Akcja Specjalna NSZ, pocz\u0105tkowo funkcjonuj\u0105ca jako Pogotowie Akcji Specjalnej (PAS), zosta\u0142a powo\u0142ana rozkazem z 1 grudnia 1942 roku przez Dow\u00f3dztwo NSZ jako wyspecjalizowana struktura dywersyjno-likwidacyjna. Jej g\u0142\u00f3wne cele koncentrowa\u0142y si\u0119 wok\u00f3\u0142 ochrony polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa przed zagro\u017ceniami ze strony niemieckich w\u0142adz okupacyjnych, kolaborant\u00f3w, agent\u00f3w gestapo, a tak\u017ce struktur komunistycznych. Dzia\u0142ania AS obejmowa\u0142y m.in. zdobywanie broni i \u015brodk\u00f3w finansowych na potrzeby dalszej walki z okupantem, prowadzenie rozpoznania oraz eliminacj\u0119 jednostek zagra\u017caj\u0105cych bezpiecze\u0144stwu konspiracji niepodleg\u0142o\u015bciowej.<\/p>\n\n\n\n
AS wyr\u00f3\u017cnia\u0142a si\u0119 wysokim poziomem organizacyjnym, doskona\u0142ym wyszkoleniem cz\u0142onk\u00f3w, \u015bcis\u0142\u0105 dyscyplin\u0105 wewn\u0119trzn\u0105 oraz g\u0142\u0119bokim zakorzenieniem ideowym. Cz\u0142onkowie Akcji Specjalnej byli dobierani starannie, cz\u0119sto spo\u015br\u00f3d najbardziej zaufanych \u017co\u0142nierzy NSZ, gotowych do najwi\u0119kszych po\u015bwi\u0119ce\u0144 w imi\u0119 wolnej Polski. Kierownictwo AS (KAS), oparte na centralnej strukturze przy Referacie C Sztabu NSZ, gwarantowa\u0142o sprawno\u015b\u0107 operacyjn\u0105 oraz wysoki poziom tajno\u015bci i skuteczno\u015bci prowadzonych akcji.<\/p>\n\n\n\n
Dzi\u0119ki swojej determinacji, jasnemu celowi oraz patriotycznej postawie, Akcja Specjalna odegra\u0142a istotn\u0105 rol\u0119 w umacnianiu konspiracyjnych struktur narodowych. Zas\u0142u\u017cenie zajmuje miejsce w historii jako formacja wybitnie skuteczna, bezwzgl\u0119dnie wierna idea\u0142om narodowym, dzia\u0142aj\u0105ca nie dla chwa\u0142y czy korzy\u015bci, lecz z g\u0142\u0119bokiego poczucia obowi\u0105zku wobec Ojczyzny.<\/p>\n\n\n\n
W odpowiedzi na rosn\u0105ce zagro\u017cenia wobec konspiracyjnych struktur narodowych w okupowanej Polsce, 1 grudnia 1942 roku Dow\u00f3dztwo Narodowych Si\u0142 Zbrojnych wyda\u0142o rozkaz powo\u0142uj\u0105cy wyspecjalizowan\u0105 struktur\u0119 operacyjn\u0105 \u2014 Akcj\u0119 Specjaln\u0105 NSZ. Jej powstanie by\u0142o wyrazem g\u0142\u0119bokiego przekonania, \u017ce narodowe podziemie musi dysponowa\u0107 formacj\u0105 zdoln\u0105 do b\u0142yskawicznej i zdecydowanej reakcji na dzia\u0142ania okupanta, agentur\u0119 komunistyczn\u0105 oraz dezintegracj\u0119 spo\u0142eczn\u0105. Tw\u00f3rc\u0105 koncepcji by\u0142 p\u0142k Ignacy Oziewicz “Czes\u0142aw”, pierwszy dow\u00f3dca NSZ i jeden z najwybitniejszych strateg\u00f3w konspiracji narodowej.<\/p>\n\n\n\n
Ju\u017c w momencie tworzenia struktury jasno okre\u015blono jej zadania. Jak czytamy w rozkazie z grudnia 1942 r., celem Akcji Specjalnej by\u0142o: \u201euzyskanie broni i pieni\u0119dzy, sprawdzenie gotowo\u015bci i przydatno\u015bci oddzia\u0142\u00f3w w walce dywersyjnej oraz obrona ludno\u015bci polskiej przed bandytyzmem\u201d<\/em>. Oznacza\u0142o to nie tylko dzia\u0142ania stricte wojskowe, lecz tak\u017ce zadania kontrwywiadowcze, ochronne i ekspropriacyjne. Pocz\u0105tkowo planowano, by kom\u00f3rki AS powstawa\u0142y na szczeblu okr\u0119g\u00f3w, dostosowane do lokalnych mo\u017cliwo\u015bci organizacyjnych. Jednak ju\u017c w lipcu 1943 roku podj\u0119to decyzj\u0119 o utworzeniu centralnego kierownictwa AS, funkcjonuj\u0105cego przy Dow\u00f3dztwie NSZ jako Referat C Oddzia\u0142u III (szkolenie i plany operacyjne) Sztabu G\u0142\u00f3wnego.