W artykule nie chodzi o budowanie pomnika, ani o jego burzenie. Celem jest rzetelne przyjrzenie si\u0119 drodze \u017cyciowej Giertycha, jego pogl\u0105dom, dzia\u0142aniom i dziedzictwu: zar\u00f3wno temu, kt\u00f3re inspiruje, jak i temu, kt\u00f3re prowokuje pytania. Autor niniejszego tekstu nie ukrywa w\u0142asnego ideowego punktu widzenia, ale stara si\u0119 zachowa\u0107 r\u00f3wnowag\u0119 mi\u0119dzy szacunkiem a krytycyzmem. Bo na tym polega uczciwa ocena postaci historycznej.<\/p>\n\n\n\n
J\u0119drzej Giertych urodzi\u0142 si\u0119 7 stycznia 1903 roku w Sosnowcu w rodzinie g\u0142\u0119boko zakorzenionej w tradycji patriotycznej. Jego ojciec, Franciszek, by\u0142 in\u017cynierem, kt\u00f3ry pracowa\u0142 m.in. w rosyjskiej Marynarce Wojennej w Tallinie. Wybuch rewolucji bolszewickiej i jej bezpo\u015brednie do\u015bwiadczenie w Petersburgu pozostawi\u0142y trwa\u0142y \u015blad w psychice nastoletniego Giertycha. By\u0142 \u015bwiadkiem przem\u00f3wienia Lenina z balkonu pa\u0142acu Krzesi\u0144skiej, obserwowa\u0142 chaos, bezbo\u017cno\u015b\u0107 i brutalno\u015b\u0107 czerwonych. To by\u0142 jego pierwszy kontakt z ideologi\u0105, kt\u00f3r\u0105 przez ca\u0142e \u017cycie zwalcza\u0142 czyli komunizmem. W 1918 roku rodzina powr\u00f3ci\u0142a do odradzaj\u0105cej si\u0119 Polski. Giertych zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 w rozbrajanie wojsk austriackich w Kielcach, mimo \u017ce mia\u0142 zaledwie pi\u0119tna\u015bcie lat. Rok p\u00f3\u017aniej przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Warszawy i kontynuowa\u0142 nauk\u0119 w Gimnazjum Ziemi Mazowieckiej. W 1920 roku, w czasie najazdu bolszewickiego, zg\u0142osi\u0142 si\u0119 ochotniczo do Wojska Polskiego. Walczy\u0142 nad Wkr\u0105 i zosta\u0142 ranny w Bitwie Warszawskiej. Te wydarzenia ukszta\u0142towa\u0142y jego spojrzenie na Polsk\u0119, wroga i obowi\u0105zek narodowy.<\/p>\n\n\n\n
Po maturze zda\u0142 egzaminy na Uniwersytet Warszawski, gdzie studiowa\u0142 prawo oraz nauki polityczne. By\u0142 pilnym studentem, ale r\u00f3wnie mocno anga\u017cowa\u0142 si\u0119 poza uczelni\u0105. Dzia\u0142a\u0142 aktywnie w harcerstwie, gdzie szybko awansowa\u0142 do funkcji kierownika Wydzia\u0142u Polskich Dru\u017cyn Harcerskich poza granicami kraju. W tej pracy budowa\u0142 kontakty z Poloni\u0105 i wspiera\u0142 narodowe wychowanie m\u0142odzie\u017cy poza ojczyzn\u0105. Harcerstwo sta\u0142o si\u0119 dla niego nie tylko form\u0105 aktywno\u015bci wychowawczej, lecz tak\u017ce no\u015bnikiem idei narodowych.<\/p>\n\n\n\n
To w\u0142a\u015bnie w tym okresie jego \u015bwiatopogl\u0105d ideowy si\u0119 ustabilizowa\u0142. Coraz silniej inspirowa\u0142 si\u0119 my\u015bl\u0105 Romana Dmowskiego i katolickim nacjonalizmem. W przeciwie\u0144stwie do cz\u0119\u015bci \u015brodowisk akademickich, kt\u00f3re skr\u0119ca\u0142y w stron\u0119 lewicowej nowoczesno\u015bci lub pi\u0142sudczykowskiego romantyzmu, Giertych opowiada\u0142 si\u0119 za ide\u0105 narodow\u0105 opart\u0105 na dyscyplinie, suwerenno\u015bci i katolickim etosie moralnym. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce tylko taka Polska mo\u017ce by\u0107 trwale wolna. W m\u0142odym wieku zacz\u0105\u0142 pisa\u0107 pierwsze teksty polityczne i historyczne. Ju\u017c wtedy charakteryzowa\u0142 si\u0119 stylem jednoznacznym, opartym na silnym podziale dobra i z\u0142a. Dla niego patriotyzm by\u0142 spraw\u0105 rozumu, a nie emocji. Odrzuca\u0142 liberalizm jako doktryn\u0119 chaosu, a komunizm jako wroga Boga i Narodu. W tych latach narodzi\u0142 si\u0119 Giertych, jakiego zna\u0142a p\u00f3\u017aniej emigracja i ca\u0142a II po\u0142owa XX wieku.<\/p>\n\n\n\n
