Nazw\u0105 nawi\u0105zywali do historycznego Zwi\u0105zku Jaszczurczego z XIV wieku \u2013 organizacji pruskich i pomorskich mieszczan i rycerzy, kt\u00f3rzy przeciwstawili si\u0119 Krzy\u017cakom w imi\u0119 wolno\u015bci swoich ziem. Podobnie jak tamci, \u201eJaszczurkowcy\u201d walczyli o Polsk\u0119 siln\u0105, suwerenn\u0105 i zakorzenion\u0105 w warto\u015bciach narodowych. Ich celem nie by\u0142o jedynie wyzwolenie spod niemieckiej okupacji, lecz stworzenie pa\u0144stwa sprawiedliwego \u2013 zgodnego z ide\u0105 Katolickiego Pa\u0144stwa Narodu Polskiego.<\/p>\n\n\n\n
Zwi\u0105zek Jaszczurczy to symbol niez\u0142omno\u015bci. To opowie\u015b\u0107 o tych, kt\u00f3rzy nie szli na kompromisy, nie kl\u0119kali przed \u017cadn\u0105 obc\u0105 ideologi\u0105, lecz walczyli z broni\u0105, z pi\u00f3rem, z wiar\u0105 o wielk\u0105 i woln\u0105 Polsk\u0119. Organizacja Wojskowa Zwi\u0105zek Jaszczurczy by\u0142a nie tylko struktur\u0105 oporu wobec niemieckiego okupanta, ale przede wszystkim ruchem opartym na silnych fundamentach ideowych. Jej za\u0142o\u017cyciele, wywodz\u0105cy si\u0119 z Obozu Narodowo-Radykalnego ABC i skupieni wok\u00f3\u0142 redakcji pisma \u201eSzaniec\u201d, od samego pocz\u0105tku traktowali walk\u0119 o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 jako zadanie nie tylko militarne, lecz tak\u017ce duchowe i narodowe. Dla nich liczy\u0142 si\u0119 nie tylko sam akt walki, ale jego sens. Chodzi\u0142o o odbudow\u0119 Polski, kt\u00f3ra b\u0119dzie prawdziwie suwerenna, silna warto\u015bciami i wierna tradycji.<\/p>\n\n\n\n
ZJ opiera\u0142 si\u0119 na idei narodowego solidaryzmu, katolickiego personalizmu oraz dumy z dziedzictwa cywilizacji \u0142aci\u0144skiej. Polsko\u015b\u0107 rozumiana by\u0142a jako wsp\u00f3lnota krwi, kultury i odpowiedzialno\u015bci. Cz\u0142onkowie organizacji wierzyli, \u017ce prawdziwe wyzwolenie nie mo\u017ce polega\u0107 wy\u0142\u0105cznie na pokonaniu Niemc\u00f3w, lecz musi prowadzi\u0107 do odrodzenia narodu w duchu moralnym. Ich stanowcza postawa wobec komunizmu, relatywizmu i destrukcyjnych ideologii nie by\u0142a wyrazem nietolerancji, ale troski o ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 pa\u0144stwa i narodu. Polska, ich zdaniem, nie mo\u017ce by\u0107 ani niemiecka, ani sowiecka, ani nijaka. Musi by\u0107 Polsk\u0105 w pe\u0142ni, opart\u0105 na \u0142aci\u0144skich warto\u015bciach i narodowym etosie.<\/p>\n\n\n\n
ZJ traktowa\u0142 narodowy charakter pa\u0144stwa jako warunek jego si\u0142y i trwa\u0142o\u015bci. Organizacja nie odrzuca\u0142a innych narodowo\u015bci z nienawi\u015bci, lecz uwa\u017ca\u0142a, \u017ce o\u015brodkiem \u017cycia pa\u0144stwowego powinni by\u0107 Polacy wierni swojej tradycji. W czasach totalnej wojny i zam\u0119tu \u015bwiatopogl\u0105dowego, Jaszczurkowcy bronili nie tylko granic terytorialnych, ale r\u00f3wnie\u017c granic duchowych. Ich walka by\u0142a wyrazem g\u0142\u0119bokiej wiary, \u017ce tylko nar\u00f3d \u015bwiadomy siebie przetrwa najci\u0119\u017csze pr\u00f3by.<\/p>\n\n\n\n
Zwi\u0105zek Jaszczurczy, cho\u0107 powstawa\u0142 w warunkach skrajnego chaosu i kl\u0119ski, szybko osi\u0105gn\u0105\u0142 poziom organizacyjny, kt\u00f3ry budzi\u0142 szacunek nawet w\u015br\u00f3d przeciwnik\u00f3w. Mimo braku dost\u0119pu do przedwojennego zaplecza wojskowego i ograniczonej liczby oficer\u00f3w zawodowych, Komenda G\u0142\u00f3wna ZJ ju\u017c w 1940 roku stworzy\u0142a sprawnie funkcjonuj\u0105ce dow\u00f3dztwo, kt\u00f3re potrafi\u0142o utrzyma\u0107 kontakt z rozbudowanymi strukturami terenowymi.<\/p>\n\n\n\n
Na czele organizacji stan\u0105\u0142 porucznik rezerwy W\u0142adys\u0142aw Marcinkowski, cz\u0142owiek twardy, ideowy i zdolny do podejmowania decyzji w najtrudniejszych momentach. Wspiera\u0142 go genera\u0142 brygady w stanie spoczynku Tadeusz Jastrz\u0119bski, kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 szefa sztabu. Ich wsp\u00f3\u0142praca zapewni\u0142a ZJ r\u00f3wnowag\u0119 mi\u0119dzy ideowo\u015bci\u0105 a do\u015bwiadczeniem wojskowym. W strukturze Komendy G\u0142\u00f3wnej dzia\u0142ali r\u00f3wnie\u017c inni oficerowie i dzia\u0142acze, kt\u00f3rzy wnie\u015bli cenny wk\u0142ad w rozw\u00f3j organizacji. Byli w\u015br\u00f3d nich Jerzy Olgierd I\u0142\u0142akowicz jako kwatermistrz, porucznik Wiktor Radziszewski odpowiedzialny za struktury organizacyjne, podporucznik Witold Gostomski kieruj\u0105cy wywiadem, a tak\u017ce kapitan Tadeusz Boguszewski, kt\u00f3ry odpowiada\u0142 za operacje i szkolenie.<\/p>\n\n\n\n