<\/p>\n\n\n\n Na jego czele stan\u0105\u0142 por. rez. \/ kpt. NSZ Andrzej Czajkowski, pseudonim \u201eChwalib\u00f3g\u201d, \u201eHalicki\u201d \u2014 oficer Wojska Polskiego, cz\u0142onek Stronnictwa Narodowego, do\u015bwiadczony organizator i ideowiec. By\u0142 to dow\u00f3dca cechuj\u0105cy si\u0119 wyj\u0105tkow\u0105 determinacj\u0105 oraz g\u0142\u0119bokim zrozumieniem misji NSZ jako formacji o charakterze nie tylko militarnym, lecz przede wszystkim narodowym i ideowym. Czajkowski natychmiast przyst\u0105pi\u0142 do rozbudowy struktur terenowych oraz standaryzacji dzia\u0142a\u0144, wprowadzaj\u0105c wyra\u017an\u0105 hierarchi\u0119 dow\u00f3dcz\u0105, system raportowania oraz \u015bci\u015ble tajny tryb komunikacji. W listopadzie 1943 roku, na mocy kolejnego rozkazu, Referat C zosta\u0142 wyodr\u0119bniony z Oddzia\u0142u III i podporz\u0105dkowany bezpo\u015brednio Szefowi Sztabu NSZ. Nowa struktura otrzyma\u0142a nazw\u0119 Kierownictwo Akcji Specjalnej (KAS). Dzi\u0119ki temu organizacja zyska\u0142a autonomi\u0119 operacyjn\u0105 oraz bezpo\u015bredni kontakt z dow\u00f3dztwem ca\u0142ej organizacji. Pozwoli\u0142o to na szybsze planowanie i realizacj\u0119 akcji o charakterze likwidacyjnym, ekspropriacyjnym i dywersyjnym na terenie ca\u0142ego Generalnego Gubernatorstwa i ziem wcielonych.<\/p>\n\n\n\n AS posiada\u0142a w\u0142asne oddzia\u0142y dyspozycyjne, znane r\u00f3wnie\u017c jako Oddzia\u0142y PAS, kt\u00f3re dzia\u0142a\u0142y zar\u00f3wno w du\u017cych miastach (Warszawa, Cz\u0119stochowa, Lublin, Kielce), jak i na terenach wiejskich. Kom\u00f3rki te charakteryzowa\u0142y si\u0119 wysokim poziomem konspiracji, sprawno\u015bci\u0105 operacyjn\u0105 i \u015bcis\u0142ym przestrzeganiem rozkaz\u00f3w, a ich cz\u0142onkowie byli dobierani spo\u015br\u00f3d najbardziej zaufanych \u017co\u0142nierzy NSZ. Warunkiem przyj\u0119cia do struktur AS by\u0142a nie tylko odwaga i do\u015bwiadczenie wojskowe, ale tak\u017ce nieskazitelna postawa moralna oraz ideowe oddanie sprawie niepodleg\u0142o\u015bciowej. Oddzia\u0142y AS prowadzi\u0142y szkolenia w zakresie walki wr\u0119cz, dywersji, sabota\u017cu, szyfrowania oraz rozpoznania. Cz\u0119\u015b\u0107 kadry dow\u00f3dczej by\u0142a szkolona wcze\u015bniej w Wojsku Polskim lub w konspiracji. Ich zadania by\u0142y jasno okre\u015blone: neutralizowa\u0107 zagro\u017cenia dla podziemia narodowego i wspiera\u0107 budow\u0119 niezale\u017cnych struktur pa\u0144stwa polskiego.<\/p>\n\n\n\n Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce Akcja Specjalna nie by\u0142a formacj\u0105 autonomiczn\u0105, lecz \u015bci\u015ble zintegrowan\u0105 z ca\u0142\u0105 struktur\u0105 NSZ. Jej istnienie stanowi\u0142o realizacj\u0119 zasady aktywnej samoobrony narodowej \u2014 reagowania si\u0142\u0105 tam, gdzie zagro\u017cone by\u0142y podstawy istnienia wolnej Polski. Dzi\u0119ki skuteczno\u015bci i ideowej sp\u00f3jno\u015bci, struktura ta zyska\u0142a pe\u0142ne zaufanie Sztabu G\u0142\u00f3wnego i sta\u0142a si\u0119 wzorem dzia\u0142ania dla p\u00f3\u017aniejszych formacji konspiracyjnych, w tym dla cz\u0119\u015bci struktur NZW po 1944 roku.<\/p>\n\n\n\n \u015amier\u0107 kpt. Czajkowskiego w 1944 roku, zamordowanego z polecenia komunistycznej organizacji, by\u0142a ciosem dla kierownictwa AS, lecz nie przerwa\u0142a jej funkcjonowania. Struktura by\u0142a na tyle dobrze zorganizowana, \u017ce dzia\u0142a\u0142a dalej; zar\u00f3wno w ramach NSZ-AK, jak i p\u00f3\u017aniejszych formacji powojennej konspiracji antykomunistycznej.<\/p>\n\n\n\n Dzia\u0142ania Akcji Specjalnej NSZ stanowi\u0142y jeden z najbardziej dynamicznych i skutecznych obszar\u00f3w funkcjonowania Narodowych Si\u0142 Zbrojnych w czasie II wojny \u015bwiatowej. Od samego pocz\u0105tku istnienia AS, jej operacje mia\u0142y wyra\u017anie sprecyzowany charakter bojowy i kontrwywiadowczy. Struktury te dzia\u0142a\u0142y z pe\u0142nym przekonaniem, \u017ce obowi\u0105zkiem narodowego podziemia jest nie tylko walka z niemieckim okupantem, ale tak\u017ce eliminacja wszelkich zagro\u017ce\u0144 wewn\u0119trznych, mog\u0105cych prowadzi\u0107 do os\u0142abienia konspiracji i rozbicia narodowej tkanki spo\u0142ecznej.<\/p>\n\n\n\n Zakres dzia\u0142a\u0144 Akcji Specjalnej obejmowa\u0142 pi\u0119\u0107 g\u0142\u00f3wnych kategorii operacyjnych.