Po uko\u0144czeniu studi\u00f3w prawniczych i dyplomatycznych na Uniwersytecie Warszawskim J\u0119drzej Giertych rozpocz\u0105\u0142 prac\u0119 w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. By\u0142 to naturalny wyb\u00f3r dla m\u0142odego cz\u0142owieka z ambicjami s\u0142u\u017cby publicznej, kt\u00f3ry posiada\u0142 zar\u00f3wno odpowiednie wykszta\u0142cenie, jak i znajomo\u015b\u0107 j\u0119zyk\u00f3w obcych. W MSZ pracowa\u0142 w latach 1927\u20131932, pe\u0142ni\u0105c m.in. funkcj\u0119 attach\u00e9 konsularnego w Olsztynie, gdzie zajmowa\u0142 si\u0119 kwestiami mniejszo\u015bci polskiej na terenach zamieszka\u0142ych przez ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105. To do\u015bwiadczenie pog\u0142\u0119bi\u0142o jego nieufno\u015b\u0107 wobec Niemiec, ale te\u017c pozwoli\u0142o spojrze\u0107 z bliska na realia polskiej dyplomacji w okresie mi\u0119dzywojennym.<\/p>\n\n\n\n
Pobyt w MSZ nie trwa\u0142 jednak d\u0142ugo. Giertych coraz mocniej odczuwa\u0142 napi\u0119cie mi\u0119dzy osobistym przekonaniem o potrzebie walki o silne, katolickie i narodowe pa\u0144stwo, a atmosfer\u0105 sanacyjnej polityki, kt\u00f3r\u0105 postrzega\u0142 jako oportunistyczn\u0105 i pozbawion\u0105 kr\u0119gos\u0142upa ideowego. W 1932 roku, po serii konflikt\u00f3w z prze\u0142o\u017conymi, zosta\u0142 usuni\u0119ty z ministerstwa. W jego oczach nie by\u0142 to koniec kariery, ale moment przej\u015bcia do dzia\u0142alno\u015bci w pe\u0142ni ideowej. Odt\u0105d nie by\u0142 ju\u017c urz\u0119dnikiem pa\u0144stwowym, lecz dzia\u0142aczem narodowym w pe\u0142nym znaczeniu tego s\u0142owa.<\/p>\n\n\n\n
W latach trzydziestych Giertych zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 na dobre w struktury Obozu Wielkiej Polski, a nast\u0119pnie Stronnictwa Narodowego. Reprezentowa\u0142 nurt, kt\u00f3ry opowiada\u0142 si\u0119 za twardym kursem ideologicznym i jednoznacznym podkre\u015bleniem roli Ko\u015bcio\u0142a katolickiego w \u017cyciu pa\u0144stwa. By\u0142 przeciwnikiem tzw. pragmatyzmu politycznego i obcych wp\u0142yw\u00f3w kulturowych. Wierzy\u0142, \u017ce Polska mo\u017ce si\u0119 rozwija\u0107 tylko w oparciu o w\u0142asn\u0105 tradycj\u0119 i cywilizacj\u0119 \u0142aci\u0144sk\u0105. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce pa\u0144stwo powinno wspiera\u0107 naturalne wsp\u00f3lnoty: rodzin\u0119, parafi\u0119, lokalne struktury samorz\u0105dowe, a nie zast\u0119powa\u0107 je centralizmem czy dekretami. W Stronnictwie Narodowym szybko zyska\u0142 pozycj\u0119 intelektualisty i ideologa. By\u0142 redaktorem naczelnym prasy partyjnej, autorem licznych broszur, analiz i artyku\u0142\u00f3w. Krytykowa\u0142 nie tylko sanacj\u0119, ale i radykalizuj\u0105ce si\u0119 w\u00f3wczas nurty m\u0142odego pokolenia endecji, w tym \u015brodowisko Ruchu Narodowo-Radykalnego. Cho\u0107 zgadza\u0142 si\u0119 z ich niekt\u00f3rymi diagnozami, to zdecydowanie odrzuca\u0142 styl dzia\u0142ania ONR i jego uliczny aktywizm. W oczach Giertycha nacjonalizm nie mia\u0142 by\u0107 rewolucyjny ani buntowniczy. Mia\u0142 by\u0107 spokojn\u0105, wywa\u017con\u0105 kontynuacj\u0105 polityki Dmowskiego, zakorzenionej w kulturze politycznej i intelektualnym namy\u015ble.<\/p>\n\n\n\n
W 1935 roku wszed\u0142 do w\u0142adz centralnych Stronnictwa Narodowego. By\u0142 jednym z nielicznych dzia\u0142aczy, kt\u00f3rzy publicznie domagali si\u0119 zachowania autonomii ideowej wobec bie\u017c\u0105cej polityki. Wyst\u0119powa\u0142 przeciwko wszelkim pr\u00f3bom \u201erozmi\u0119kczania\u201d programu narodowego. W jego ocenie SN powinno pozosta\u0107 si\u0142\u0105 opozycyjn\u0105 wobec systemu sanacyjnego, ale bez popadania w populizm czy przemoc uliczn\u0105. Z tego powodu by\u0142 niejednokrotnie krytykowany przez m\u0142odszych dzia\u0142aczy, kt\u00f3rzy uznawali jego podej\u015bcie za zbyt staro\u015bwieckie i nieprzystaj\u0105ce do czas\u00f3w narastaj\u0105cego radykalizmu.<\/p>\n\n\n\n