Terenowa struktura ZJ by\u0142a podzielona na okr\u0119gi, powiaty i gminy. Ka\u017cdy z tych szczebli posiada\u0142 wojskowego komendanta, co zapewnia\u0142o sp\u00f3jno\u015b\u0107 i gotowo\u015b\u0107 do dzia\u0142ania w ca\u0142ym kraju. W regionach, gdzie organizacja mia\u0142a najwi\u0119ksze wp\u0142ywy, jak Warszawa, Kielecczyzna czy Lubelszczyzna, istnia\u0142y tak\u017ce specjalne rejony wydzielone przygotowywane z my\u015bl\u0105 o przysz\u0142ym powstaniu narodowym. Dow\u00f3dztwo ZJ przewidywa\u0142o nie tylko op\u00f3r, ale tak\u017ce przej\u0119cie odpowiedzialno\u015bci za porz\u0105dek publiczny i administracj\u0119 w wyzwolonych obszarach.<\/p>\n\n\n\n
Si\u0142a Zwi\u0105zku Jaszczurczego le\u017ca\u0142a w jego zdyscyplinowanej strukturze, ale te\u017c w ludziach, kt\u00f3rzy t\u0119 struktur\u0119 tworzyli. Byli to patrioci gotowi ponie\u015b\u0107 ofiar\u0119 nie dla rozg\u0142osu, lecz dla idei. Ich organizacja nie by\u0142a chaotycznym zrywem, ale konsekwentnie budowan\u0105 siatk\u0105 narodowego oporu.<\/p>\n\n\n\n
Zwi\u0105zek Jaszczurczy od pocz\u0105tku swojej dzia\u0142alno\u015bci kierowa\u0142 si\u0119 zasad\u0105 niezale\u017cno\u015bci ideowej i organizacyjnej. Cho\u0107 jego dow\u00f3dztwo uznawa\u0142o legalne w\u0142adze Rzeczypospolitej na uchod\u017astwie i szanowa\u0142o Naczelnego Wodza, genera\u0142a W\u0142adys\u0142awa Sikorskiego, to jednocze\u015bnie odrzuca\u0142o narzucone struktury podziemia jako jednostronne i politycznie niesprawiedliwe. Szczeg\u00f3ln\u0105 rezerw\u0119 ZJ \u017cywi\u0142 wobec Zwi\u0105zku Walki Zbrojnej, kt\u00f3ry postrzegano jako kontynuacj\u0119 przedwojennego obozu sanacyjnego. \u015arodowisko Grupy Sza\u0144ca mia\u0142o \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce wykluczenie narodowych radyka\u0142\u00f3w z g\u0142\u00f3wnych struktur podziemia nie s\u0142u\u017cy\u0142o jedno\u015bci narodowej, ale prowadzi\u0142o do marginalizacji jednej z wa\u017cnych tradycji niepodleg\u0142o\u015bciowych.<\/p>\n\n\n\n
Mimo ideowych r\u00f3\u017cnic Zwi\u0105zek Jaszczurczy nie odrzuca\u0142 wsp\u00f3\u0142pracy. W kwietniu 1941 roku komendant g\u0142\u00f3wny ZWZ, pu\u0142kownik Stefan Rowecki ps. \u201eGrot\u201d, meldowa\u0142 Naczelnemu Wodzowi, \u017ce ZJ zg\u0142osi\u0142 swoj\u0105 grup\u0119 wojskow\u0105 do wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania. Grupa ta zosta\u0142a w\u0142\u0105czona do pierwszej rezerwy ZWZ. W marcu tego samego roku dosz\u0142o r\u00f3wnie\u017c do spotkania przedstawicieli ZJ i oficer\u00f3w kontrwywiadu ZWZ po likwidacji kolaboranta Igo Syma. Chocia\u017c rozmowy nie zako\u0144czy\u0142y si\u0119 konkretnym porozumieniem, pokaza\u0142y, \u017ce wsp\u00f3\u0142praca mi\u0119dzy obiema formacjami by\u0142a mo\u017cliwa na r\u00f3wnych warunkach.<\/p>\n\n\n\n
ZJ stanowczo sprzeciwia\u0142 si\u0119 pomys\u0142om podporz\u0105dkowania si\u0119 innym organizacjom. Uwa\u017cano, \u017ce wszystkie si\u0142y konspiracyjne powinny wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 jako r\u00f3wnoprawne podmioty, a nie podporz\u0105dkowywa\u0107 si\u0119 jednej centralnej komendzie, zw\u0142aszcza je\u015bli jej kierownictwo mia\u0142o charakter polityczny, a nie wojskowy. Takie podej\u015bcie wynika\u0142o z troski o czysto\u015b\u0107 ideow\u0105, ale te\u017c z przekonania, \u017ce skuteczno\u015b\u0107 oporu wymaga pluralizmu i uczciwego dialogu.<\/p>\n\n\n\n