<\/p>\n\n\n\n Pierwsz\u0105 i najwa\u017cniejsz\u0105 z nich by\u0142a likwidacja agentury niemieckiej \u2014 gestapo, Sicherheitsdienst (SD) oraz policji kryminalnej (Kripo). Jednym z podstawowych zada\u0144 AS by\u0142o unieszkodliwianie os\u00f3b wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cych z okupantem. Do tej kategorii zaliczano tajnych informator\u00f3w, donosicieli, prowokator\u00f3w oraz osoby odpowiedzialne za rozbijanie struktur konspiracyjnych. Wyroki wydawane by\u0142y przez kom\u00f3rki wywiadowcze NSZ, a wykonywane przez wyspecjalizowane grupy bojowe AS. Dzia\u0142ania te chroni\u0142y struktury podziemia, zapobiegaj\u0105c aresztowaniom, dekonspiracjom oraz masowym represjom wobec ludno\u015bci cywilnej. AS w spos\u00f3b szczeg\u00f3lnie aktywny dzia\u0142a\u0142a na terenach Cz\u0119stochowy, Lublina i Kielc, gdzie zagro\u017cenie agenturalne by\u0142o bardzo silne. W wielu przypadkach akcje likwidacyjne przeprowadzano z chirurgiczn\u0105 precyzj\u0105, cz\u0119sto w bia\u0142y dzie\u0144, w centrum miasta \u2014 co dodatkowo potwierdza\u0142o wysokie wyszkolenie oraz odwag\u0119 wykonawc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Drugim kierunkiem dzia\u0142ania by\u0142a likwidacja komunistycznej agentury i struktur GL\/PPR. W \u015bwiadomo\u015bci NSZ, r\u00f3wnym zagro\u017ceniem dla niepodleg\u0142o\u015bci Polski jak niemiecki okupant, by\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 komunistyczna, zmierzaj\u0105ca do podporz\u0105dkowania kraju sowieckiej dominacji. Dlatego Akcja Specjalna zwalcza\u0142a r\u00f3wnie\u017c dzia\u0142aczy Gwardii Ludowej, PPR oraz agent\u00f3w NKWD. W wielu przypadkach, operacje AS uniemo\u017cliwi\u0142y komunistom przej\u0119cie kontroli nad strukturami lokalnymi. Dzi\u0119ki temu, a\u017c do ko\u0144ca 1944 roku w wielu rejonach utrzymano niezale\u017cno\u015b\u0107 ideow\u0105 i organizacyjn\u0105 NSZ. Likwidacje przeprowadzano w oparciu o dane wywiadowcze i starannie przygotowane akcje bojowe, cz\u0119sto z zachowaniem zasad konspiracyjnej etyki walki.<\/p>\n\n\n\n Trzecim aspektem dzia\u0142alno\u015bci AS by\u0142y akcje ekspropriacyjne. Polega\u0142y one na zdobywaniu \u015brodk\u00f3w finansowych i materia\u0142owych na potrzeby konspiracji. Celami by\u0142y m.in. magazyny wojskowe, kasy urz\u0119d\u00f3w kolaboracyjnych, banki niemieckie oraz transporty pocztowe i kolejowe. Tego typu akcje prowadzone by\u0142y bez szkody dla ludno\u015bci cywilnej. W dokumentach NSZ wielokrotnie podkre\u015blano, \u017ce ekspropriacje nie mog\u0105 dotyczy\u0107 Polak\u00f3w ani instytucji cywilnych o charakterze narodowym. \u015arodki pozyskane przez AS przeznaczano na zakup broni, druk materia\u0142\u00f3w propagandowych, pomoc dla rodzin poleg\u0142ych \u017co\u0142nierzy oraz finansowanie siatek wywiadowczych.<\/p>\n\n\n\n Czwart\u0105 kategori\u0105 by\u0142y dzia\u0142ania os\u0142onowe i odbijanie wi\u0119\u017ani\u00f3w. Jednym z wyj\u0105tkowych osi\u0105gni\u0119\u0107 AS by\u0142y akcje uwalniania aresztowanych cz\u0142onk\u00f3w NSZ, zar\u00f3wno z areszt\u00f3w niemieckich, jak i p\u00f3\u017aniej z plac\u00f3wek UB. Cz\u0119sto operacje te przeprowadzano z zaskoczenia, w pe\u0142ni skutecznie, przy minimalnych stratach w\u0142asnych. Wymaga\u0142y one niezwyk\u0142ej odwagi, doskona\u0142ego rozpoznania oraz \u015bcis\u0142ej wsp\u00f3\u0142pracy kom\u00f3rek terenowych. Dodatkowo AS zabezpiecza\u0142a konspiracyjne spotkania, transport broni i dokument\u00f3w oraz przeprowadza\u0142a dzia\u0142ania ochronne wobec zagro\u017conych rodzin i dzia\u0142aczy.<\/p>\n\n\n\n Ostatni\u0105, cho\u0107 r\u00f3wnie wa\u017cn\u0105 form\u0105 aktywno\u015bci, by\u0142o przeciwdzia\u0142anie demoralizacji i zwalczanie bandytyzmu. Akcja Specjalna aktywnie zwalcza\u0142a zjawiska demoralizacji, samowolnych dzia\u0142a\u0144 zbrojnych oraz grup podszywaj\u0105cych si\u0119 pod NSZ. Dzi\u0119ki obecno\u015bci AS w wielu regionach uda\u0142o si\u0119 zaprowadzi\u0107 porz\u0105dek i dyscyplin\u0119 w dzia\u0142aniach konspiracyjnych, eliminuj\u0105c osoby dzia\u0142aj\u0105ce dla prywatnych korzy\u015bci lub prowadz\u0105ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 sprzeczn\u0105 z celami ruchu narodowego.<\/p>\n\n\n\n Wszystkie te dzia\u0142ania by\u0142y prowadzone z pe\u0142nym przekonaniem, \u017ce s\u0142u\u017c\u0105 obronie idei niepodleg\u0142o\u015bci, narodowej to\u017csamo\u015bci i porz\u0105dku moralnego w okupowanej Polsce. Nie by\u0142y to dzia\u0142ania przypadkowe, lecz starannie przygotowywane operacje oparte na rozkazach, analizach wywiadowczych i g\u0142\u0119bokim poczuciu obowi\u0105zku wobec narodu. Dzi\u0119ki nim Akcja Specjalna NSZ zyska\u0142a reputacj\u0119 formacji elitarnej, ideowej i bezkompromisowej w walce o wolno\u015b\u0107 Polski.