Jednak prof. Grupa, bazuj\u0105c na swoim do\u015bwiadczeniu z prac ekshumacyjnych w Charkowie, Katyniu, Sobiborze i Be\u0142\u017ccu, wesz\u0142a w przestrze\u0144 Jedwabnego z warsztatem naukowca, kt\u00f3ry ufa ziemi bardziej ni\u017c dokumentom.<\/p>\n\n\n\n
\n\u201eDopiero jak trafili\u015bmy tam, to s\u0142owo ludob\u00f3jstwo nabra\u0142o zupe\u0142nie innego wyd\u017awi\u0119ku\u201d \u2013 wspomina\u0142a, odnosz\u0105c si\u0119 do ekshumacji w Charkowie. \u2013 \u201eGdy si\u0119 stoi nad mogi\u0142\u0105 zbiorow\u0105, gdzie jest tysi\u0105c szcz\u0105tk\u00f3w naszych oficer\u00f3w, to przychodz\u0105 naprawd\u0119 przer\u00f3\u017cne refleksje\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
To w\u0142a\u015bnie do\u015bwiadczenia z tamtych prac, a tak\u017ce zdobyta praktyka w konserwacji szcz\u0105tk\u00f3w i tkanin, pozwoli\u0142y Grupie i jej zespo\u0142owi rzetelnie oceni\u0107, co naprawd\u0119 wydarzy\u0142o si\u0119 w Jedwabnem. Kiedy zesp\u00f3\u0142 archeologiczny przyjecha\u0142 na miejsce, ich celem by\u0142o odnalezienie mogi\u0142y m\u0119\u017cczyzn, kt\u00f3rzy wed\u0142ug zezna\u0144 \u015bwiadk\u00f3w mieli nie\u015b\u0107 betonowego Lenina na kirkut i tam zgin\u0105\u0107.<\/p>\n\n\n\n
\n\u201eWszystkie wskazania wed\u0142ug zezna\u0144 niby \u015bwiadk\u00f3w \u2013 bo dla mnie to byli niby \u015bwiadkowie \u2013 wskazywa\u0142y, \u017ce mogi\u0142a zbiorowa powinna by\u0107 na kirkucie. My z profesorem obejrzeli\u015bmy nie wiem ile razy ten kirkut, ale na pewno nie by\u0142o tam mogi\u0142y zbiorowej\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Intuicja zespo\u0142u archeolog\u00f3w, oparta na do\u015bwiadczeniu wiejskiego krajobrazu, doprowadzi\u0142a ich do miejsca, gdzie rzeczywi\u015bcie mog\u0142a sta\u0107 stodo\u0142a. Ju\u017c po 10 centymetrach kopania natrafili na fundamenty.<\/p>\n\n\n\n
\n\u201eZnale\u017ali\u015bmy ten kamienny fundament, to szli\u015bmy po \u015bladzie tego fundamentu i do\u015b\u0107 szybko uda\u0142o nam si\u0119 odtworzy\u0107 zarys wielko\u015bci tej stodo\u0142y\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Pierwotny plan zak\u0142ada\u0142 prace tylko na zewn\u0105trz budynku. Ca\u0142a narracja opiera\u0142a si\u0119 bowiem na przekazie, \u017ce szcz\u0105tki zosta\u0142y wrzucone do do\u0142\u00f3w wok\u00f3\u0142 stodo\u0142y. Tam te\u017c faktycznie odnaleziono spalone szcz\u0105tki. Ale m\u0119\u017cczyzn \u2013 tych wci\u0105\u017c nie by\u0142o. W pewnym momencie, chc\u0105c po prostu utrzyma\u0107 porz\u0105dek na placu bada\u0144, zapad\u0142a decyzja o rozpocz\u0119ciu wykop\u00f3w wewn\u0105trz stodo\u0142y. Nikt si\u0119 nie spodziewa\u0142, co tam znajd\u0105.<\/p>\n\n\n\n