Relacje z Delegatur\u0105 Rz\u0105du r\u00f3wnie\u017c by\u0142y z\u0142o\u017cone. Cho\u0107 ZJ docenia\u0142 znaczenie tego organu, nie godzi\u0142 si\u0119 na jego monopol polityczny. Organizacja chcia\u0142a mie\u0107 wp\u0142yw na kszta\u0142t przysz\u0142ej Polski, dlatego zabiega\u0142a o udzia\u0142 w Radzie Narodowej, co ostatecznie si\u0119 nie uda\u0142o. Mimo to jej przedstawiciele utrzymywali \u0142\u0105czno\u015b\u0107 z innymi o\u015brodkami i brali udzia\u0142 w koordynacji dzia\u0142a\u0144 konspiracyjnych w wielu regionach. Zwi\u0105zek Jaszczurczy pozostawa\u0142 wi\u0119c formacj\u0105 niepokorn\u0105, ale otwart\u0105 na wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie. By\u0142 ruchem ludzi, kt\u00f3rzy nie l\u0119kali si\u0119 samotno\u015bci, je\u015bli by\u0142a ona cen\u0105 za wierno\u015b\u0107 zasadom. Ich niezale\u017cno\u015b\u0107 by\u0142a warto\u015bci\u0105, kt\u00f3rej nie po\u015bwi\u0119cali nawet dla korzy\u015bci wojskowych. W\u0142a\u015bnie dlatego ich g\u0142os w polskim podziemiu by\u0142 tak potrzebny.<\/p>\n\n\n\n
Dzia\u0142alno\u015b\u0107 wywiadowcza Zwi\u0105zku Jaszczurczego by\u0142a nie tylko imponuj\u0105ca w swoim zakresie, ale r\u00f3wnie\u017c absolutnie kluczowa dla ca\u0142ego wysi\u0142ku zbrojnego polskiego podziemia. ZJ, mimo ograniczonych \u015brodk\u00f3w i braku bezpo\u015bredniego dost\u0119pu do w\u0142adz emigracyjnych, stworzy\u0142 jedn\u0105 z najskuteczniejszych siatek wywiadowczych dzia\u0142aj\u0105cych zar\u00f3wno na terenach okupowanych, jak i na terenie samej III Rzeszy. By\u0142 to rezultat nieprzypadkowy. Wynika\u0142 z wyj\u0105tkowej wizji organizacyjnej i strategicznej, jak\u0105 kierowa\u0142o si\u0119 dow\u00f3dztwo organizacji.<\/p>\n\n\n\n
ZJ rozumia\u0142, \u017ce w walce z tak pot\u0119\u017cnym przeciwnikiem jak Niemcy, sama si\u0142a militarna nie wystarczy. Potrzebna by\u0142a wiedza. Rzetelna, konkretna, aktualna. W\u0142a\u015bnie dlatego ju\u017c na wczesnym etapie dzia\u0142alno\u015bci powo\u0142ano specjalistyczny Oddzia\u0142 II w Komendzie G\u0142\u00f3wnej, kt\u00f3rego zadaniem by\u0142o zbieranie i przekazywanie informacji wywiadowczych. Na jego czele stan\u0105\u0142 porucznik rezerwy Witold Gostomski, ps. \u201eHubert\u201d. Jednym z jego najbli\u017cszych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w by\u0142 porucznik Stanis\u0142aw Jeute, ps. \u201eCezary\u201d, kt\u00f3ry kierowa\u0142 niezwykle aktywnym Wydzia\u0142em \u201eZach\u00f3d\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Wydzia\u0142 ten prowadzi\u0142 dzia\u0142ania o wyj\u0105tkowo szerokim zasi\u0119gu. Tereny Rzeszy zosta\u0142y podzielone na okr\u0119gi wywiadowcze obejmuj\u0105ce m.in. Berlin, Brandenburgi\u0119, \u015al\u0105sk, Bawari\u0119, Hamburg, Brem\u0119, Pomorze Wschodnie i Zachodnie. Na ziemiach wcielonych do Rzeszy szczeg\u00f3lnie aktywne by\u0142y plac\u00f3wki w Gdyni, Starogardzie Gda\u0144skim, Poznaniu, \u0141odzi, W\u0142oc\u0142awku i Bydgoszczy. ZJ stworzy\u0142 sie\u0107 informator\u00f3w i wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w, kt\u00f3rzy z nara\u017ceniem \u017cycia zdobywali dane o ruchach wojsk, transportach, zak\u0142adach przemys\u0142owych, infrastrukturze wojskowej i administracyjnej. Informacje te przekazywano Oddzia\u0142owi II Komendy G\u0142\u00f3wnej ZWZ-AK, z kt\u00f3rym ZJ utrzymywa\u0142 techniczne porozumienie na poziomie wywiadu. By\u0142a to wsp\u00f3\u0142praca ponad podzia\u0142ami \u2013 rzeczowa i skuteczna.<\/p>\n\n\n\n
Najwi\u0119ksze sukcesy wywiadu ZJ budz\u0105 podziw nawet po dzi\u015b dzie\u0144. To w\u0142a\u015bnie ludzie Wydzia\u0142u \u201eZach\u00f3d\u201d dostarczyli informacje o planowanym ataku niemieckiego Afrika Korps na Aleksandri\u0119 w Afryce P\u00f3\u0142nocnej. Dzi\u0119ki ich obserwacjom uda\u0142o si\u0119 tak\u017ce ustali\u0107 dat\u0119 inwazji na Grecj\u0119. Kolejnym osi\u0105gni\u0119ciem by\u0142o zlokalizowanie niemieckiego pancernika \u201eTirpitz\u201d ukrytego w norweskim fiordzie \u2013 informacja ta mia\u0142a ogromne znaczenie dla dzia\u0142a\u0144 aliant\u00f3w na Morzu P\u00f3\u0142nocnym. Niezwykle cennym odkryciem by\u0142a r\u00f3wnie\u017c lokalizacja o\u015brodka bada\u0144 rakietowych w Peenem\u00fcnde, gdzie Niemcy testowali bro\u0144 V-2. Dzia\u0142acze ZJ zdobyli te\u017c informacje dotycz\u0105ce produkcji \u0142odzi podwodnych w Gdyni, Gda\u0144sku i Elbl\u0105gu. By\u0142y to dane, kt\u00f3re nie tylko udowadnia\u0142y profesjonalizm polskiego wywiadu, ale r\u00f3wnie\u017c realnie wspiera\u0142y aliancki wysi\u0142ek wojenny.<\/p>\n\n\n\n