<\/p>\n\n\n\n Podstaw\u0105 funkcjonowania AS by\u0142a struktura pionowa i podzia\u0142 kompetencji, wzorowany na wojskowych rozwi\u0105zaniach przedwojennego Wojska Polskiego. Struktura organizacyjna AS by\u0142a centralnie zarz\u0105dzana, lecz elastyczna w dzia\u0142aniu \u2013 umo\u017cliwia\u0142a szybkie reagowanie na zagro\u017cenia w terenie, a jednocze\u015bnie zachowywa\u0142a pe\u0142n\u0105 kontrol\u0119 nad operacjami poprzez rozbudowan\u0105 sie\u0107 dow\u00f3dcz\u0105.<\/p>\n\n\n\n Na czele Akcji Specjalnej sta\u0142o Kierownictwo Akcji Specjalnej (KAS), kt\u00f3re po reorganizacji w listopadzie 1943 roku podporz\u0105dkowano bezpo\u015brednio Szefowi Sztabu NSZ. Kierownictwo to odpowiada\u0142o za:<\/p>\n\n\n\n Dow\u00f3dc\u0105 KAS zosta\u0142 kpt. Andrzej Czajkowski \u201eChwalib\u00f3g\u201d, wybitna posta\u0107 NSZ, kt\u00f3ry \u0142\u0105czy\u0142 wojskowe do\u015bwiadczenie z silnym kr\u0119gos\u0142upem ideowym. To on odpowiada\u0142 za unifikacj\u0119 dzia\u0142a\u0144 AS w skali kraju, prowadzenie szkole\u0144 oraz weryfikacj\u0119 kadr. Jego styl dowodzenia opiera\u0142 si\u0119 na bezwzgl\u0119dnej dyscyplinie, ale te\u017c du\u017cym zaufaniu do podleg\u0142ych oficer\u00f3w terenowych. Kierownictwo AS by\u0142o struktur\u0105 skrajnie zakonspirowan\u0105 \u2013 cz\u0142onkowie nie znali si\u0119 nawzajem, porozumiewano si\u0119 wy\u0142\u0105cznie za pomoc\u0105 szyfr\u00f3w i meldunk\u00f3w ustalanych z wyprzedzeniem.<\/p>\n\n\n\n Pod Kierownictwem dzia\u0142a\u0142y kom\u00f3rki wojew\u00f3dzkie i okr\u0119gowe, najcz\u0119\u015bciej w miastach wojew\u00f3dzkich (Warszawa, Lublin, Cz\u0119stochowa, Kielce, Radom), odpowiadaj\u0105ce za:<\/p>\n\n\n\n Na tym poziomie funkcjonowali tzw. oficerowie PAS, cz\u0119sto byli podoficerowie i oficerowie Wojska Polskiego lub Organizacji Wojskowej Zwi\u0105zek Jaszczurczy, posiadaj\u0105cy do\u015bwiadczenie z frontu lub konspiracji. Ich zadaniem by\u0142o szkolenie grup szturmowych, kontrola wykonywania zada\u0144 i sta\u0142a \u0142\u0105czno\u015b\u0107 z central\u0105 AS. Mieli oni du\u017c\u0105 swobod\u0119 operacyjn\u0105, ale jednocze\u015bnie odpowiadali ca\u0142kowicie za rezultaty dzia\u0142a\u0144.<\/p>\n\n\n\n Podstawow\u0105 jednostk\u0105 wykonawcz\u0105 AS by\u0142y oddzia\u0142y PAS \u2014 niewielkie, licz\u0105ce zazwyczaj 4\u20138 os\u00f3b grupy szturmowe, operuj\u0105ce na okre\u015blonym terenie. Ich cz\u0142onkowie:<\/p>\n\n\n\n Oddzia\u0142y PAS by\u0142y utrzymywane w pe\u0142nej gotowo\u015bci \u2013 ka\u017cda akcja by\u0142a poprzedzana rekonesansem, przygotowaniem logistycznym i pr\u00f3b\u0105 zabezpieczenia ewakuacji. Niezwykle wa\u017cne by\u0142o te\u017c posiadanie tzw. punkt\u00f3w kontaktowych (mieszkania, magazyny, skrytki) \u2013 \u015bci\u015ble zakonspirowanych miejsc, gdzie przechowywano bro\u0144, amunicj\u0119, dokumenty lub gdzie ukrywano \u017co\u0142nierzy po akcji. Zadania wykonywane przez AS pochodzi\u0142y z centralnych rozkaz\u00f3w, ale niekt\u00f3re dzia\u0142ania mia\u0142y charakter lokalnej inicjatywy \u2014 by\u0142y jednak zawsze zg\u0142aszane do zatwierdzenia prze\u0142o\u017conym. Dzi\u0119ki temu zachowywano jedno\u015b\u0107 ideologiczn\u0105 i organizacyjn\u0105, a tak\u017ce przeciwdzia\u0142ano samowolnym dzia\u0142aniom.<\/p>\n\n\n\n Opr\u00f3cz pionu bojowego, AS posiada\u0142a tak\u017ce pion organizacyjno-wywiadowczy, odpowiedzialny za:<\/p>\n\n\n\n W tym pionie dzia\u0142a\u0142y osoby o wysokim wykszta\u0142ceniu, cz\u0119sto z do\u015bwiadczeniem w pracy administracyjnej lub s\u0105dowej. Ich meldunki i analizy stanowi\u0142y podstaw\u0119 decyzji Kierownictwa AS. Warto zaznaczy\u0107, \u017ce struktura AS nie by\u0142a oderwana od reszty NSZ. By\u0142a ona \u015bci\u015ble osadzona w ca\u0142o\u015bciowym planie konspiracji narodowej, wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142a z Referatem B (wywiad), Referatem C (kontrwywiad), Oddzia\u0142em VI (\u0142\u0105czno\u015b\u0107) i kom\u00f3rkami prasowo-propagandowymi.