0105 tu podmiotami prawa, lecz przed\u0142u\u017ceniem o\u015brodka w\u0142adzy. Nawet samorz\u0105dy lokalne funkcjonuj\u0105 jedynie jako wykonawcy decyzji z g\u00f3ry. W takim uk\u0142adzie spo\u0142ecze\u0144stwo nie istnieje jako wsp\u00f3lnota autonomicznych jednostek. Inicjatywy oddolne s\u0105 traktowane z podejrzliwo\u015bci\u0105. Organizacje pozarz\u0105dowe podlegaj\u0105 nadzorowi. Status \u201ezagranicznego agenta\u201d jest narz\u0119dziem do ich delegalizacji. Ko\u015bcio\u0142y, instytucje naukowe, zwi\u0105zki zawodowe \u2014 wszystkie one funkcjonuj\u0105 w cieniu pa\u0144stwowej kontroli i nie prowadz\u0105 niezale\u017cnej dzia\u0142alno\u015bci etycznej.<\/p>\n\n\n\n W Rosji etyka publiczna zosta\u0142a podporz\u0105dkowana racji stanu. Koneczny wskazywa\u0142, \u017ce tylko cywilizacja \u0142aci\u0144ska rozpoznaje obowi\u0105zki wobec samego siebie, poniewa\u017c zak\u0142ada personalizm. W modelu tura\u0144skim dobro jest tym, co s\u0142u\u017cy pa\u0144stwu, a z\u0142o za to tym, co mu zagra\u017ca. Takie podej\u015bcie prowadzi do moralnego relatywizmu, w kt\u00f3rym nawet przemoc i zbrodnie mog\u0105 zosta\u0107 usprawiedliwione.<\/p>\n\n\n\n Wojna z Ukrain\u0105, rozpocz\u0119ta w 2014 roku i eskalowana w 2022, nie by\u0142a aberracj\u0105, lecz logiczn\u0105 kontynuacj\u0105 tura\u0144skiego sposobu dzia\u0142ania. Suwerenno\u015b\u0107 innego pa\u0144stwa, prawo mi\u0119dzynarodowe, prawa cz\u0142owieka \u2014 wszystkie te poj\u0119cia trac\u0105 znaczenie, gdy w gr\u0119 wchodzi interes imperium. Skuteczno\u015b\u0107 i si\u0142a pozostaj\u0105 jedynymi kryteriami dzia\u0142ania. Zbrodnie wojenne, przymusowe deportacje, niszczenie infrastruktury cywilnej odzwierciedlaj\u0105 zasadnicz\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0119 cywilizacyjn\u0105 mi\u0119dzy Rosj\u0105 a \u015bwiatem zachodnim. Mimo pozor\u00f3w nowoczesno\u015bci Rosja nadal dzia\u0142a w duchu tura\u0144skim. Jej instytucje, styl rz\u0105dzenia, miejsce jednostki w spo\u0142ecze\u0144stwie potwierdzaj\u0105 diagnozy Konecznego sprzed niemal stulecia. To nie tylko kwestia polityki, lecz g\u0142\u0119boko zakorzenionego modelu cywilizacyjnego. Dlatego w\u0142a\u015bnie Rosj\u0119 nale\u017cy postrzega\u0107 nie tylko jako pa\u0144stwo autorytarne, lecz jako trwa\u0142\u0105 struktur\u0119 cywilizacji tura\u0144skiej, kt\u00f3ra wci\u0105\u017c oddzia\u0142uje na swoje otoczenie.<\/p>\n\n\n\n Jednym z czynnik\u00f3w najbardziej komplikuj\u0105cych cywilizacyjne po\u0142o\u017cenie Ukrainy jest jej z\u0142o\u017cona, warstwowa to\u017csamo\u015b\u0107 regionalna. R\u00f3\u017cne cz\u0119\u015bci kraju, kszta\u0142towane przez odmienne wp\u0142ywy kulturowe i administracyjne, wynios\u0142y z przesz\u0142o\u015bci zupe\u0142nie r\u00f3\u017cne do\u015bwiadczenia spo\u0142eczne. Na zachodzie, w szczeg\u00f3lno\u015bci w obwodach lwowskim, iwanofrankowskim czy tarnopolskim, przez stulecia dominowa\u0142y wzorce \u0142aci\u0144skie. Te tereny wchodzi\u0142y w sk\u0142ad Kr\u00f3lestwa Polskiego, p\u00f3\u017aniej Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w, a nast\u0119pnie monarchii austro-w\u0119gierskiej. Z tego dziedzictwa wyros\u0142y instytucje samorz\u0105dowe, niezale\u017cne s\u0105downictwo oraz silna kultura religijna, funkcjonuj\u0105ca na zasadach wsp\u00f3lnotowych. Te elementy do dzi\u015b r\u00f3\u017cnicuj\u0105 zachodni\u0105 Ukrain\u0119 wzgl\u0119dem reszty kraju.