Tak efektywna dzia\u0142alno\u015b\u0107 nie mog\u0142a pozosta\u0107 niezauwa\u017cona przez Niemc\u00f3w. Ju\u017c w 1940 roku Gestapo utworzy\u0142o specjaln\u0105 kom\u00f3rk\u0119 kontrwywiadowcz\u0105, nazwan\u0105 \u201eSonderkommando Z.J.\u201d. By\u0142o to jedyne w swoim rodzaju zjawisko. Niemcy uznali, \u017ce si\u0142a wywiadu ZJ stanowi na tyle du\u017ce zagro\u017cenie, \u017ce wymaga osobnej struktury \u015bledczej. W wyniku intensywnych dzia\u0142a\u0144 tej jednostki dosz\u0142o do licznych aresztowa\u0144 w siatkach zachodnich. W jednym z proces\u00f3w, kt\u00f3ry odby\u0142 si\u0119 w Berlinie, a\u017c 31 cz\u0142onk\u00f3w kierownictwa zosta\u0142o skazanych na \u015bmier\u0107, w tym sam porucznik Jeute. By\u0142y to straty bolesne, ale nie niszcz\u0105ce. Mimo pot\u0119\u017cnego uderzenia, sie\u0107 ZJ nadal funkcjonowa\u0142a i przekazywa\u0142a cenne informacje do ko\u0144ca swojej dzia\u0142alno\u015bci. Warto r\u00f3wnie\u017c wspomnie\u0107 o postaci Andrzeja Orwida-Eljaszewicza, kt\u00f3ry organizowa\u0142 struktury wywiadowcze na Pomorzu. By\u0142 to cz\u0142owiek wyj\u0105tkowej odwagi, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 a\u017c do momentu, gdy zosta\u0142 zamordowany przez Gestapo. Takich ludzi jak on by\u0142o wielu. Niewidocznych, cichych bohater\u00f3w, kt\u00f3rych ofiarno\u015b\u0107 zbudowa\u0142a legend\u0119 wywiadu ZJ.<\/p>\n\n\n\n
Wywiad Zwi\u0105zku Jaszczurczego nie mia\u0142 mo\u017ce wielkich oddzia\u0142\u00f3w bojowych ani efektownych akcji sabota\u017cowych, ale jego wk\u0142ad w walk\u0119 o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Polski by\u0142 nieoceniony. To w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki nim Polska mog\u0142a dostarcza\u0107 aliantom wiedz\u0119, kt\u00f3rej nie m\u00f3g\u0142 zdoby\u0107 nikt inny. W \u015bwiecie wojny totalnej, gdzie informacja by\u0142a broni\u0105 r\u00f3wnie wa\u017cn\u0105 jak karabin, ZJ pokaza\u0142, \u017ce nar\u00f3d mo\u017ce walczy\u0107 nawet wtedy, gdy nie ma regularnej armii. Walczy sercem, rozumem i odwag\u0105. I to czyni go wielkim.<\/p>\n\n\n\n
Zwi\u0105zek Jaszczurczy walczy\u0142 nie tylko broni\u0105, lecz r\u00f3wnie\u017c s\u0142owem. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 propagandowa i wychowawcza by\u0142a dla organizacji nie mniej wa\u017cna ni\u017c akcje wywiadowcze czy struktury wojskowe. Kierownictwo ZJ doskonale rozumia\u0142o, \u017ce w okupowanym kraju, gdzie wrogowie narodu polskiego atakowali nie tylko terytorium, ale przede wszystkim \u015bwiadomo\u015b\u0107 obywateli, konieczne by\u0142o kszta\u0142towanie postaw i ducha narodowego. Walka toczy\u0142a si\u0119 nie tylko na froncie militarnym, ale r\u00f3wnie\u017c w g\u0142owach i sercach ludzi.<\/p>\n\n\n\n
ZJ od pocz\u0105tku swojej dzia\u0142alno\u015bci przyk\u0142ada\u0142 ogromn\u0105 wag\u0119 do wychowania ideowego i formowania narodowej to\u017csamo\u015bci. Dlatego ju\u017c w 1940 roku powo\u0142ano Oddzia\u0142 O\u015bwiatowo-Wychowawczy Komendy G\u0142\u00f3wnej, kt\u00f3rym kierowa\u0142 porucznik rezerwy Julian S\u0119dek ps. \u201eJuliusz Mac\u201d. Jego zadaniem by\u0142o nie tylko organizowanie pracy edukacyjnej, ale r\u00f3wnie\u017c tworzenie systemu komunikacji ideowej w ramach ca\u0142ej organizacji. Wspierali go m.in. Otmar Wawrzkowicz, kt\u00f3ry zajmowa\u0142 si\u0119 zagadnieniami wychowawczo-o\u015bwiatowymi na poziomie koncepcyjnym, oraz Zygmunt \u0141ada, tw\u00f3rca Biura Fa\u0142szerstw, odpowiedzialnego za legalizacj\u0119 dokument\u00f3w i zabezpieczanie pracy konspiracyjnej.<\/p>\n\n\n\n