\n\u201ePo 10 minutach kopania w \u015brodku stodo\u0142y ch\u0142opcy znale\u017ali ucho betonowe \u2013 stwierdzili\u015bmy, \u017ce to jest ucho Lenina. Za chwil\u0119 znale\u017ali\u015bmy tors, ale uda\u0142o nam si\u0119 to zakamuflowa\u0107, \u017ce jeszcze nie by\u0142o informacji, \u017ce w stodole co\u015b si\u0119 dzieje. No a za chwil\u0119 znale\u017ali\u015bmy szcz\u0105tki\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Dzi\u0119ki zgodzie rabina Ecksteina mo\u017cliwe by\u0142o przynajmniej cz\u0119\u015bciowe ods\u0142oni\u0119cie mogi\u0142y. I tu archeologia przem\u00f3wi\u0142a pe\u0142nym g\u0142osem. Grupa, opieraj\u0105c si\u0119 na do\u015bwiadczeniach z Katynia i Charkowa, mog\u0142a rozpozna\u0107 przepra\u017cone tkaniny: znak, \u017ce cia\u0142a by\u0142y obecne w miejscu po\u017caru ju\u017c przed jego rozpocz\u0119ciem.<\/p>\n\n\n\n
\n\u201eWiedzieli\u015bmy jedno: \u017ce ci m\u0119\u017cczy\u017ani zgin\u0119li przed spaleniem stodo\u0142y, w zwi\u0105zku z tym, \u017ce tkaniny, kt\u00f3re znale\u017ali\u015bmy na samej powierzchni, by\u0142y po prostu wypra\u017cone\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Temperatura po\u017caru, jak sugerowa\u0142a, by\u0142a wystarczaj\u0105ca, by wypali\u0107 jedynie g\u00f3rn\u0105 warstw\u0119 \u2013 co \u015bwiadczy\u0142o o tym, \u017ce ofiary znajdowa\u0142y si\u0119 tam ju\u017c wcze\u015bniej. Analiza uk\u0142adu jamy grobowej wskazywa\u0142a, \u017ce zw\u0142oki by\u0142y u\u0142o\u017cone w dw\u00f3ch rz\u0119dach, si\u0119gaj\u0105cych po\u0142owy d\u0142ugo\u015bci stodo\u0142y.<\/p>\n\n\n\n
\n\u201eTo by\u0142o w 100% pewne, \u017ce ci m\u0119\u017cczy\u017ani musieli zgin\u0105\u0107 przed wp\u0119dzeniem do stodo\u0142y kobiet i dzieci. Wi\u0119c to, co nam wymawiano, \u017ce oni jak barany stali\u2026 60 facet\u00f3w patrzy\u0142o, jak pi\u0119ciu pijanych Polak\u00f3w pali ich \u017cony, dzieci i dziadk\u00f3w? To jest po prostu niemo\u017cliwe fizycznie\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Opr\u00f3cz szcz\u0105tk\u00f3w odnaleziono te\u017c \u0142uski \u2013 i to nie byle jakie.<\/p>\n\n\n\n
\n\u201eNa powierzchni tej stodo\u0142y \u0142uski le\u017ca\u0142y. Polakom Niemcy nie dawali broni do r\u0119ki w czasie wojny. To jest po prostu niemo\u017cliwe. Nawet w zeznaniach nie by\u0142o informacji, \u017ce Polacy strzelali\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Wszystko wskazywa\u0142o na to, \u017ce m\u0119\u017cczy\u017ani zostali zastrzeleni w stodole \u2013 a dopiero potem, ju\u017c po ich \u015bmierci, wp\u0119dzono tam kobiety i dzieci i spalono ca\u0142o\u015b\u0107. Te informacje nigdy nie zosta\u0142y oficjalnie opublikowane. Prace ekshumacyjne zosta\u0142y przerwane pod wp\u0142ywem nacisk\u00f3w zewn\u0119trznych. Zdaniem prof. Grupy \u2013 politycznych.<\/p>\n\n\n\n