<\/p>\n\n\n\n W odmiennym kierunku rozwija\u0142y si\u0119 centrum i wsch\u00f3d. Ju\u017c za czas\u00f3w carskich obszary takie jak Donbas, Chark\u00f3w czy Dniepr poddane by\u0142y modelowi zarz\u0105dzania charakterystycznemu dla cywilizacji tura\u0144skiej. Silna centralizacja, dominacja wojska i zale\u017cno\u015b\u0107 od pa\u0144stwa kszta\u0142towa\u0142y lokalne struktury spo\u0142eczne. W okresie sowieckim ten model tylko si\u0119 utrwali\u0142. Regiony te sta\u0142y si\u0119 przemys\u0142owym zapleczem imperium, z marginaln\u0105 autonomi\u0105 lokaln\u0105. Po 1991 roku, mimo formalnej niepodleg\u0142o\u015bci, nadal dominowa\u0142 tam klientelizm, kontrolowany przez lokalne elity powi\u0105zane z dawnym aparatem w\u0142adzy. W rezultacie Ukraina nie stanowi\u0142a jednolitej przestrzeni cywilizacyjnej, lecz raczej mozaik\u0119, w kt\u00f3rej r\u00f3\u017cne cz\u0119\u015bci kraju funkcjonowa\u0142y wed\u0142ug odmiennych zasad \u017cycia zbiorowego. Zjawisko to szczeg\u00f3lnie uwidacznia\u0142o si\u0119 w momentach kryzysu. Zar\u00f3wno Pomara\u0144czowa Rewolucja w 2004 roku, jak i Rewolucja Godno\u015bci w 2014, ukaza\u0142y g\u0142\u0119boki podzia\u0142 na cz\u0119\u015b\u0107 zachodni\u0105, proeuropejsk\u0105 i reformistyczn\u0105, oraz cz\u0119\u015b\u0107 wschodni\u0105, sk\u0142onn\u0105 do zachowania dotychczasowych struktur i bliskiej wsp\u00f3\u0142pracy z Rosj\u0105. Nie by\u0142 to tylko sp\u00f3r o polityczne kierunki rozwoju, ale g\u0142\u0119boka rozbie\u017cno\u015b\u0107 w rozumieniu wsp\u00f3lnoty, pa\u0144stwa i etyki spo\u0142ecznej \u2014 czyli w istocie konflikt cywilizacyjny.<\/p>\n\n\n\n Warto te\u017c zauwa\u017cy\u0107, \u017ce Ukraina przez wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swojej nowo\u017cytnej historii nie cieszy\u0142a si\u0119 instytucjonaln\u0105 ci\u0105g\u0142o\u015bci\u0105 pa\u0144stwowo\u015bci. Pr\u00f3by budowy nowoczesnego pa\u0144stwa by\u0142y kr\u00f3tkotrwa\u0142e i przerywane kolejnymi falami zale\u017cno\u015bci: od caratu, przez ZSRR, a\u017c po rozproszone wp\u0142ywy zewn\u0119trzne po 1991 roku. Brak ustabilizowanej tradycji konstytucyjnej, niska skuteczno\u015b\u0107 prawa i s\u0142abe instytucje pa\u0144stwowe sprawiaj\u0105, \u017ce Ukraina do dzi\u015b poszukuje w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci ustrojowej. Ten proces odbywa si\u0119 raz na wz\u00f3r cywilizacji \u0142aci\u0144skiej, innym razem dryfuje w stron\u0119 schemat\u00f3w tura\u0144skich.<\/p>\n\n\n\n Po 2014 roku wida\u0107 jednak wyra\u017ane symptomy zmiany. Coraz wi\u0119cej obywateli, szczeg\u00f3lnie m\u0142odsze pokolenie wychowane ju\u017c w warunkach niepodleg\u0142o\u015bci, anga\u017cuje si\u0119 w \u017cycie publiczne. Ruchy antykorupcyjne, inicjatywy obywatelskie i niezale\u017cne media staj\u0105 si\u0119 si\u0142\u0105 kszta\u0142tuj\u0105c\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107. Cho\u0107 reformy cz\u0119sto napotykaj\u0105 op\u00f3r, to post\u0119puj\u0105ca decentralizacja oraz rozw\u00f3j samorz\u0105d\u00f3w terytorialnych stanowi\u0105 realne kroki ku \u0142aci\u0144skiemu modelowi \u017cycia zbiorowego. Organizacje pozarz\u0105dowe, \u015bledztwa dziennikarskie i aktywno\u015b\u0107 spo\u0142eczna staj\u0105 si\u0119 narz\u0119dziami przemiany. Tak wi\u0119c Ukraina stoi