<\/p>\n\n\n\n Ca\u0142o\u015b\u0107 organizacji charakteryzowa\u0142a si\u0119 maksymaln\u0105 konspiracj\u0105, precyzyjnym podzia\u0142em r\u00f3l i wyj\u0105tkow\u0105 lojalno\u015bci\u0105 cz\u0142onk\u00f3w. \u015awiadomo\u015b\u0107 ideowa by\u0142a silnie kszta\u0142towana na ka\u017cdym poziomie. Szkolenie \u017co\u0142nierza AS nie ko\u0144czy\u0142o si\u0119 na nauce walki \u2013 obejmowa\u0142o tak\u017ce edukacj\u0119 patriotyczn\u0105, znajomo\u015b\u0107 historii Polski, struktur pa\u0144stwowych II RP oraz zagro\u017ce\u0144 p\u0142yn\u0105cych ze strony totalitaryzm\u00f3w niemieckiego i sowieckiego. Dzi\u0119ki tej organizacji, Akcja Specjalna NSZ mog\u0142a prowadzi\u0107 dziesi\u0105tki udanych akcji likwidacyjnych, ekspropriacyjnych i ochronnych bez powa\u017cniejszych strat w\u0142asnych. To nie przypadek, \u017ce struktura ta by\u0142a praktycznie niemo\u017cliwa do rozbicia przez Niemc\u00f3w i przez wiele miesi\u0119cy tak\u017ce przez komunistyczne UB.<\/p>\n\n\n\n Dzia\u0142alno\u015b\u0107 Akcji Specjalnej Narodowych Si\u0142 Zbrojnych przynios\u0142a szereg konkretnych, udokumentowanych sukces\u00f3w, kt\u00f3re \u015bwiadcz\u0105 o skuteczno\u015bci tej formacji w warunkach okupacji niemieckiej i p\u00f3\u017aniejszej dominacji komunistycznej. Jej akcje mia\u0142y charakter nie tylko odstraszaj\u0105cy wobec wrog\u00f3w polskiej niepodleg\u0142o\u015bci, lecz tak\u017ce buduj\u0105cy dla struktur podziemnych \u2013 dowodzi\u0142y, \u017ce NSZ potrafi reagowa\u0107 stanowczo, szybko i skutecznie.<\/p>\n\n\n\n W\u015br\u00f3d najlepiej znanych operacji AS nale\u017cy wymieni\u0107 dzia\u0142ania w Cz\u0119stochowie, gdzie oddzia\u0142y PAS podlega\u0142y bezpo\u015brednio rozkazom centrali. Ich zadaniem by\u0142a likwidacja agentury niemieckiej oraz przeciwdzia\u0142anie rozrostowi wp\u0142yw\u00f3w komunistycznych. Przyk\u0142adem jest zlikwidowanie trzech konfident\u00f3w gestapo dzia\u0142aj\u0105cych w\u015br\u00f3d pracownik\u00f3w kolei \u2013 operacja zosta\u0142a przeprowadzona b\u0142yskawicznie, z zachowaniem pe\u0142nej konspiracji, a jej rezultat pozwoli\u0142 unikn\u0105\u0107 fali aresztowa\u0144 w\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w lokalnego NSZ. Podobnie w Lublinie i Kielcach, oddzia\u0142y AS operuj\u0105ce w ramach PAS skutecznie zneutralizowa\u0142y kilka siatek donosicieli pracuj\u0105cych na rzecz niemieckiego aparatu bezpiecze\u0144stwa. Cech\u0105 charakterystyczn\u0105 tych operacji by\u0142o precyzyjne rozpoznanie oraz staranne przygotowanie \u2013 najpierw przeprowadzano inwigilacj\u0119 i potwierdzano dane wywiadowcze, dopiero potem wydawano rozkazy likwidacyjne. W wielu przypadkach egzekucje wykonywano bez rozg\u0142osu, unikaj\u0105c represji wobec ludno\u015bci cywilnej. To \u015bwiadczy o wysokiej odpowiedzialno\u015bci i etosie dzia\u0142ania AS.<\/p>\n\n\n\n Oddzia\u0142y AS przechwytywa\u0142y tak\u017ce transporty broni i \u015brodk\u00f3w pieni\u0119\u017cnych, kt\u00f3re Niemcy przewozili mi\u0119dzy jednostkami administracyjnymi. Dzi\u0119ki tym \u015brodkom mo\u017cliwe by\u0142o dozbrajanie innych struktur NSZ oraz udzielanie pomocy rodzinom \u017co\u0142nierzy poleg\u0142ych lub aresztowanych. Szczeg\u00f3lnie wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142y tu kom\u00f3rki ekspropriacyjne, dzia\u0142aj\u0105ce g\u0142\u00f3wnie na terenach Generalnego Gubernatorstwa. Operacje te wymaga\u0142y perfekcyjnego zgrania: zatrzymanie wozu, zabezpieczenie materia\u0142u, ewakuacja \u2014 wszystko w czasie liczonym w sekundach.<\/p>\n\n\n\n W p\u00f3\u017aniejszym okresie, gdy cz\u0119\u015b\u0107 struktur NSZ przesz\u0142a reorganizacj\u0119 i wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142a z Armi\u0105 Krajow\u0105 (NSZ-AK), AS nadal kontynuowa\u0142a swoje dzia\u0142ania, cho\u0107 cz\u0119sto pod zmienionym szyldem. Najlepszym tego przyk\u0142adem by\u0142a aktywno\u015b\u0107 by\u0142ych \u017co\u0142nierzy AS w ramach Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (NZW) po 1944 roku, gdy formacje narodowe przeorganizowa\u0142u si\u0119 w obliczu nowej okupacji. To w\u0142a\u015bnie oni tworzyli zr\u0119by tzw. drugiej konspiracji, wymierzonej w nowy, komunistyczny aparat represji. W wielu przypadkach by\u0142y to te same grupy, kt\u00f3re jeszcze rok wcze\u015bniej eliminowa\u0142y niemieckich kolaborant\u00f3w, a teraz stawa\u0142y do walki z urz\u0119dnikami UB, MO i agentur\u0105 sowieck\u0105.