Giertych nie mia\u0142 z\u0142udze\u0144 co do sytuacji mi\u0119dzynarodowej Polski w drugiej po\u0142owie lat trzydziestych. Ostrzega\u0142 przed zagro\u017ceniem niemieckim, pot\u0119pia\u0142 polityk\u0119 ust\u0119pstw i nawo\u0142ywa\u0142 do wzmacniania ducha narodowego. Postrzega\u0142 polityk\u0119 jako dziedzin\u0119, w kt\u00f3rej nie ma miejsca na moralne kompromisy. Polska mia\u0142a by\u0107 wierna swoim warto\u015bciom nie tylko w czasie pokoju, lecz tak\u017ce w obliczu zagro\u017cenia. Te przekonania zabra\u0142 ze sob\u0105 w kampani\u0119 wrze\u015bniow\u0105 1939 roku.<\/p>\n\n\n\n
Jako polityk przedwojennej endecji nie by\u0142 postaci\u0105 efektown\u0105, ale by\u0142 postaci\u0105 sp\u00f3jn\u0105. Nie pr\u00f3bowa\u0142 przypodoba\u0107 si\u0119 t\u0142umowi. Nie chcia\u0142 kariery parlamentarnej ani popularno\u015bci. W centrum jego zainteresowa\u0144 znajdowa\u0142o si\u0119 jedno pytanie: co zrobi\u0107, by Polska przetrwa\u0142a jako nar\u00f3d, nie tylko jako pa\u0144stwo?<\/p>\n\n\n\n
W chwili wybuchu II wojny \u015bwiatowej J\u0119drzej Giertych mia\u0142 trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 lat. By\u0142 ju\u017c do\u015bwiadczonym publicyst\u0105, politykiem i ojcem rodziny. Mimo wieku oraz ustabilizowanej pozycji zawodowej nie uchyla\u0142 si\u0119 od obowi\u0105zku obrony ojczyzny. Zg\u0142osi\u0142 si\u0119 do Marynarki Wojennej, gdzie otrzyma\u0142 przydzia\u0142 na P\u00f3\u0142wysep Helski. Na pocz\u0105tku pe\u0142ni\u0142 funkcje pomocnicze w strukturach kadrowych, jednak z czasem w\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 bezpo\u015brednio w dzia\u0142ania zbrojne jako cz\u0142onek oddzia\u0142\u00f3w l\u0105dowych.<\/p>\n\n\n\n
Hel stanowi\u0142 jeden z ostatnich punkt\u00f3w oporu podczas kampanii wrze\u015bniowej. Obrona trwa\u0142a do drugiego pa\u017adziernika 1939 roku i przesz\u0142a do historii jako symbol determinacji oraz honoru w obliczu przyt\u0142aczaj\u0105cej przewagi przeciwnika. Giertych bra\u0142 udzia\u0142 w tych wydarzeniach bezpo\u015brednio, dziel\u0105c los \u017co\u0142nierzy i oficer\u00f3w. Po kapitulacji dosta\u0142 si\u0119 do niewoli niemieckiej. Trafi\u0142 do Oflagu X-B w Nienburgu, a nast\u0119pnie do innych oboz\u00f3w, w tym do Colditz, uznawanego za miejsce odosobnienia dla szczeg\u00f3lnie niebezpiecznych je\u0144c\u00f3w. Pobyt w niewoli trwa\u0142 do 1945 roku. By\u0142 to najd\u0142u\u017cszy okres fizycznej izolacji w jego \u017cyciu, ale nie czas duchowego zastoju. Wr\u0119cz przeciwnie, Giertych podj\u0105\u0142 intensywn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 intelektualn\u0105. Organizowa\u0142 kr\u0119gi samokszta\u0142ceniowe, wyg\u0142asza\u0142 wyk\u0142ady z historii i my\u015bli politycznej, a tak\u017ce redagowa\u0142 nieoficjalne pisma dla wsp\u00f3\u0142wi\u0119\u017ani\u00f3w. W jednym z nich, nosz\u0105cym tytu\u0142 \u201ePolak\u201d, komentowa\u0142 sytuacj\u0119 mi\u0119dzynarodow\u0105 i pisa\u0142 o warto\u015bciach narodowych, kt\u00f3re nale\u017cy zachowa\u0107 mimo uwi\u0119zienia. Wszystko to odbywa\u0142o si\u0119 w warunkach pe\u0142nej cenzury i pod czujnym okiem niemieckiego nadzoru.<\/p>\n\n\n\n
Pr\u00f3bowa\u0142 ucieczki z oboz\u00f3w wielokrotnie. Wed\u0142ug relacji wsp\u00f3\u0142wi\u0119\u017ani\u00f3w podj\u0105\u0142 co najmniej kilkana\u015bcie takich pr\u00f3b, jednak \u017cadna nie zako\u0144czy\u0142a si\u0119 sukcesem. Dla niego ucieczka nie by\u0142a wyrazem strachu, lecz aktem moralnego oporu. By\u0142a \u015bwiadectwem, \u017ce niewola nie oznacza ca\u0142kowitego poddania si\u0119. Nawet je\u015bli cia\u0142o zosta\u0142o uwi\u0119zione, umys\u0142 i wola mia\u0142y pozosta\u0107 wolne. Ta postawa mia\u0142a wymiar duchowy, ale te\u017c praktyczny, poniewa\u017c podtrzymywa\u0142a na duchu innych je\u0144c\u00f3w, z kt\u00f3rych wielu z czasem popada\u0142o w rezygnacj\u0119.<\/p>\n\n\n\n