przed wyborem, kt\u00f3ry nie jest jedynie techniczn\u0105 decyzj\u0105 o ustroju, ale pytaniem o fundamenty wsp\u00f3lnoty politycznej. Czy zdecyduje si\u0119 konsekwentnie pod\u0105\u017ca\u0107 \u015bcie\u017ck\u0105 cywilizacji \u0142aci\u0144skiej, opieraj\u0105c pa\u0144stwo na etyce, prawie i instytucjach? Czy te\u017c ulegnie pokusie si\u0142y, centralizmu i lojalno\u015bci osobistej, jak\u0105 oferuje model tura\u0144ski? Od tej decyzji zale\u017cy nie tylko przysz\u0142o\u015b\u0107 polityczna Ukrainy, ale te\u017c spos\u00f3b, w jaki jej obywatele b\u0119d\u0105 postrzega\u0107 siebie jako wsp\u00f3lnot\u0119.<\/p>\n\n\n\n Jednym z najbardziej kontrowersyjnych i zarazem znacz\u0105cych element\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnej to\u017csamo\u015bci ukrai\u0144skiej jest stosunek do dziedzictwa Organizacji Ukrai\u0144skich Nacjonalist\u00f3w (OUN) i Ukrai\u0144skiej Powsta\u0144czej Armii (UPA), a szczeg\u00f3lnie postaci Stepana Bandery. Problem ten jest szczeg\u00f3lnie wyrazisty po 2014 roku, gdy w wyniku wojny z Rosj\u0105 nast\u0105pi\u0142a intensyfikacja poszukiwa\u0144 to\u017csamo\u015bci narodowej oraz symbolicznych punkt\u00f3w odniesienia. UPA, mimo swojej roli w zbrodniach ludob\u00f3jstwa na ludno\u015bci polskiej i \u017cydowskiej, zosta\u0142a w du\u017cej mierze zrehabilitowana jako si\u0142a walcz\u0105ca o niezale\u017cno\u015b\u0107 Ukrainy, a Bandera sta\u0142 si\u0119 dla cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa symbolem oporu przeciwko ZSRR i imperializmowi rosyjskiemu.<\/p>\n\n\n\n Z punktu widzenia Konecznego i jego nauki o cywilizacjach, odwo\u0142ywanie si\u0119 do dziedzictwa ideologii skrajnie etnicznej, wykluczaj\u0105cej i odrzucaj\u0105cej uniwersalizm etyczny, niesie powa\u017cne konsekwencje. Cywilizacja \u0142aci\u0144ska opiera si\u0119 bowiem na zasadzie prymatu etyki nad interesem narodowym i na przekonaniu o godno\u015bci ka\u017cdej osoby, niezale\u017cnie od pochodzenia. Tymczasem ideologia banderowska by\u0142a w swojej istocie oparta na kulcie si\u0142y, lojalno\u015bci wobec organizacji i gotowo\u015bci do przemocy wobec tych, kt\u00f3rzy byli uznani za wrog\u00f3w etnicznych. W wielu aspektach takich jak struktura podleg\u0142o\u015bci, stosunek do jednostki czy pogarda dla uniwersalnych norm moralnych, bli\u017csza by\u0142a ona wzorcom cywilizacji tura\u0144skiej ni\u017c \u0142aci\u0144skiej.<\/p>\n\n\n\n Trwa\u0142a obecno\u015b\u0107 tych symboli w przestrzeni publicznej Ukrainy w postaci nazw ulic, pomnik\u00f3w czy \u015bwi\u0105t pa\u0144stwowych wskazuje, \u017ce konflikt cywilizacyjny toczy si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na poziomie pami\u0119ci zbiorowej i narracji historycznej. Odrzucenie komunizmu nie oznacza automatycznie przej\u015bcia do modelu \u0142aci\u0144skiego. Istnieje bowiem niebezpiecze\u0144stwo zast\u0105pienia jednego systemu opartego na przemocy i wykluczeniu innym, podobnym w metodach, ale odmiennym ideologicznie.<\/p>\n\n\n\n Dla przysz\u0142o\u015bci Ukrainy zasadnicze b\u0119dzie, czy uda si\u0119 zbudowa\u0107 to\u017csamo\u015b\u0107 narodow\u0105 na fundamentach zgodnych z \u0142aci\u0144skim porz\u0105dkiem cywilizacyjnym: opartym na prawdzie historycznej, szacunku wobec ka\u017cdej ofiary i uznaniu, \u017ce przemoc etniczna nie mo\u017ce by\u0107 \u015brodkiem legitymizacji pa\u0144stwa? Bez takiego prze\u0142omu, odwo\u0142ywanie si\u0119 do banderyzmu mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 balastem na drodze do pe\u0142nej integracji z cywilizacj\u0105 Zachodu.