Najwa\u017cniejszym narz\u0119dziem propagandowym ZJ by\u0142o pismo \u201eSzaniec\u201d. Tytu\u0142 ten mia\u0142 g\u0142\u0119bokie znaczenie symboliczne. Odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 do idei ostatniego bastionu narodowego oporu, do miejsca, gdzie broni si\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci, gdy wszystko inne zawodzi. \u201eSzaniec\u201d ukazywa\u0142 si\u0119 regularnie, przekazuj\u0105c nie tylko informacje, ale przede wszystkim buduj\u0105c w\u015br\u00f3d czytelnik\u00f3w poczucie to\u017csamo\u015bci, si\u0142y i odpowiedzialno\u015bci. Teksty publikowane w tym periodyku nios\u0142y przes\u0142anie wytrwa\u0142o\u015bci, po\u015bwi\u0119cenia i niez\u0142omnej wiary w sens walki.<\/p>\n\n\n\n
W warunkach konspiracyjnych druk i kolporta\u017c prasy by\u0142 zadaniem niezwykle trudnym i niebezpiecznym. Mimo to ZJ zdo\u0142a\u0142 zorganizowa\u0107 w\u0142asn\u0105 drukarni\u0119 w Warszawie. Od marca 1940 roku drukarnia mie\u015bci\u0142a si\u0119 w pomieszczeniach kot\u0142owni Fabryki Siatek Drucianych przy ulicy Przemys\u0142owej 28 na Powi\u015blu. To w\u0142a\u015bnie tam, w ciasnych i dusznych piwnicach, powstawa\u0142y tysi\u0105ce ulotek, plakat\u00f3w, broszur i numer\u00f3w gazet. Drukarnia pracowa\u0142a nieustannie a\u017c do 17 czerwca 1942 roku, kiedy to zosta\u0142a wykryta przez Niemc\u00f3w. Podczas nalotu Niemcy znale\u017ali magazyn zawieraj\u0105cy oko\u0142o dziesi\u0119ciu tysi\u0119cy plakat\u00f3w, setki list\u00f3w z ostrze\u017ceniami do niemieckich urz\u0119dnik\u00f3w i policjant\u00f3w, a tak\u017ce du\u017c\u0105 ilo\u015b\u0107 materia\u0142\u00f3w propagandowych. By\u0142 to cios bolesny, ale nie ko\u0144cz\u0105cy pracy ZJ w tym zakresie.<\/p>\n\n\n\n
Obok \u201eSza\u0144ca\u201d ukazywa\u0142y si\u0119 tak\u017ce inne publikacje. W\u015br\u00f3d nich znajdowa\u0142y si\u0119 \u201ePochodnia\u201d (p\u00f3\u017aniej \u201eNa Zachodnim Sza\u0144cu\u201d), \u201eNar\u00f3d i Wojsko\u201d oraz \u201ePolska Informacja Prasowa\u201d. Ka\u017cde z tych pism mia\u0142o sw\u00f3j cel i profil tematyczny. \u201ePochodnia\u201d adresowana by\u0142a do m\u0142odzie\u017cy i pe\u0142ni\u0142a funkcj\u0119 formacyjn\u0105. \u201eNar\u00f3d i Wojsko\u201d podejmowa\u0142o tematyk\u0119 ideow\u0105 i polityczn\u0105, a \u201ePolska Informacja Prasowa\u201d skupia\u0142a si\u0119 na aktualno\u015bciach i komentarzach dotycz\u0105cych okupacyjnej rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Dzia\u0142alno\u015b\u0107 propagandowa ZJ nie ogranicza\u0142a si\u0119 do druku. Organizacja dba\u0142a r\u00f3wnie\u017c o szkolenie ideowe cz\u0142onk\u00f3w. W lokalnych strukturach prowadzono wyk\u0142ady, spotkania dyskusyjne, kursy polityczne i historyczne. Wszystko po to, aby cz\u0142onek ZJ by\u0142 nie tylko \u017co\u0142nierzem, ale tak\u017ce \u015bwiadomym obywatelem i dzia\u0142aczem. Tworzono materia\u0142y edukacyjne, kt\u00f3rych celem by\u0142o wzmocnienie wiedzy o historii Polski, roli Ko\u015bcio\u0142a, zagro\u017ceniach p\u0142yn\u0105cych z komunizmu i niemieckiego imperializmu.<\/p>\n\n\n\n
Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce ca\u0142a ta dzia\u0142alno\u015b\u0107 by\u0142a prowadzona w skrajnie trudnych warunkach, pod nieustannym zagro\u017ceniem dekonspiracji i represji. Mimo to ludzie Zwi\u0105zku Jaszczurczego nie przestawali pisa\u0107, drukowa\u0107 i uczy\u0107. Wiedzieli, \u017ce bez g\u0142\u0119bokiego zaplecza ideowego nie da si\u0119 zbudowa\u0107 trwa\u0142ego oporu. Wiedzieli te\u017c, \u017ce walka o Polsk\u0119 nie mo\u017ce ogranicza\u0107 si\u0119 do karabinu. Musi obejmowa\u0107 tak\u017ce umys\u0142 i sumienie. Propaganda ZJ nie by\u0142a krzykliwa ani powierzchowna. By\u0142a spokojna, konsekwentna i oparta na prawdzie. Nie chodzi\u0142o o efekt, lecz o przemian\u0119 \u015bwiadomo\u015bci. Cz\u0142owiek, kt\u00f3ry czyta\u0142 \u201eSzaniec\u201d, kt\u00f3ry s\u0142ucha\u0142 wyk\u0142ad\u00f3w i uczestniczy\u0142 w pracy wychowawczej, nie by\u0142 ju\u017c oboj\u0119tny. Wiedzia\u0142, \u017ce jego obowi\u0105zkiem jest walczy\u0107. Nie dla siebie, ale dla Ojczyzny. I w\u0142a\u015bnie ta cicha praca formacyjna, prowadzona dzie\u0144 po dniu, noc po nocy, uczyni\u0142a ze Zwi\u0105zku Jaszczurczego nie tylko organizacj\u0119 wojskow\u0105, ale r\u00f3wnie\u017c narodow\u0105 szko\u0142\u0119 charakter\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