R\u00f3wnie\u017c w czasie niewoli Giertych nie rezygnowa\u0142 z my\u015blenia politycznego. Toczy\u0142 za\u017carte spory ideowe z przedstawicielami innych nurt\u00f3w, w tym z pi\u0142sudczykami i socjalistami. Nie chodzi\u0142o mu o osobiste animozje, lecz o zasadnicze r\u00f3\u017cnice w postrzeganiu pa\u0144stwa, historii i narodu. W jego oczach kl\u0119ska wrze\u015bniowa wynika\u0142a z b\u0142\u0119d\u00f3w sanacyjnej polityki, kt\u00f3ra przedk\u0142ada\u0142a presti\u017c nad realizm. Uwa\u017ca\u0142 tak\u017ce, \u017ce alianci od pocz\u0105tku traktowali Polsk\u0119 instrumentalnie, dbaj\u0105c g\u0142\u00f3wnie o w\u0142asny interes. Polska mia\u0142a przetrwa\u0107 nie dzi\u0119ki ich \u0142asce, lecz dzi\u0119ki w\u0142asnej sile duchowej.<\/p>\n\n\n\n
W obozie powstawa\u0142y zal\u0105\u017cki wielu tekst\u00f3w, kt\u00f3re Giertych opublikowa\u0142 ju\u017c po wojnie na emigracji. Niekt\u00f3re mia\u0142y charakter publicystyczny, inne przybiera\u0142y form\u0119 refleksji historyczno-filozoficznych. Ju\u017c wtedy przewidywa\u0142, \u017ce po kl\u0119sce Niemiec w\u0142adz\u0119 w Polsce przejm\u0105 Sowieci, co oznacza\u0142o jedynie zmian\u0119 okupanta. To, co dla wielu by\u0142o szokiem w 1945 roku, dla niego stanowi\u0142o logiczn\u0105 konsekwencj\u0119 wydarze\u0144. Lata sp\u0119dzone w niemieckich oflagach nie z\u0142ama\u0142y go. Wprost przeciwnie, wzmocni\u0142y przekonanie, \u017ce nar\u00f3d bez ideowego kr\u0119gos\u0142upa wcze\u015bniej czy p\u00f3\u017aniej przegra. Nie dowodzi\u0142 armiami, nie mia\u0142 wp\u0142ywu na polityk\u0119 pa\u0144stw alianckich, lecz pozostawa\u0142 wierny najwa\u017cniejszemu \u2014 narodowej idei. A w warunkach niewoli duchowej w\u0142a\u015bnie wierno\u015b\u0107 staje si\u0119 najpot\u0119\u017cniejsz\u0105 broni\u0105.<\/p>\n\n\n\n
W 1945 roku, po wyzwoleniu oboz\u00f3w jenieckich przez aliant\u00f3w zachodnich, J\u0119drzej Giertych, jak wielu polskich oficer\u00f3w, stan\u0105\u0142 przed decyzj\u0105: wraca\u0107 do kraju czy pozosta\u0107 na Zachodzie. Zdecydowa\u0142 si\u0119 najpierw na kr\u00f3tki powr\u00f3t. Chcia\u0142 zobaczy\u0107 Polsk\u0119 po wojnie, spotka\u0107 si\u0119 z rodzin\u0105 i oceni\u0107, czy jest miejsce dla dzia\u0142alno\u015bci ideowej w warunkach nowej, powojennej rzeczywisto\u015bci. Przekroczy\u0142 granic\u0119 z fa\u0142szywym dokumentem, by unikn\u0105\u0107 aresztowania przez nowe w\u0142adze. Na terenie Polski przebywa\u0142 kr\u00f3tko, ale wystarczaj\u0105co d\u0142ugo, by wyci\u0105gn\u0105\u0107 jednoznaczny wniosek.<\/p>\n\n\n\n
Obraz, kt\u00f3ry zasta\u0142, nie pozostawia\u0142 z\u0142udze\u0144. Z jednej strony ruiny miast i zniszczenia wojenne. Z drugiej \u2013 przemoc, zastraszenie i brutalne przejmowanie struktur pa\u0144stwa przez komunist\u00f3w. Giertych wiedzia\u0142, \u017ce nowy re\u017cim, cho\u0107 wspierany przez zwyci\u0119skie mocarstwa, nie ma legitymacji narodowej. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce Polska zosta\u0142a zdradzona w Teheranie i Ja\u0142cie, a narzucony porz\u0105dek nie jest \u017cadnym kompromisem, lecz form\u0105 nowej niewoli. Przekonany, \u017ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczna w takim pa\u0144stwie by\u0142aby tylko pustym gestem, postanowi\u0142 wyjecha\u0107 z kraju i nie wraca\u0107 dop\u00f3ki Polska nie odzyska niepodleg\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Wraz z \u017con\u0105 i sze\u015bciorgiem dzieci opu\u015bci\u0142 Polsk\u0119 na dobre. Rodzina dotar\u0142a do W\u0142och, a nast\u0119pnie do Wielkiej Brytanii. Tam Giertych rozpocz\u0105\u0142 \u017cycie na emigracji, kt\u00f3re mia\u0142o trwa\u0107 do ko\u0144ca jego dni. Pocz\u0105tki by\u0142y trudne. Przez pierwsze lata pracowa\u0142 fizycznie. Ima\u0142 si\u0119 zaj\u0119\u0107, kt\u00f3re nie mia\u0142y nic wsp\u00f3lnego z dotychczasow\u0105 karier\u0105: by\u0142 pomocnikiem kuchennym, pracownikiem introligatorni, a nawet robotnikiem w zak\u0142adach szklarskich. Nie skar\u017cy\u0142 si\u0119. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce skoro przysz\u0142o mu \u017cy\u0107 w zniewolonym \u015bwiecie, obowi\u0105zkiem jest robi\u0107, co mo\u017cna, by przetrwa\u0107 i utrzyma\u0107 rodzin\u0119. Nigdy nie wyci\u0105ga\u0142 r\u0119ki po wsparcie ani nie prosi\u0142 o przywileje. Z czasem znalaz\u0142 stabilniejsze zaj\u0119cie jako nauczyciel j\u0119zyka francuskiego. Cho\u0107 pracowa\u0142 du\u017co i cz\u0119sto w skromnych warunkach, nigdy nie porzuci\u0142 dzia\u0142alno\u015bci intelektualnej. Pisa\u0142 artyku\u0142y, ksi\u0105\u017cki, wydawa\u0142 pisma, prowadzi\u0142 korespondencj\u0119 z dzia\u0142aczami emigracyjnymi i krajowymi. Pracowa\u0142 g\u0142\u00f3wnie w domu, wieczorami, kiedy dzieci spa\u0142y. Pisa\u0142 r\u0119cznie, bez maszynistki, bez redakcji, bez \u015brodk\u00f3w technicznych. Wszystko opiera\u0142o si\u0119 na jego determinacji i \u017celaznej dyscyplinie.<\/p>\n\n\n\n
Decyzja o emigracji by\u0142a dla niego bolesna, ale nie pozostawi\u0142 w niej miejsca na kompromis. Nie mia\u0142 z\u0142udze\u0144 co do PRL. Odmawia\u0142 powrotu, nawet gdy w\u0142adze pr\u00f3bowa\u0142y go przekona\u0107. Nie przyjmowa\u0142 zaprosze\u0144, nie odpowiada\u0142 na oferty publikacji w kraju. Wierzy\u0142, \u017ce ka\u017cda forma uczestnictwa w \u017cyciu publicznym PRL legitymizuje system i odbiera sens opozycji ideowej. Wybra\u0142 samotno\u015b\u0107 na emigracji zamiast uwik\u0142ania w fa\u0142szywy porz\u0105dek.<\/p>\n\n\n\n
\u017bycie na emigracji by\u0142o dla J\u0119drzeja Giertycha konsekwencj\u0105 \u015bwiadomej decyzji. Wybra\u0142 wolno\u015b\u0107 my\u015blenia zamiast wygody kompromisu. Po opuszczeniu Polski, wraz z \u017con\u0105 i sze\u015bciorgiem dzieci, osiad\u0142 na sta\u0142e w Wielkiej Brytanii. Tam rozpocz\u0105\u0142 nowy etap \u017cycia, kt\u00f3ry cho\u0107 pozbawiony urz\u0119d\u00f3w, order\u00f3w i funkcji, okaza\u0142 si\u0119 najd\u0142u\u017cszym i najpe\u0142niejszym okresem jego pracy intelektualnej. W kraju by\u0142 postaci\u0105 znan\u0105, ale na emigracji sta\u0142 si\u0119 ikon\u0105 dla \u015brodowisk narodowych i katolickich, kt\u00f3re szuka\u0142y w nim g\u0142osu niepokornego i wiernego zasadom.<\/p>\n\n\n\n
Pocz\u0105tki w Anglii by\u0142y trudne. Giertych nie posiada\u0142 maj\u0105tku ani wsparcia instytucjonalnego. Pracowa\u0142 fizycznie, wykonuj\u0105c zaj\u0119cia nieprzystaj\u0105ce do jego wykszta\u0142cenia i przedwojennej pozycji. Zatrudnia\u0142 si\u0119 jako pomocnik kuchenny, introligator, pracownik w szklarniach. Cho\u0107 nie by\u0142o to \u017cycie godne wygodnej klasy \u015bredniej, nie skar\u017cy\u0142 si\u0119. Traktowa\u0142 to jako konieczny etap, dow\u00f3d na to, \u017ce nie szuka wyg\u00f3d, lecz przestrzeni do uczciwej pracy. Z czasem znalaz\u0142 zatrudnienie jako nauczyciel j\u0119zyka francuskiego, co pozwoli\u0142o mu utrzyma\u0107 rodzin\u0119 i jednocze\u015bnie kontynuowa\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107 pisarsk\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Jego najwa\u017cniejsz\u0105 broni\u0105 sta\u0142o si\u0119 pi\u00f3ro. Na emigracji Giertych rozwin\u0105\u0142 aktywno\u015b\u0107 publicystyczn\u0105, kt\u00f3ra w Polsce by\u0142a ju\u017c niemo\u017cliwa ze wzgl\u0119du na cenzur\u0119. Wydawa\u0142 w\u0142asne ksi\u0105\u017cki oraz czasopisma ideowe. W Londynie ukazywa\u0142 