<\/p>\n\n\n\n Niezwykle cennym \u017ar\u00f3d\u0142em informacji o skuteczno\u015bci AS s\u0105 raporty komunistycznych organ\u00f3w bezpiecze\u0144stwa z lat 1945\u20131946. Wielokrotnie pojawiaj\u0105 si\u0119 w nich wzmianki o \u201eszczeg\u00f3lnie gro\u017anych bandach NSZ\u201d, kt\u00f3re by\u0142y dobrze zorganizowane, mobilne i niemo\u017cliwe do spacyfikowania. W rzeczywisto\u015bci by\u0142y to w\u0142a\u015bnie pozosta\u0142o\u015bci Akcji Specjalnej \u2013 oddzia\u0142y nadal wierne idei niepodleg\u0142o\u015bciowej, kt\u00f3re nie z\u0142o\u017cy\u0142y broni mimo zako\u0144czenia wojny.<\/p>\n\n\n\n Warto zaznaczy\u0107, \u017ce sukcesy AS nie by\u0142y dzie\u0142em przypadku, lecz efektem starannie zaplanowanej strategii oraz g\u0142\u0119bokiego zakorzenienia ideowego. \u017bo\u0142nierze AS nie kierowali si\u0119 dora\u017an\u0105 zemst\u0105 czy ch\u0119ci\u0105 osobistej korzy\u015bci \u2013 ich dzia\u0142ania mia\u0142y s\u0142u\u017cy\u0107 wy\u0142\u0105cznie ochronie konspiracyjnych struktur i obronie narodu. W wielu relacjach \u015bwiadk\u00f3w podkre\u015bla si\u0119 ich zdyscyplinowanie, lojalno\u015b\u0107 wobec prze\u0142o\u017conych oraz silne przekonanie o s\u0142uszno\u015bci podejmowanych dzia\u0142a\u0144.<\/p>\n\n\n\n Najwi\u0119kszym punktem odniesienia dla analizy AS jest dzia\u0142alno\u015b\u0107 Kedywu Armii Krajowej \u2013 pionu specjalnego AK, odpowiedzialnego za likwidacj\u0119 kolaborant\u00f3w, sabota\u017c i dywersj\u0119. Chocia\u017c cele obu struktur by\u0142y zbli\u017cone, r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy nimi by\u0142y znacz\u0105ce. Kedyw dzia\u0142a\u0142 w ramach szerszej strategii ZWZ\u2013AK, cz\u0119sto koordynuj\u0105c swoje dzia\u0142ania z aliantami i rz\u0105dem londy\u0144skim. Akcja Specjalna NSZ natomiast funkcjonowa\u0142a bardziej samodzielnie i z wyra\u017anie sformu\u0142owanym profilem ideowo-narodowym. Jej dzia\u0142ania nie by\u0142y konsultowane z si\u0142ami zachodnimi, lecz wyp\u0142ywa\u0142y z wewn\u0119trznego przekonania o konieczno\u015bci ochrony narodu przed wszystkimi formami zniewolenia \u2014 niemieckiego i sowieckiego.<\/p>\n\n\n\n W odr\u00f3\u017cnieniu od Kedywu, Akcja Specjalna nie ogranicza\u0142a si\u0119 jedynie do walki z okupantem niemieckim. Jej dzia\u0142ania obejmowa\u0142y r\u00f3wnie\u017c eliminacj\u0119 komunistycznych agentur oraz grup zagra\u017caj\u0105cych porz\u0105dkowi narodowemu. W tym sensie AS mia\u0142a szerszy horyzont dzia\u0142ania, obejmuj\u0105cy r\u00f3wnie\u017c przysz\u0142o\u015b\u0107 Polski po wojnie. Wielu cz\u0142onk\u00f3w NSZ przewidywa\u0142o ju\u017c w 1943 roku, \u017ce zako\u0144czenie wojny nie przyniesie automatycznie niepodleg\u0142o\u015bci, lecz by\u0107 mo\u017ce nowy model zniewolenia \u2013 tym razem ze strony Moskwy.<\/p>\n\n\n\n Istotn\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105 by\u0142a tak\u017ce struktura dowodzenia. Kedyw AK funkcjonowa\u0142 w ramach \u015bci\u015ble zhierarchizowanej armii podporz\u0105dkowanej rz\u0105dowi RP na uchod\u017astwie. AS natomiast by\u0142a formacj\u0105 wysoce elastyczn\u0105 i szybkiego reagowania, zorientowan\u0105 na bezpo\u015brednie wykonywanie zada\u0144 bez nadmiernej biurokracji. Kierownictwo AS, a zw\u0142aszcza posta\u0107 Andrzeja Czajkowskiego ps. \u201eChwalib\u00f3g\u201d, d\u0105\u017cy\u0142o do maksymalnej operacyjno\u015bci przy jednoczesnym zachowaniu pe\u0142nej konspiracji i \u015bcis\u0142ego nadzoru nad ka\u017cd\u0105 akcj\u0105.