W konspiracji nie liczy si\u0119 tylko liczba ludzi, lecz przede wszystkim ich jako\u015b\u0107, duch i determinacja. Zwi\u0105zek Jaszczurczy nigdy nie d\u0105\u017cy\u0142 do rozg\u0142osu, nie prowadzi\u0142 polityki autopromocji ani nie uczestniczy\u0142 w wojnie propagandowej z innymi organizacjami podziemia. Skupia\u0142 si\u0119 na cichej, konsekwentnej pracy i przygotowaniach do narodowego powstania. Mimo to, jego struktury obj\u0119\u0142y znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 okupowanego kraju i stanowi\u0142y jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych si\u0142 narodowych w Polsce Podziemnej.<\/p>\n\n\n\n
Szacunki dotycz\u0105ce liczebno\u015bci ZJ s\u0105 zr\u00f3\u017cnicowane. Cz\u0119\u015b\u0107 historyk\u00f3w podaje, \u017ce w szczytowym okresie, czyli oko\u0142o 1942 roku, w organizacji mog\u0142o dzia\u0142a\u0107 od 7 do 10 tysi\u0119cy cz\u0142onk\u00f3w. Jednak badacze zwi\u0105zani z nurtem narodowym, bazuj\u0105c na relacjach \u015bwiadk\u00f3w i dokumentach wewn\u0119trznych, wskazuj\u0105 na znacznie wy\u017csze liczby, si\u0119gaj\u0105ce nawet 60 tysi\u0119cy os\u00f3b. Nale\u017cy przy tym pami\u0119ta\u0107, \u017ce ze wzgl\u0119du na konspiracyjny charakter dzia\u0142alno\u015bci oraz konieczno\u015b\u0107 \u015bcis\u0142ej tajemnicy, pe\u0142ne i dok\u0142adne dane s\u0105 trudne do odtworzenia. Niezale\u017cnie od ostatecznych liczb, jedno jest pewne \u2013 ZJ by\u0142 realn\u0105 i dobrze zorganizowan\u0105 si\u0142\u0105, kt\u00f3ra mia\u0142a wp\u0142yw na wiele region\u00f3w okupowanej Polski.<\/p>\n\n\n\n
Najwi\u0119ksze wp\u0142ywy ZJ zdoby\u0142 na terenie Generalnego Gubernatorstwa oraz ziem zachodnich. W Warszawie i jej okolicach dzia\u0142a\u0142o oko\u0142o 1500 cz\u0142onk\u00f3w. Na Kielecczy\u017anie, b\u0119d\u0105cej jednym z g\u0142\u00f3wnych bastion\u00f3w organizacji, szacuje si\u0119, \u017ce liczba konspirator\u00f3w przekracza\u0142a 2000. R\u00f3wnie silne o\u015brodki istnia\u0142y w Radomskiem, Lubelszczy\u017anie, a tak\u017ce w \u0141\u00f3dzkiem i na Pomorzu. Struktura terenowa by\u0142a dobrze rozwini\u0119ta i podzielona na okr\u0119gi, powiaty i gminy, co zapewnia\u0142o skuteczn\u0105 koordynacj\u0119 i zdolno\u015b\u0107 do mobilizacji w przypadku wybuchu powstania.<\/p>\n\n\n\n
Warto zaznaczy\u0107, \u017ce ZJ przyj\u0105\u0142 nowoczesne i przemy\u015blane podej\u015bcie do organizacji struktur w terenie. W wielu regionach tworzono tzw. Wojskowe Rejony Wydzielone, kt\u00f3re by\u0142y odpowiednikami inspektorat\u00f3w w Armii Krajowej. Ich zadaniem by\u0142o przygotowanie obszar\u00f3w do przej\u0119cia w\u0142adzy administracyjnej i militarnej w momencie upadku okupanta. ZJ zak\u0142ada\u0142 bowiem, \u017ce wyzwolenie Polski powinno nast\u0105pi\u0107 przez powstanie og\u00f3lnonarodowe, wsparte przez si\u0142y emigracyjne i wojska alianckie. Dlatego ju\u017c na d\u0142ugo przed 1944 rokiem organizacja prowadzi\u0142a prace planistyczne, szkoleniowe i rozpoznawcze w terenie.<\/p>\n\n\n\n
ZJ potrafi\u0142 dzia\u0142a\u0107 nawet tam, gdzie inne organizacje nie dociera\u0142y. W niekt\u00f3rych powiatach struktur\u0119 oporu narodowego tworzyli praktycznie wy\u0142\u0105cznie cz\u0142onkowie tej formacji. By\u0142o tak zw\u0142aszcza w rejonach, gdzie spo\u0142ecze\u0144stwo zachowywa\u0142o silne wi\u0119zi katolickie, konserwatywne i narodowe. Ludzie ci darzyli ZJ zaufaniem, poniewa\u017c widzieli w jego cz\u0142onkach nie ideolog\u00f3w zza biurka, ale s\u0105siad\u00f3w, nauczycieli, by\u0142ych oficer\u00f3w, student\u00f3w, harcerzy \u2013 tych, kt\u00f3rzy nie opu\u015bcili narodu w godzinie pr\u00f3by.<\/p>\n\n\n\n
Dzi\u0119ki wyra\u017anemu etosowi, \u017celaznej dyscyplinie i skutecznej organizacji ZJ potrafi\u0142 utrzyma\u0107 sp\u00f3jno\u015b\u0107 i zdolno\u015b\u0107 operacyjn\u0105 przez ca\u0142y okres swojej samodzielnej dzia\u0142alno\u015bci. Nie by\u0142 tylko organizacj\u0105 wojskow\u0105, ale narodow\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 oporu. Niewidoczny, ale obecny. Cichy, ale zdecydowany. Zorganizowany w struktur\u0119, lecz nie pozbawiony duszy. Tak w\u0142a\u015bnie wygl\u0105da\u0142a prawdziwa si\u0142a Zwi\u0105zku Jaszczurczego.<\/p>\n\n\n\n