si\u0119 \u201eRuch Narodowy\u201d<\/em>, a w Pary\u017cu wsp\u00f3lnie z Witoldem Olszewskim redagowa\u0142 \u201eHoryzonty\u201d<\/em>. W tekstach porusza\u0142 zar\u00f3wno sprawy bie\u017c\u0105ce, jak i zagadnienia filozoficzne, cywilizacyjne, historyczne. Jego styl by\u0142 charakterystyczny: \u0142\u0105czy\u0142 erudycj\u0119 z bezkompromisow\u0105 lini\u0105 ideow\u0105. Pisa\u0142 jasno i twardo, nie ukrywaj\u0105c, \u017ce jego celem jest odrodzenie Polski narodowej i katolickiej. Wa\u017cne miejsce w jego dorobku zajmowa\u0142y ksi\u0105\u017cki historyczne i analityczne. Do najbardziej znanych nale\u017ca\u0142y \u201eRozwa\u017cania o bitwie warszawskiej 1920 roku\u201d, \u201eTragizm los\u00f3w Polski\u201d, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 a masoneria<\/em>\u201d oraz \u201eList otwarty do spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego\u201d<\/em>. Te pozycje by\u0142y nie tylko analizami fakt\u00f3w, ale tak\u017ce manifestami ideowymi. Giertych nie by\u0142 tylko autorem komentarzy, ale budowniczym ca\u0142ego systemu my\u015blowego. W jego pismach mo\u017cna odnale\u017a\u0107 sp\u00f3jn\u0105 wizj\u0119 historii, religii, narodu i pa\u0144stwa, podporz\u0105dkowan\u0105 zasadzie porz\u0105dku moralnego.<\/p>\n\n\n\n Jego teksty trafia\u0142y nie tylko do emigracyjnych czytelnik\u00f3w. Wbrew staraniom cenzury przedostawa\u0142y si\u0119 tak\u017ce do Polski, gdzie funkcjonowa\u0142y w drugim obiegu. By\u0142y kopiowane, przepisywane, powielane na maszynach do pisania. W latach osiemdziesi\u0105tych kr\u0105\u017cy\u0142y w \u015brodowiskach narodowych i konserwatywnych jako lektura obowi\u0105zkowa. Giertych by\u0142 dla nich autorytetem ideowym, uwa\u017canym za cz\u0142owieka nie tylko m\u0105drego, ale tak\u017ce wiernego. Nie ugi\u0105\u0142 si\u0119 ani wobec okupanta, ani wobec powojennej presji emigracyjnego oportunizmu.<\/p>\n\n\n\n Nie unikn\u0105\u0142 konflikt\u00f3w. W 1961 roku zosta\u0142 usuni\u0119ty z emigracyjnego Stronnictwa Narodowego, po ostrym sporze z jego \u00f3wczesnym prezesem Tadeuszem Bieleckim. Giertych zarzuca\u0142 mu zbytni\u0105 ugodowo\u015b\u0107 i porzucenie linii Dmowskiego. Odszed\u0142 z partii, ale nie z idei. Nadal pisa\u0142, polemizowa\u0142, prowadzi\u0142 korespondencj\u0119 z czytelnikami i dzia\u0142aczami z ca\u0142ego \u015bwiata. Nie potrzebowa\u0142 struktur partyjnych, by g\u0142osi\u0107 swoje przekonania.<\/p>\n\n\n\n Mimo trud\u00f3w \u017cycia codziennego zachowa\u0142 styl, kt\u00f3ry dla wielu by\u0142 niedo\u015bcigniony. Nie pisa\u0142 pod publiczk\u0119. Nie zmienia\u0142 pogl\u0105d\u00f3w w zale\u017cno\u015bci od okoliczno\u015bci. W jego tekstach nie by\u0142o miejsca na j\u0119zyk ugody ani na moraln\u0105 szaro\u015b\u0107. \u015awiat dzieli\u0142 si\u0119 na to, co s\u0142uszne i to, co b\u0142\u0119dne. Polska by\u0142a obowi\u0105zkiem, a nie tylko miejscem na mapie. Religia by\u0142a fundamentem, a nie dodatkiem do tradycji. Taka wizja by\u0142a niewygodna, ale prawdziwa. Dzi\u0119ki tej postawie Giertych pozosta\u0142 na emigracji postaci\u0105 wyj\u0105tkow\u0105. Nie budowa\u0142 kariery politycznej, lecz tworzy\u0142 przestrze\u0144 duchow\u0105. Emigracja nie by\u0142a dla niego wygnaniem, ale nowym frontem walki o Polsk\u0119. Pisa\u0142, bo wierzy\u0142, \u017ce s\u0142owo mo\u017ce by\u0107 silniejsze od propagandy, a my\u015bl narodowa przetrwa, je\u015bli znajdzie cho\u0107 jednego wiernego czytelnika.