<\/p>\n\n\n\n W uj\u0119ciu Feliksa Konecznego ka\u017cda cywilizacja opiera si\u0119 na odr\u0119bnym systemie warto\u015bci, kt\u00f3ry wp\u0142ywa na spos\u00f3b organizacji wsp\u00f3lnoty. R\u00f3\u017cnice nie sprowadzaj\u0105 si\u0119 do poziomu technicznego, lecz maj\u0105 charakter aksjologiczny. Dotycz\u0105 bowiem podej\u015bcia do etyki, prawa, prawdy i roli pa\u0144stwa. W tym rozdziale zestawiam trzy przestrzenie cywilizacyjne: Rosja jako przyk\u0142ad cywilizacji tura\u0144skiej, Zach\u00f3d reprezentuj\u0105cy model \u0142aci\u0144ski oraz Ukraina jako przypadek pogranicza, pr\u00f3buj\u0105cy odnale\u017a\u0107 w\u0142asn\u0105 drog\u0119. Analiza opiera si\u0119 na pi\u0119ciu kategoriach: struktura w\u0142adzy, relacja pa\u0144stwa do prawa, etyka publiczna, spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie i pozycja jednostki.<\/p>\n\n\n\n Struktura w\u0142adzy<\/strong><\/p>\n\n\n\n Model tura\u0144ski zak\u0142ada silnie scentralizowan\u0105 w\u0142adz\u0119 osobow\u0105. W Rosji prezydent pe\u0142ni rol\u0119 w\u0142adcy absolutnego, a instytucje s\u0105 podporz\u0105dkowane jego decyzjom. Mimo obecno\u015bci formalnych mechanizm\u00f3w demokratycznych, realna w\u0142adza nie podlega kontroli ani r\u00f3wnowa\u017ceniu. Decyduje lojalno\u015b\u0107 wobec lidera, nie procedury.<\/p>\n\n\n\n W pa\u0144stwach cywilizacji \u0142aci\u0144skiej dominuje zasada tr\u00f3jpodzia\u0142u w\u0142adzy. Funkcjonowanie instytucji opiera si\u0119 na prawie, a nie na osobowo\u015bci przyw\u00f3dcy. Ustr\u00f3j zak\u0142ada wzajemn\u0105 kontrol\u0119 i niezale\u017cno\u015b\u0107 w\u0142adz. Pa\u0144stwo ma s\u0142u\u017cy\u0107 obywatelom, nie odwrotnie.<\/p>\n\n\n\n Ukraina, po 2014 roku, poczyni\u0142a pewne post\u0119py. Decentralizacja w\u0142adzy i wzrost znaczenia samorz\u0105d\u00f3w lokalnych \u015bwiadcz\u0105 o kierunku reform. Jednak polityka nadal bywa zdominowana przez jednostki, a wp\u0142yw oligarch\u00f3w os\u0142abia niezale\u017cno\u015b\u0107 instytucji. Cho\u0107 kierunek zmian jest widoczny, ci\u0105\u017cy jeszcze dziedzictwo systemu zale\u017cnego od centralnej w\u0142adzy.<\/p>\n\n\n\n Rola prawa<\/strong><\/p>\n\n\n\n W cywilizacji \u0142aci\u0144skiej prawo jest ponad w\u0142adz\u0105, uniwersalne i normatywne. Obowi\u0105zuje wszystkich jednakowo i opiera si\u0119 na zasadach etycznych. S\u0105dy s\u0105 niezale\u017cne, a prawo kszta\u0142tuje \u017cycie spo\u0142eczne zgodnie z ide\u0105 sprawiedliwo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n W Rosji prawo ma charakter narz\u0119dziowy. S\u0142u\u017cy utrzymaniu systemu, a nie obywatelom. Jest stosowane wybi\u00f3rczo, a jego interpretacja zale\u017cy od interesu politycznego. S\u0119dziowie nie s\u0105 niezale\u017cni, a ochrona praw jednostki jest iluzoryczna.<\/p>\n\n\n\n Ukraina podj\u0119\u0142a pr\u00f3b\u0119 reformy systemu prawnego. Powsta\u0142y nowe instytucje antykorupcyjne, a niezale\u017cno\u015b\u0107 s\u0105d\u00f3w sta\u0142a si\u0119 przedmiotem debaty publicznej. Jednak nadal wiele zale\u017cy od uk\u0142ad\u00f3w politycznych, a zaufanie spo\u0142eczne do wymiaru sprawiedliwo\u015bci pozostaje ograniczone. Pewne post\u0119py s\u0105 widoczne, ale droga do modelu \u0142aci\u0144skiego wci\u0105\u017c jest d\u0142uga.