<\/p>\n\n\n\n Na poziomie lokalnym cz\u0119sto dochodzi\u0142o do wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzy AS a oddzia\u0142ami AK, szczeg\u00f3lnie w obliczu wsp\u00f3lnego zagro\u017cenia ze strony Niemc\u00f3w. W wielu miejscowo\u015bciach \u017co\u0142nierze obu formacji wymieniali informacje, wsp\u00f3lnie przeprowadzali akcje lub korzystali z tych samych \u017ar\u00f3de\u0142 logistycznych. Mimo to, pe\u0142na integracja NSZ z AK nast\u0105pi\u0142a tylko cz\u0119\u015bciowo, a cz\u0119\u015b\u0107 AS dzia\u0142a\u0142a dalej w ramach tzw. NSZ-ZJ (Zwi\u0105zek Jaszczurczy).<\/p>\n\n\n\n Warto r\u00f3wnie\u017c zauwa\u017cy\u0107, \u017ce struktury AS funkcjonowa\u0142y na tle innych organizacji narodowych, takich jak NOW (Narodowa Organizacja Wojskowa) czy pomniejsze organizacje. O ile NOW by\u0142a pocz\u0105tkowo bardziej umiarkowana, to AS \u2013 wywodz\u0105ca si\u0119 z kr\u0119gu ONR \u2013 reprezentowa\u0142a lini\u0119 radykalnego patriotyzmu, opartego na zasadzie, \u017ce \u201eOjczyzna jest ponad wszystko\u201d. St\u0105d te\u017c dzia\u0142ania AS by\u0142y bardziej zdecydowane, a czasem nawet ryzykowne, lecz zawsze podporz\u0105dkowane wy\u017cszemu celowi. Pod wzgl\u0119dem skuteczno\u015bci, Akcja Specjalna NSZ cieszy\u0142a si\u0119 opini\u0105 jednej z najlepiej dzia\u0142aj\u0105cych struktur likwidacyjno-bojowych. Niemieckie raporty policyjne oraz p\u00f3\u017aniejsze dokumenty UB wskazuj\u0105 na jej wyj\u0105tkow\u0105 mobilno\u015b\u0107, trudno\u015b\u0107 w infiltracji oraz wysoki poziom wyszkolenia. W opinii wielu dow\u00f3dc\u00f3w terenowych NSZ, AS by\u0142a niezast\u0105pionym narz\u0119dziem walki o bezpiecze\u0144stwo konspiracji i porz\u0105dek spo\u0142eczny.<\/p>\n\n\n\n Cho\u0107 po wojnie pr\u00f3bowano zestawia\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107 AS z formacjami \u201esamowolnych band\u201d, dokumentacja historyczna jasno pokazuje, \u017ce by\u0142a to struktura oparta na rozkazach, wywiadzie, analizie i g\u0142\u0119bokim poczuciu odpowiedzialno\u015bci za pa\u0144stwo podziemne. W tym sensie Akcja Specjalna stanowi\u0142a naturalne dope\u0142nienie idei narodowej samoobrony i \u2013 w odr\u00f3\u017cnieniu od wielu innych struktur \u2013 dzia\u0142a\u0142a nie z przymusu, lecz z wyboru. Dzi\u0119ki swojej ideowo\u015bci, wysokiej skuteczno\u015bci oraz konsekwencji dzia\u0142ania, Akcja Specjalna NSZ zajmuje unikatowe miejsce w historii polskiego podziemia, obok takich struktur jak Kedyw, Zwi\u0105zek Odwetu czy oddzia\u0142y partyzanckie. By\u0142a elit\u0105 w s\u0142u\u017cbie Narodu \u2013 i jako taka zas\u0142uguje na trwa\u0142e miejsce w narodowej pami\u0119ci historycznej.<\/p>\n\n\n\n Rok 1944 by\u0142 momentem prze\u0142omowym dla polskiego podziemia zbrojnego. Cho\u0107 zako\u0144czenie okupacji niemieckiej oznacza\u0142o kres jednej formy zniewolenia, to na jej miejsce nadesz\u0142a nowa \u2013 tym razem w postaci systemu komunistycznego narzuconego Polsce przez Zwi\u0105zek Sowiecki. W tym kontek\u015bcie Akcja Specjalna NSZ nie zako\u0144czy\u0142a swojej dzia\u0142alno\u015bci, lecz przekszta\u0142ci\u0142a si\u0119 i kontynuowa\u0142a walk\u0119 w nowej, jeszcze trudniejszej rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Cz\u0119\u015b\u0107 oddzia\u0142\u00f3w AS zosta\u0142a wcielona do formacji NSZ podporz\u0105dkowanych Armii Krajowej (tzw. NSZ-AK). Pomimo r\u00f3\u017cnic ideowych, wielu dow\u00f3dc\u00f3w zrozumia\u0142o, \u017ce zbli\u017caj\u0105ca si\u0119 ofensywa Armii Czerwonej wymaga jedno\u015bci operacyjnej. Jednak spora cz\u0119\u015b\u0107 \u017co\u0142nierzy AS, wierna idea\u0142om narodowym, odm\u00f3wi\u0142a wej\u015bcia w struktury komendy AK, przewiduj\u0105c, \u017ce rzeczywista niepodleg\u0142o\u015b\u0107 nie zostanie Polsce przywr\u00f3cona. To oni w\u0142a\u015bnie stali si\u0119 trzonem powojennego oporu antykomunistycznego, kontynuuj\u0105c dzia\u0142ania w strukturach Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (NZW)<\/p>\n\n\n\n Po lipcu 1945 roku dow\u00f3dztwo NSZ formalnie rozwi\u0105za\u0142o struktury Akcji Specjalnej, jednak wi\u0119kszo\u015b\u0107 oddzia\u0142\u00f3w zignorowa\u0142a rozkaz demobilizacji. Kom\u00f3rki AS, dzia\u0142aj\u0105ce wcze\u015bniej w Cz\u0119stochowie, Lublinie, Kielcach czy Warszawie, kontynuowa\u0142y dzia\u0142alno\u015b\u0107 konspiracyjn\u0105 \u2014 teraz wymierzon\u0105 nie w niemieckiego okupanta, lecz w aparat