Zwi\u0105zek Jaszczurczy od pocz\u0105tku swojego istnienia by\u0142 organizacj\u0105 g\u0142\u0119boko \u015bwiadom\u0105 roli, jak\u0105 odgrywa w \u017cyciu narodu. Jego przyw\u00f3dcy wiedzieli, \u017ce op\u00f3r wobec okupanta musi z czasem wyj\u015b\u0107 poza ramy pojedynczej struktury i przybra\u0107 form\u0119 og\u00f3lnonarodow\u0105. Dlatego decyzja o wsp\u00f3\u0142tworzeniu Narodowych Si\u0142 Zbrojnych by\u0142a naturaln\u0105 konsekwencj\u0105 ich dzia\u0142alno\u015bci. To nie by\u0142 koniec ZJ, lecz nowy etap tej samej misji \u2013 walki o woln\u0105 i wielk\u0105 Polsk\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Dnia 20 wrze\u015bnia 1942 roku, po wielu miesi\u0105cach rozm\u00f3w i przygotowa\u0144, Zwi\u0105zek Jaszczurczy po\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 z cz\u0119\u015bci\u0105 Narodowej Organizacji Wojskowej oraz innymi mniejszymi formacjami narodowymi. Tak narodzi\u0142y si\u0119 Narodowe Si\u0142y Zbrojne \u2013 formacja wojskowa oparta na idei narodowego solidaryzmu, niezale\u017cno\u015bci od wp\u0142yw\u00f3w zewn\u0119trznych i katolickiego \u0142adu spo\u0142ecznego. ZJ wni\u00f3s\u0142 do NSZ nie tylko licznych \u017co\u0142nierzy, ale r\u00f3wnie\u017c swoj\u0105 struktur\u0119, do\u015bwiadczenie, kultur\u0119 organizacyjn\u0105 oraz silny kr\u0119gos\u0142up ideowy. Jednak droga NSZ nie by\u0142a \u0142atwa. Gdy w marcu 1944 roku zawarto umow\u0119 scaleniow\u0105 z Armi\u0105 Krajow\u0105, szybko okaza\u0142o si\u0119, \u017ce warunki tej unii nie s\u0105 w pe\u0142ni przestrzegane przez stron\u0119 AK. Wielu dzia\u0142aczy narodowych, wywodz\u0105cych si\u0119 z ZJ, uzna\u0142o, \u017ce dalsze podporz\u0105dkowanie grozi\u0142oby utrat\u0105 to\u017csamo\u015bci oraz niezale\u017cno\u015bci my\u015blenia. W maju 1944 roku powsta\u0142a zatem niezale\u017cna formacja pod nazw\u0105 NSZ-ZJ, kt\u00f3ra kontynuowa\u0142a lini\u0119 ideow\u0105 Zwi\u0105zku Jaszczurczego. Nie by\u0142a to zdrada wsp\u00f3lnej sprawy, lecz pr\u00f3ba jej obrony przed rozmyciem i ubezw\u0142asnowolnieniem.<\/p>\n\n\n\n
Z szereg\u00f3w NSZ-ZJ wy\u0142oni\u0142a si\u0119 Brygada \u015awi\u0119tokrzyska \u2013 jednostka, kt\u00f3ra do dzi\u015b budzi emocje, ale kt\u00f3rej determinacja, zdolno\u015b\u0107 bojowa i odwaga nie mog\u0105 by\u0107 podwa\u017cone. Brygada ta przesz\u0142a szlak bojowy przez okupowan\u0105 Polsk\u0119 i Czechy, ko\u0144cz\u0105c swoj\u0105 drog\u0119 z broni\u0105 w r\u0119ku, ratuj\u0105c wi\u0119\u017aniarki z obozu w Holiszowie. To nie by\u0142a organizacja \u201eantysystemowa\u201d w negatywnym znaczeniu \u2013 to by\u0142a formacja, kt\u00f3ra jako jedna z nielicznych nie da\u0142a si\u0119 wci\u0105gn\u0105\u0107 ani w orbit\u0119 wp\u0142yw\u00f3w komunistycznych, ani w podporz\u0105dkowanie zachodnim kalkulacjom politycznym. ZJ i jego nast\u0119pcy w NSZ byli \u015bwiadomi, \u017ce prawdziwa wolno\u015b\u0107 nie polega na milczeniu w imi\u0119 jedno\u015bci, lecz na odwadze m\u00f3wienia w\u0142asnym g\u0142osem. Ich wybory by\u0142y trudne, ich szlaki pe\u0142ne przeszk\u00f3d, ale ich misja pozosta\u0142a niezmienna: s\u0142u\u017cy\u0107 Polsce, kt\u00f3ra b\u0119dzie nie tylko wolna od okupanta, ale r\u00f3wnie\u017c wolna wewn\u0119trznie, suwerenna w my\u015bli, wierna tradycji i sprawiedliwa wobec w\u0142asnych obywateli.<\/p>\n\n\n\n
Historia Zwi\u0105zku Jaszczurczego, podobnie jak wielu formacji niepodleg\u0142o\u015bciowych, nie by\u0142a wolna od kontrowersji. Cho\u0107 organizacja ta zapisa\u0142a si\u0119 jako jedna z pierwszych i najaktywniejszych struktur wojskowych w okupowanej Polsce, nie brakowa\u0142o pr\u00f3b jej deprecjonowania. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich pojawi\u0142a si\u0119 ju\u017c w trakcie wojny, inne zosta\u0142y nag\u0142o\u015bnione po jej zako\u0144czeniu, szczeg\u00f3lnie przez \u015brodowiska komunistyczne i publicyst\u00f3w o pogl\u0105dach lewicowych. Zarzuty dotyczy\u0142y przede wszystkim rzekomego faszyzmu, antysemityzmu oraz rzekomej niech\u0119ci do wsp\u00f3\u0142pracy z innymi formacjami konspiracyjnymi. Warto jednak spojrze\u0107 na te oskar\u017cenia z historycznym dystansem i w szerszym kontek\u015bcie.<\/p>\n\n\n\n