<\/p>\n\n\n\n Etyka \u017cycia publicznego<\/strong><\/p>\n\n\n\n W cywilizacji \u0142aci\u0144skiej etyka stanowi fundament \u017cycia politycznego. Istniej\u0105 granice, kt\u00f3rych nie wolno przekracza\u0107, nawet w imi\u0119 interesu narodowego. Polityka opiera si\u0119 nie tylko na legalno\u015bci, ale te\u017c na moralnej odpowiedzialno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n W modelu tura\u0144skim etyka jest podporz\u0105dkowana skuteczno\u015bci. Liczy si\u0119 interes w\u0142adzy. Moralno\u015b\u0107 przestaje by\u0107 kategori\u0105 niezale\u017cn\u0105 i zostaje sprowadzona do narz\u0119dzia polityki. Taka perspektywa dominuje w rosyjskich elitach.<\/p>\n\n\n\n W Ukrainie trwa walka o nowy model etyczny. Spo\u0142ecze\u0144stwo coraz cz\u0119\u015bciej domaga si\u0119 przejrzysto\u015bci i uczciwo\u015bci, lecz jednocze\u015bnie istnieje przyzwolenie na pragmatyzm polityczny, zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie walki o niepodleg\u0142o\u015b\u0107. Bohaterstwo bywa wynoszone ponad refleksj\u0119 moraln\u0105, cho\u0107 ro\u015bnie presja na standardy \u017cycia publicznego.<\/p>\n\n\n\n Spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie<\/strong><\/p>\n\n\n\n Zachodnia cywilizacja promuje aktywne spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie. Organizacje pozarz\u0105dowe, niezale\u017cne media i samorz\u0105dy uczestnicz\u0105 w \u017cyciu publicznym i kontroluj\u0105 w\u0142adz\u0119. Oddolne inicjatywy s\u0105 fundamentem demokracji.<\/p>\n\n\n\n W Rosji sfera obywatelska jest marginalizowana. Organizacje niezale\u017cne s\u0105 represjonowane, media podporz\u0105dkowane, a aktywno\u015b\u0107 spo\u0142eczna kontrolowana. Pa\u0144stwo nie uznaje spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego jako partnera, lecz jako potencjalne zagro\u017cenie.<\/p>\n\n\n\n W Ukrainie to w\u0142a\u015bnie spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie sta\u0142o si\u0119 si\u0142\u0105 nap\u0119dow\u0105 przemian. Rewolucje w 2004 i 2014 roku mia\u0142y sw\u00f3j pocz\u0105tek w oddolnych inicjatywach. NGO-sy, media i wsp\u00f3lnoty religijne odgrywaj\u0105 coraz wi\u0119ksz\u0105 rol\u0119, cho\u0107 nadal istnieje problem oligarchizacji i uzale\u017cnienia od \u015brodk\u00f3w zagranicznych. Rozw\u00f3j trwa, lecz wymaga ochrony i wsparcia.<\/p>\n\n\n\n Pozycja jednostki<\/strong><\/p>\n\n\n\n W cywilizacji tura\u0144skiej jednostka jest podporz\u0105dkowana pa\u0144stwu. Nie funkcjonuje jako autonomiczny podmiot. Prawa cz\u0142owieka maj\u0105 charakter deklaratywny, a godno\u015b\u0107 przys\u0142uguje raczej pa\u0144stwu ni\u017c obywatelowi.<\/p>\n\n\n\n W modelu \u0142aci\u0144skim to osoba ludzka stanowi fundament systemu. Jej prawa s\u0105 niezbywalne, a pa\u0144stwo ma obowi\u0105zek je chroni\u0107. Wolno\u015b\u0107, godno\u015b\u0107 i r\u00f3wno\u015b\u0107 s\u0105 zasadami nienaruszalnymi.<\/p>\n\n\n\n Ukraina stopniowo przyswaja ten spos\u00f3b my\u015blenia. Wzrost samoorganizacji spo\u0142ecznej, edukacja obywatelska i aktywno\u015b\u0107 m\u0142odego pokolenia wskazuj\u0105 na przemiany. Mimo to w wielu regionach nadal dominuje pionowy model relacji w\u0142adzy z obywatelem. Zaufanie do instytucji publicznych jest ograniczone, co \u015bwiadczy o trwaj\u0105cym procesie transformacji.