<\/p>\n\n\n\n Antykomunizm J\u0119drzeja Giertycha nie by\u0142 jednym z wielu pogl\u0105d\u00f3w. By\u0142 fundamentem, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rego konstruowa\u0142 ca\u0142y sw\u00f3j \u015bwiatopogl\u0105d. Komunizm postrzega\u0142 nie tylko jako ustrojow\u0105 patologi\u0119, ale przede wszystkim jako ideologi\u0119 sprzeczn\u0105 z ludzk\u0105 natur\u0105, wrog\u0105 wobec religii i narodu. Nie traktowa\u0142 systemu komunistycznego jako politycznego przeciwnika, lecz jako cywilizacyjne zagro\u017cenie, kt\u00f3re nale\u017cy odrzuci\u0107 ca\u0142kowicie i bez wyj\u0105tku. Dlatego te\u017c \u017cadna forma kompromisu z w\u0142adz\u0105 komunistyczn\u0105 nie mog\u0142a by\u0107 przez niego zaakceptowana.<\/p>\n\n\n\n W\u0142adze PRL pr\u00f3bowa\u0142y kontaktu z Giertychem. Podejmowano pr\u00f3by nawi\u0105zania korespondencji, sk\u0142adano oferty publikacji jego tekst\u00f3w w kraju, a nawet sugerowano mo\u017cliwo\u015b\u0107 powrotu do Polski. Wszystkie te inicjatywy spotka\u0142y si\u0119 z jednoznaczn\u0105 odmow\u0105. Giertych nie tylko nie podj\u0105\u0142 dialogu, ale publicznie przestrzega\u0142 innych emigrant\u00f3w przed podobnymi kontaktami. By\u0142 przekonany, \u017ce nawet rozmowa z przedstawicielem komunistycznej w\u0142adzy odbiera moraln\u0105 wiarygodno\u015b\u0107 i os\u0142abia si\u0142\u0119 oporu.<\/p>\n\n\n\n W odpowiedzi komunni\u015bci obj\u0119li Giertycha pe\u0142n\u0105 blokad\u0105 informacyjn\u0105. Jego nazwisko znalaz\u0142o si\u0119 na specjalnej li\u015bcie os\u00f3b obj\u0119tych ca\u0142kowitym zakazem publikacji. Jego ksi\u0105\u017cki by\u0142y usuwane z bibliotek, nie wolno by\u0142o cytowa\u0107 go w prasie ani wspomina\u0107 w oficjalnych materia\u0142ach. W\u0142adza uzna\u0142a, \u017ce lepiej, aby Giertych nie istnia\u0142 w \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej, ni\u017c mia\u0142by by\u0107 przedstawiany jako ideowy przeciwnik. Przez dekady by\u0142 wi\u0119c w kraju postaci\u0105 niemal nieznan\u0105 szerokiej opinii publicznej, mimo \u017ce jego pisma kr\u0105\u017cy\u0142y w drugim obiegu i by\u0142y czytane przez osoby zainteresowane my\u015bl\u0105 narodow\u0105.<\/p>\n\n\n\n Giertych jednak nie ogranicza\u0142 si\u0119 do krytyki re\u017cimu. W latach siedemdziesi\u0105tych coraz wyra\u017aniej zacz\u0105\u0142 r\u00f3wnie\u017c polemizowa\u0107 z now\u0105 opozycj\u0105 demokratyczn\u0105, kt\u00f3ra rodzi\u0142a si\u0119 w Polsce i na emigracji. W jego ocenie inicjatywy takie jak Komitet Obrony Robotnik\u00f3w, cho\u0107 wyst\u0119powa\u0142y przeciwko w\u0142adzy, nie reprezentowa\u0142y autentycznej my\u015bli narodowej. Dostrzega\u0142 w nich wp\u0142ywy lewicowe, cz\u0119sto laickie i liberalne, kt\u00f3re wed\u0142ug niego nie mog\u0142y stanowi\u0107 fundamentu dla przysz\u0142ej wolnej Polski. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 opozycjonist\u00f3w pochodzi z tych samych \u015brodowisk, kt\u00f3re przed wojn\u0105 odrzuca\u0142y tradycj\u0119 narodow\u0105 i katolick\u0105. Dlatego jego krytyka by\u0142a stanowcza i szeroka.<\/p>\n\n\n\n W szczeg\u00f3lno\u015bci oburza\u0142a go gotowo\u015b\u0107 niekt\u00f3rych \u015brodowisk opozycyjnych do dialogu z w\u0142adz\u0105. Dla Giertycha dialog z systemem zbudowanym na przemocy, zdradzie i ateizmie nie by\u0142 mo\u017cliwy. Pisa\u0142, \u017ce odwaga cywilna polega na odrzuceniu iluzji wsp\u00f3\u0142pracy i g\u0142oszeniu prawdy bez wzgl\u0119du na konsekwencje. W “Li\u015bcie otwartym do spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego” napisa\u0142, \u017ce Polska mo\u017ce by\u0107 wolna jedynie wtedy, gdy pozostanie wierna swojej to\u017csamo\u015bci narodowej i katolickiej. Taka Polska nie mia\u0142a si\u0119 jego zdaniem zrodzi\u0107 z porozumienia z systemem, lecz z jego ca\u0142kowitego odrzucenia.<\/p>\n\n\n\n Oczywi\u015bcie tak jednoznaczna i twarda postawa powodowa\u0142a, \u017ce Giertych by\u0142 postaci\u0105 samotn\u0105. Nawet na emigracji wielu dawnych koleg\u00f3w z obozu narodowego dystansowa\u0142o si\u0119 od jego radykalizmu. Niekt\u00f3rzy uznawali go za relikt przesz\u0142o\u015bci, inni za osob\u0119 zbyt zamkni\u0119t\u0105 na rzeczywisto\u015b\u0107 lat siedemdziesi\u0105tych i osiemdziesi\u0105tych. Ale on nie szuka\u0142 uznania. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce trzeba pisa\u0107 i m\u00f3wi\u0107 prawd\u0119, nawet je\u015bli wi\u0119kszo\u015b\u0107 odwraca wzrok. Dla Giertycha wa\u017cniejsza by\u0142a wierno\u015b\u0107 idei ni\u017c tymczasowe wp\u0142ywy polityczne. Pomimo krytyki, jego teksty wci\u0105\u017c trafia\u0142y do Polski. W latach osiemdziesi\u0105tych by\u0142y czytane przez m\u0142ode \u015brodowiska narodowe, kt\u00f3re zacz\u0119\u0142y organizowa\u0107 w\u0142asne struktury niezale\u017cne od dominuj\u0105cych nurt\u00f3w opozycyjnych. Ruch M\u0142odej Polski, a p\u00f3\u017aniej odrodzony Ob\u00f3z Wielkiej Polski, si\u0119ga\u0142y do jego pism jako \u017ar\u00f3d\u0142a to\u017csamo\u015bci. Giertych, cho\u0107 fizycznie odci\u0119ty od kraju, pozostawa\u0142 obecny jako punkt odniesienia i symbol bezkompromisowo\u015bci. By\u0142 g\u0142osem nieust\u0119pliwym, dla jednych potrzebnym, dla innych niewygodnym. Nie zabiega\u0142 o pojednanie, ale o prawd\u0119. I do ko\u0144ca pozosta\u0142 wierny przekonaniu, \u017ce Polska mo\u017ce by\u0107 wolna tylko wtedy, gdy b\u0119dzie sob\u0105.<\/p>\n\n\n\n J\u0119drzej Giertych nie stworzy\u0142 wok\u00f3\u0142 siebie masowego ruchu ani silnych struktur politycznych. Nie pozostawi\u0142 organizacji, kt\u00f3ra przetrwa\u0142aby go w formalnym sensie. Jego spu\u015bcizna ma jednak inny charakter. Jest obecna w ideach, kt\u00f3re przetrwa\u0142y dekady i wci\u0105\u017c inspiruj\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u015brodowisk narodowych. To spu\u015bcizna trudna, wymagaj\u0105ca, daleka od powierzchownego patriotyzmu czy oportunistycznej prawicy. Opiera si\u0119 na jasno okre\u015blonych zasadach: prymacie narodu, centralnej roli religii katolickiej, niech\u0119ci wobec kompromis\u00f3w ideowych i g\u0142\u0119bokiej nieufno\u015bci wobec doktryn obcych polskiej to\u017csamo\u015bci. Dla wsp\u00f3\u0142czesnej my\u015bli narodowej J\u0119drzej Giertych pozostaje punktem odniesienia. Nie dla ka\u017cdego b\u0119dzie autorytetem, ale ka\u017cdy, kto chce powa\u017cnie rozmawia\u0107 o polskim nacjonalizmie, b\u0119dzie musia\u0142 si\u0119 z nim zmierzy\u0107.<\/p>\n\n\n\n Krzysztof Gabara<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" J\u0119drzej Giertych by\u0142 jedn\u0105 z najbardziej wyrazistych postaci polskiego obozu narodowego XX wieku. Polityk, publicysta, \u017co\u0142nierz, wychowawca \u2013 ca\u0142e \u017cycie podporz\u0105dkowa\u0142 jednej sprawie: przetrwaniu i duchowemu umocnieniu Narodu. Reprezentowa\u0142 typ ideowca ca\u0142kowicie oddanego przekonaniom, niekalkuluj\u0105cego, nie szukaj\u0105cego kompromisu ani poklasku. Z jednej strony podziwiany za niez\u0142omno\u015b\u0107 i wierno\u015b\u0107 zasadom, z drugiej krytykowany za sztywno\u015b\u0107 i […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":17925,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[41,187],"tags":[496,918,2261,5176,2256,5177,5175,618,724,4448,3103,763,3719,5172,2548,5174,492,5173],"class_list":["post-17923","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia-i-idea","category-rocznice","tag-antykomunizm","tag-cenzura","tag-emigracja-polityczna","tag-harcerstwo","tag-historia-polski","tag-ideowy-konserwatyzm","tag-ii-rp","tag-jedrzej-giertych","tag-katolicyzm","tag-londyn","tag-mysl-narodowa","tag-narodowa-demokracja","tag-oboz-narodowy","tag-opozycja-demokratyczna","tag-prl","tag-publicystyka-polityczna-2","tag-stronnictwo-narodowe","tag-wojna-1939"],"yoast_head":"\nGiertych wobec komunizmu i opozycji demokratycznej<\/strong><\/h3>\n\n\n\n