\n\u201eNie pozwolono nam nawet z zewn\u0105trz sprawdzi\u0107 jaka g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 by\u0142a tych szkielet\u00f3w z\u0142o\u017cona w stodole, wi\u0119c nie mogli\u015bmy statystycznie policzy\u0107 czy to by\u0142o oko\u0142o 60 czy nie\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Zgromadzone dowody nie pasowa\u0142y do obowi\u0105zuj\u0105cej wersji wydarze\u0144. Dlatego temat szybko ucich\u0142. O tym, co naprawd\u0119 znaleziono, \u015brodowisko archeologiczne i historyczne przez lata nie m\u00f3wi\u0142o publicznie. Dopiero w filmie dokumentalnym przygotowanym przez Wojciecha Sumli\u0144skiego mo\u017cna by\u0142o zobaczy\u0107 materia\u0142y z przerwanej ekshumacji, zdj\u0119cia, film, relacje \u015bwiadk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
\n\u201eZiemia nie k\u0142amie. To, co my odkrywamy, jeste\u015bmy w stanie okre\u015bli\u0107, w jaki spos\u00f3b ludzie zmarli, jak byli chowani. A to, co znale\u017ali\u015bmy w Jedwabnem, nie pokrywa si\u0119 z \u017cadnymi oficjalnymi zeznaniami\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
W opinii Grupy, zeznania powojenne by\u0142y zmanipulowane, a niekt\u00f3re \u2013 wr\u0119cz wymuszone. Z jej wyst\u0105pienia jasno wynika\u0142o, \u017ce mamy do czynienia z brakiem rzetelnego dochodzenia.<\/p>\n\n\n\n
\n\u201eNie wiemy nawet, ile by\u0142o tych ofiar, bo nie pozwolono tego sprawdzi\u0107. Nie wiemy, jak zgin\u0119li. Nie wiemy, kto zabi\u0142\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Podwa\u017cy\u0142a tak\u017ce mit o religijnym zakazie ekshumacji, wskazuj\u0105c, \u017ce judaizm dopuszcza przenoszenie szcz\u0105tk\u00f3w na kirkut lub do Izraela \u2013 je\u015bli tylko ma si\u0119 pewno\u015b\u0107, gdzie si\u0119 znajduj\u0105.<\/p>\n\n\n\n
\n\u201eTo nie jest prawda, \u017ce ekshumacji nie mo\u017cna robi\u0107. Halacha m\u00f3wi, \u017ce je\u015bli wiadomo, \u017ce spoczywaj\u0105 szcz\u0105tki \u017byd\u00f3w, to nale\u017cy je przenie\u015b\u0107. A kirkut jest kilkana\u015bcie metr\u00f3w dalej. To jedyne miejsce, gdzie nie pozwalaj\u0105 na ekshumacj\u0119\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Na ko\u0144cu wyst\u0105pienia Grupa m\u00f3wi z determinacj\u0105, \u017ce b\u0119dzie m\u00f3wi\u0107 o tym otwarcie. Od 2019 roku, po latach milczenia, decyduje si\u0119 przekazywa\u0107 te informacje publicznie.<\/p>\n\n\n\n
\n\u201eJak kto\u015b mi w 2001 roku m\u00f3wi, \u017ce Polacy przyczynili si\u0119 do Holokaustu, to we mnie si\u0119 gotowa\u0142o. Przyrzek\u0142am sobie, \u017ce przyjdzie taki czas, kiedy b\u0119d\u0119 m\u00f3wi\u0107 o tym otwarcie. I teraz to robi\u0119\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Wyst\u0105pienie prof. Grupy to nie tylko relacja z bada\u0144 archeologicznych. To apel o uczciwo\u015b\u0107, o rzeteln\u0105 histori\u0119, o szacunek dla ofiar i o zgod\u0119 na zadanie podstawowych pyta\u0144: kto zgin\u0105\u0142, ilu ich by\u0142o, kto ich zabi\u0142? Bo bez odpowiedzi na te pytania, historia Jedwabnego pozostanie nie tylko nierozwi\u0105zanym \u015bledztwem, ale te\u017c ran\u0105 w \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej \u2013 ran\u0105, kt\u00f3ra wci\u0105\u017c si\u0119 s\u0105czy.<\/p>\n\n\n\n