<\/p>\n\n\n\n Por\u00f3wnanie cywilizacyjne Rosji, Ukrainy i Zachodu pokazuje, \u017ce nie mamy do czynienia jedynie z r\u00f3\u017cnic\u0105 polityczn\u0105. To g\u0142\u0119boki sp\u00f3r o to, czym jest wsp\u00f3lnota, pa\u0144stwo i jednostka. W istocie jest to zderzenie r\u00f3\u017cnych cywilizacyjnych wizji, o kt\u00f3rych Koneczny pisa\u0142 ju\u017c przed niemal stuleciem.<\/p>\n\n\n\n W refleksji Feliksa Konecznego nie ma miejsca na trwa\u0142e wsp\u00f3\u0142istnienie r\u00f3\u017cnych cywilizacji w ramach jednego systemu politycznego. Mieszanie odmiennych metod \u017cycia zbiorowego prowadzi jego zdaniem do chaosu, kt\u00f3ry wcze\u015bniej czy p\u00f3\u017aniej musi zosta\u0107 uporz\u0105dkowany przez dominacj\u0119 jednej formy nad inn\u0105. Europa Wschodnia, zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie relacji mi\u0119dzy Rosj\u0105 a Ukrain\u0105, sta\u0142a si\u0119 dzi\u015b aren\u0105, gdzie napi\u0119cia cywilizacyjne przybra\u0142y posta\u0107 kryzysu. To nie tylko walka o terytorium, lecz r\u00f3wnie\u017c zderzenie odmiennych porz\u0105dk\u00f3w moralnych, prawnych i politycznych. Aby zrozumie\u0107, co czeka ten region, nie wystarczy analiza geopolityczna. Konieczne jest spojrzenie przez pryzmat fundament\u00f3w cywilizacyjnych.<\/p>\n\n\n\n Rosja, pozostaj\u0105c dziedzicem cywilizacji tura\u0144skiej, niezmiennie d\u0105\u017cy do podporz\u0105dkowania otoczenia poprzez si\u0142\u0119 i przymus. W\u0142adza w tym modelu nie zna kompromis\u00f3w, opiera si\u0119 na centralizacji oraz pe\u0142nej kontroli nad sfer\u0105 spo\u0142eczn\u0105. Pr\u00f3by demokratyzacji Rosji nie powiod\u0142y si\u0119, poniewa\u017c zabrak\u0142o rzeczywistej przemiany cywilizacyjnej. Warto\u015bci zachodnie zosta\u0142y odrzucone jako zagro\u017cenie dla integralno\u015bci pa\u0144stwa. Dlatego te\u017c ka\u017cdy przejaw niezale\u017cno\u015bci w bliskim s\u0105siedztwie Moskwy traktowany jest jako akt wrogi. Autonomia Ukrainy, szczeg\u00f3lnie jej zwrot ku modelowi \u0142aci\u0144skiemu, postrzegana jest jako wyzwanie, kt\u00f3re nale\u017cy st\u0142umi\u0107. Z tego bierze si\u0119 nieustanna polityka destabilizacji i przemocy.<\/p>\n\n\n\n Z punktu widzenia cywilizacji \u0142aci\u0144skiej przysz\u0142o\u015b\u0107 Europy Wschodniej wymaga oparcia \u0142adu spo\u0142ecznego na etyce, praworz\u0105dno\u015bci i wolno\u015bci jednostki. Aby region m\u00f3g\u0142 rozwija\u0107 si\u0119 w spos\u00f3b trwa\u0142y, nie wystarczy przyj\u0105\u0107 zewn\u0119trzne formy demokracji. Potrzebna jest g\u0142\u0119bsza zmiana na poziomie warto\u015bci. Koneczny przypomina\u0142, \u017ce cywilizacje nie upadaj\u0105 z powodu zewn\u0119trznych najazd\u00f3w, lecz z powodu wewn\u0119trznej demoralizacji. Dlatego te\u017c korupcja, zanik zaufania spo\u0142ecznego i relatywizm etyczny s\u0105 zagro\u017ceniem o wiele powa\u017cniejszym ni\u017c militarna presja.