bezpiecze\u0144stwa PRL. Ich dzia\u0142ania obejmowa\u0142y:<\/p>\n\n\n\n Byli \u017co\u0142nierze AS stworzyli trzon najlepiej zorganizowanych struktur powojennego oporu. W wielu raportach UB z lat 1945\u20131947 AS by\u0142a opisywana jako \u201eorganizacja szczeg\u00f3lnie niebezpieczna\u201d, \u201ew pe\u0142ni zakonspirowana\u201d i \u201ezdolna do przeprowadzania akcji zbrojnych na du\u017c\u0105 skal\u0119\u201d. Dzia\u0142ania te nie by\u0142y jednak przypadkowe \u2014 by\u0142y kontynuacj\u0105 tej samej misji, jak\u0105 AS realizowa\u0142a od 1942 roku: obrona narodu przed zniewoleniem. Co istotne, dawni cz\u0142onkowie Akcji Specjalnej nie porzucili tak\u017ce swojego kodeksu moralnego. Wiele akcji likwidacyjnych by\u0142o poprzedzanych dochodzeniem, zbieraniem dowod\u00f3w, wydaniem wyroku przez konspiracyjne s\u0105dy. Tak samo jak za okupacji niemieckiej, AS dzia\u0142a\u0142a z poczuciem odpowiedzialno\u015bci za swoje czyny i lojalno\u015bci wobec narodu.<\/p>\n\n\n\n Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 AS po wojnie nie by\u0142a jedynie defensywna. Oddzia\u0142y organizowa\u0142y szkolenia, przeprowadza\u0142y akcje wywiadowcze, a nawet wydawa\u0142y w\u0142asne ulotki i pisma podziemne. W niekt\u00f3rych regionach (np. na Podlasiu czy w Lubelskiem), AS odgrywa\u0142a rol\u0119 lokalnej w\u0142adzy podziemnej, chroni\u0105c ludno\u015b\u0107 przed terrorem UB i represjami gospodarczymi nowego systemu. Dopiero masowe aresztowania z lat 1946\u20131947 oraz amnestia roku 1947 doprowadzi\u0142y do os\u0142abienia si\u0142y Akcji Specjalnej. Wielu \u017co\u0142nierzy AS zosta\u0142o skazanych na \u015bmier\u0107 lub d\u0142ugoletnie wi\u0119zienie. Inni musieli ucieka\u0107 z kraju. Jednak pami\u0119\u0107 o ich dzia\u0142alno\u015bci, determinacji i wierno\u015bci narodowym idea\u0142om przetrwa\u0142a w relacjach, dokumentach i \u015bwiadomo\u015bci historycznej.<\/p>\n\n\n\n Akcja Specjalna NSZ po 1944 roku by\u0142a dowodem na to, \u017ce walka o Polsk\u0119 nie ko\u0144czy\u0142a si\u0119 wraz z kapitulacj\u0105 Niemiec. Przeciwnie \u2013 dla wielu \u017co\u0142nierzy NSZ prawdziwa walka dopiero si\u0119 zaczyna\u0142a.<\/p>\n\n\n\n Dawid Solski<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" W okupowanej Polsce lat 1942\u20131945, gdy przysz\u0142o\u015b\u0107 narodu zawis\u0142a na w\u0142osku, Narodowe Si\u0142y Zbrojne (NSZ) stanowi\u0142y jedn\u0105 z najbardziej zorganizowanych i bezkompromisowych formacji konspiracyjnych. W ich strukturach wy\u0142oni\u0142a si\u0119 elitarna kom\u00f3rka operacyjna \u2013 Akcja Specjalna (AS) \u2013 b\u0119d\u0105ca odpowiedzi\u0105 na potrzeb\u0119 stanowczego, szybkiego i skutecznego reagowania wobec zagro\u017ce\u0144 dla bytu pa\u0144stwa i narodu. Akcja Specjalna […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":17624,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[41,43],"tags":[4555,4563,496,4561,4562,361,541,3427,4560,2044,337,336,606,4559,4556,2265,2894,4557,4558,4564],"class_list":["post-17618","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia-i-idea","category-okres-miedzywojenny-i-okupacja","tag-akcja-specjalna","tag-andrzej-czajkowski","tag-antykomunizm","tag-gwardia-ludowa","tag-ideowosc","tag-ii-wojna-swiatowa","tag-konspiracja","tag-kontrwywiad","tag-likwidacja-agentury","tag-narodowcy","tag-narodowe-sily-zbrojne","tag-nsz","tag-okupacja-niemiecka","tag-organizacja-wojskowa","tag-pas","tag-patriotyzm","tag-polskie-podziemie","tag-struktura-nsz","tag-wojna-partyzancka","tag-zwiazek-jaszczurczy"],"yoast_head":"\nZakres dzia\u0142a\u0144 i metody operacyjne Akcji Specjalnej NSZ<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Struktura organizacyjna Akcji Specjalnej NSZ<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
\n
\n
\n
\n
Przyk\u0142ady sukces\u00f3w i kontynuacji dzia\u0142a\u0144 Akcji Specjalnej NSZ<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Akcja Specjalna NSZ na tle innych struktur podziemnych<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Dzia\u0142alno\u015b\u0107 Akcji Specjalnej NSZ po 1944 roku<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
\n