Zwi\u0105zek Jaszczurczy rzeczywi\u015bcie opiera\u0142 si\u0119 na idei narodowej. Jego cz\u0142onkowie byli przekonani, \u017ce nar\u00f3d jest podstawow\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105, na kt\u00f3rej powinno opiera\u0107 si\u0119 niepodleg\u0142e pa\u0144stwo. W czasach, gdy Polska znajdowa\u0142a si\u0119 pod brutaln\u0105 okupacj\u0105 dw\u00f3ch totalitarnych mocarstw, ZJ odrzuca\u0142 zar\u00f3wno niemiecki narodowy socjalizm, jak i sowiecki komunizm. Wbrew zarzutom, organizacja nigdy nie d\u0105\u017cy\u0142a do zaprowadzenia dyktatury czy systemu totalitarnego. Jej celem by\u0142o stworzenie pa\u0144stwa silnego, sprawiedliwego i opartego na etyce katolickiej, w kt\u00f3rym Polacy b\u0119d\u0105 mogli decydowa\u0107 o w\u0142asnym losie.<\/p>\n\n\n\n
Kwestie narodowo\u015bciowe, a zw\u0142aszcza podej\u015bcie do mniejszo\u015bci, by\u0142y przedstawiane cz\u0119sto w spos\u00f3b uproszczony i oderwany od reali\u00f3w tamtego czasu. ZJ rzeczywi\u015bcie postulowa\u0142, by odbudowa Polski opiera\u0142a si\u0119 na dominacji narodowego pierwiastka. Nie oznacza\u0142o to jednak nienawi\u015bci do innych narod\u00f3w, lecz obron\u0119 polskiej kultury, j\u0119zyka i tradycji przed wynaradawianiem i rozk\u0142adem moralnym. W rzeczywisto\u015bci cz\u0142onkowie ZJ dzia\u0142ali cz\u0119sto rami\u0119 w rami\u0119 z lud\u017ami o r\u00f3\u017cnych korzeniach, o ile podzielali wsp\u00f3lny cel \u2013 woln\u0105 Polsk\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Odmowa bezwarunkowego podporz\u0105dkowania si\u0119 ZWZ i AK r\u00f3wnie\u017c by\u0142a niejednokrotnie interpretowana jako przejaw pychy lub izolacjonizmu. Tymczasem ZJ pragn\u0105\u0142 jedynie, by jego udzia\u0142 w walce by\u0142 uznawany na r\u00f3wnych prawach. Nie odmawia\u0142 wsp\u00f3\u0142pracy, lecz oczekiwa\u0142, \u017ce nie zostanie potraktowany jako narz\u0119dzie, ale jako partner. W rzeczywisto\u015bci organizacja wielokrotnie udowodni\u0142a, \u017ce interes Polski stawia\u0142a ponad organizacyjne ambicje, o czym \u015bwiadczy chocia\u017cby przekazywanie materia\u0142\u00f3w wywiadowczych do struktur AK, mimo \u017ce nie istnia\u0142 formalny sojusz.<\/p>\n\n\n\n
Zarzuty ideologiczne, tak cz\u0119sto formu\u0142owane wobec ZJ, by\u0142y i s\u0105 pr\u00f3b\u0105 sprowadzenia skomplikowanej, tragicznej historii do prostych etykiet. Zwi\u0105zek Jaszczurczy by\u0142 ruchem ludzi, kt\u00f3rzy nie bali si\u0119 trudnych pyta\u0144 ani w\u0142asnych przekona\u0144. Jego cz\u0142onkowie nie \u017cyli w abstrakcji. \u017byli w okupowanej Polsce, gdzie ka\u017cda decyzja mog\u0142a kosztowa\u0107 \u017cycie. Ich wybory by\u0142y dramatyczne, ale zakorzenione w mi\u0142o\u015bci do Ojczyzny. Dzi\u015b nale\u017cy patrze\u0107 na nich nie przez pryzmat ideologicznych szufladek, lecz jako na tych, kt\u00f3rzy walczyli i nie poddali si\u0119 do ko\u0144ca.<\/p>\n\n\n\n
Andrzej Lamecki<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Wrzesie\u0144 1939 roku by\u0142 dla Polski czasem tragedii, ale tak\u017ce narodzin nowej determinacji. Gdy Rzeczpospolita run\u0119\u0142a pod ciosami dw\u00f3ch totalitaryzm\u00f3w, nie wszyscy jej obywatele czekali bezczynnie. W\u015br\u00f3d pierwszych, kt\u00f3rzy odpowiedzieli na wezwanie Ojczyzny, byli dzia\u0142acze przedwojennego Obozu Narodowo-Radykalnego \u201eABC\u201d. 14 lub 15 pa\u017adziernika 1939 roku powo\u0142ali w Warszawie Organizacj\u0119 Wojskow\u0105 Zwi\u0105zek Jaszczurczy \u2013 konspiracyjne wojsko […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":18147,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[41,187],"tags":[],"class_list":["post-18143","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia-i-idea","category-rocznice"],"yoast_head":"\n