<\/p>\n\n\n\n Ukraina, jako kraj pogranicza, znajduje si\u0119 w miejscu strategicznym. Jej wybory b\u0119d\u0105 mia\u0142y wp\u0142yw nie tylko na jej w\u0142asn\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107, ale tak\u017ce na kierunek, w kt\u00f3rym pod\u0105\u017cy ca\u0142y region. Je\u015bli uda si\u0119 jej ugruntowa\u0107 porz\u0105dek \u0142aci\u0144ski, stanie si\u0119 nie tylko zapor\u0105 przed autorytaryzmem, lecz tak\u017ce inspiracj\u0105 dla pa\u0144stw o podobnej historii. Jednak je\u015bli g\u00f3r\u0119 we\u017amie logika klientelizmu i podporz\u0105dkowania osobowego, Ukraina mo\u017ce zatraci\u0107 szans\u0119 na trwa\u0142\u0105 przemian\u0119 i sta\u0107 si\u0119 kolejnym ogniwem \u0142a\u0144cucha re\u017cim\u00f3w silnej w\u0142adzy. Trwaj\u0105cy konflikt zbrojny jest tylko jednym z wymiar\u00f3w wi\u0119kszej batalii o cywilizacyjn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 Ukrainy. Nawet po zako\u0144czeniu dzia\u0142a\u0144 wojennych pozostanie pytanie o to, jaki model organizacji spo\u0142ecznej si\u0119 utrwali. To walka o charakter prawa, o miejsce obywatela w pa\u0144stwie, o rol\u0119 religii i wsp\u00f3lnot lokalnych. Ka\u017cdy element \u017cycia publicznego ma tu znaczenie fundamentalne. Obywatel, kt\u00f3ry \u017c\u0105da przejrzysto\u015bci i odpowiedzialno\u015bci, staje si\u0119 nie tylko uczestnikiem polityki, ale te\u017c no\u015bnikiem zmiany cywilizacyjnej.<\/p>\n\n\n\n Z perspektywy regionu, a szczeg\u00f3lnie Polski, wynik tej transformacji jest wyj\u0105tkowo wa\u017cny. Je\u015bli Ukraina utrwali warto\u015bci \u0142aci\u0144skie, pojawi si\u0119 szansa na zbudowanie przestrzeni wsp\u00f3lnotowej, opartej nie na interesie, lecz na wsp\u00f3lnej wizji cz\u0142owieka i pa\u0144stwa. Idea Mi\u0119dzymorza, od lat obecna w refleksji geopolitycznej, mog\u0142aby w\u00f3wczas zyska\u0107 realne podstawy. Je\u015bli jednak Ukraina przyjmie tylko zewn\u0119trzne formy demokracji, nie odrzucaj\u0105c tura\u0144skich nawyk\u00f3w w\u0142adzy, efekt mo\u017ce by\u0107 odwrotny: pozorna modernizacja, za kt\u00f3r\u0105 kryje si\u0119 stary porz\u0105dek. Nie mo\u017cna przy tym zapomina\u0107, \u017ce tura\u0144szczyzna potrafi przybiera\u0107 formy \u0142aci\u0144skie. Mo\u017ce stworzy\u0107 instytucje, kt\u00f3re wygl\u0105daj\u0105 znajomo, lecz dzia\u0142aj\u0105 wed\u0142ug logiki wodzostwa. Dlatego nie wystarczy patrze\u0107 na struktury. Trzeba zadawa\u0107 pytania o to, jak s\u0105 one u\u017cywane i jakie warto\u015bci naprawd\u0119 reprezentuj\u0105. Czy prawo jest narz\u0119dziem ochrony, czy tylko dekoracj\u0105? Czy parlament debatuje, czy potwierdza decyzje? Czy obywatel ma g\u0142os, czy tylko uczestniczy w rytuale demokracji?<\/p>\n\n\n\n W d\u0142ugim trwaniu przysz\u0142o\u015b\u0107 Europy Wschodniej zale\u017cy od zdolno\u015bci spo\u0142ecze\u0144stw do zerwania z dziedzictwem cywilizacji przemocy. To nie tylko kwestia reform ustrojowych, lecz tak\u017ce mentalno\u015bci. W wielu pa\u0144stwach wci\u0105\u017c dominuje przekonanie, \u017ce pa\u0144stwo powinno by\u0107 silne i nieomylne, a obywatel pos\u0142uszny. Ten spos\u00f3b my\u015blenia stoi w sprzeczno\u015bci z ide\u0105 wsp\u00f3lnoty opartej na godno\u015bci osoby, dialogu i odpowiedzialno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n To nie elity, lecz spo\u0142ecze\u0144stwa przes\u0105dzaj\u0105 o kierunku rozwoju. Je\u017celi mieszka\u0144cy regionu (w tym Ukrainy) doceni\u0105 warto\u015b\u0107 modelu \u0142aci\u0144skiego i zaczn\u0105 go wymaga\u0107, nast\u0105pi trwa\u0142a zmiana. Je\u015bli jednak przewa\u017cy apatia i przyzwolenie na nadu\u017cycia, drog\u0105 stanie si\u0119 dryf w kierunku system\u00f3w autorytarnych. I mo\u017ce si\u0119 okaza\u0107, \u017ce wolno\u015b\u0107 przestanie by\u0107 rzeczywisto\u015bci\u0105, a stanie si\u0119 wspomnieniem. W uj\u0119ciu Konecznego wyb\u00f3r cywilizacyjny to nie tylko sprawa polityczna. To wyb\u00f3r duchowy. Dotyczy nie tylko struktur, ale i samego sensu cz\u0142owiecze\u0144stwa. W\u0142adza, kt\u00f3ra nie s\u0142u\u017cy dobru wsp\u00f3lnemu, nie ma warto\u015bci. Prawo, kt\u00f3re nie chroni s\u0142abszych, traci znaczenie. Cywilizacja, kt\u00f3ra nie opiera si\u0119 na etyce, jest tylko form\u0105 bez tre\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Wszystko to ka\u017ce postawi\u0107 pytanie o przysz\u0142o\u015b\u0107 regionu: czy Ukraina zdo\u0142a zakorzeni\u0107 si\u0119 w cywilizacji \u0142aci\u0144skiej i przekszta\u0142ci\u0107 si\u0119 w pa\u0144stwo prawa z dojrza\u0142ym spo\u0142ecze\u0144stwem obywatelskim, czy te\u017c ulegnie modelowi tura\u0144skiemu, kt\u00f3ry cho\u0107 silny w formie zawsze okazuje si\u0119 niestabilny w tre\u015bci? Decyzja ta nie nale\u017cy wy\u0142\u0105cznie do elit politycznych, lecz przede wszystkim do spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3re przez wybory, codzienne dzia\u0142ania i standardy moralne kszta\u0142tuje porz\u0105dek zbiorowy.<\/p>\n\n\n\n Zgodnie z my\u015bl\u0105 Konecznego, \u017cadna cywilizacja nie trwa wiecznie z przyczyn zewn\u0119trznych. Upadaj\u0105 te, kt\u00f3re nie potrafi\u0105 wewn\u0119trznie podtrzyma\u0107 swego etosu. Europa Wschodnia znajduje si\u0119 dzi\u015b na cywilizacyjnym rozdro\u017cu. Od przyj\u0119cia jednej z metod \u017cycia zbiorowego zale\u017cy nie tylko struktura pa\u0144stwa, ale te\u017c godno\u015b\u0107 obywatela, prawda w przestrzeni publicznej i przysz\u0142o\u015b\u0107 ca\u0142ych narod\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Barbara Kownacka<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Feliks Koneczny wychodzi\u0142 z za\u0142o\u017cenia, \u017ce dzieje narod\u00f3w i pa\u0144stw pozostaj\u0105 nieczytelne bez uwzgl\u0119dnienia ich przynale\u017cno\u015bci cywilizacyjnej. Nie chodzi\u0142o mu jednak o proste rozr\u00f3\u017cnienie kulturowe czy rasowe. W jego uj\u0119ciu cywilizacja to nie abstrakcyjna idea, lecz bardzo konkretna \u201emetoda \u017cycia zbiorowego\u201d, pewien spos\u00f3b organizowania wsp\u00f3lnoty, oparty na specyficznym zestawie norm etycznych, prawnych, religijnych czy politycznych. […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":18369,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[577,5803,5805,5811,5812,5804,575,2214,5806,5808,3624,286,2046,576,3709,5802,273,5807,5809,5810],"class_list":["post-18324","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-eseje-polityczne","tag-cywilizacja-lacinska","tag-cywilizacja-turanska","tag-cywilizacyjne-pogranicze","tag-cywilizacyjny-wybor","tag-etyka-polityczna","tag-europa-wschodnia","tag-feliks-koneczny","tag-geopolityka","tag-koneczny","tag-kultura-polityczna","tag-panstwo-prawa","tag-rosja","tag-spoleczenstwo-obywatelskie","tag-teoria-cywilizacji","tag-transformacja-ustrojowa","tag-turanskosc","tag-ukraina","tag-ukraina-zachodnia","tag-wodzostwo","tag-wschodnie-imperium"],"yoast_head":"\nRosja jako wzorzec cywilizacji tura\u0144skiej<\/strong><\/h5>\n\n\n\n
Ukraina na cywilizacyjnym rozdro\u017cu<\/h5>\n\n\n\n
Por\u00f3wnanie cywilizacyjne Rosji, Ukrainy i Zachodu<\/strong><\/h5>\n\n\n\n
Konsekwencje cywilizacyjne dla przysz\u0142o\u015bci Europy Wschodniej<\/strong><\/h5>\n\n\n\n