Ich droga splata si\u0119 z histori\u0105 Narodowej Organizacji Bojowej, powsta\u0142ej 16 listopada 1939 r. w Poznaniu \u2013 jednej z najwa\u017cniejszych struktur konspiracji na ziemiach wcielonych. Rocznica egzekucji nie jest wi\u0119c tylko kalendarzowym wspomnieniem, lecz pytaniem o \u017ar\u00f3d\u0142a ich hartu i sens pami\u0119ci.<\/p>\n\n\n\n
Narodowa Organizacja Bojowa powsta\u0142a wyj\u0105tkowo wcze\u015bnie jak na realia okupacyjne: 16 listopada 1939 roku w Poznaniu, w kr\u0119gu przedwojennych dzia\u0142aczy Stronnictwa Narodowego. Pierwszym komendantem zosta\u0142 Antoni Wolniewicz (ps. \u201eMarian\u201d, \u201eZnicz\u201d, \u201eBa\u0142t\u201d, \u201eMr\u00f3z\u201d), a jego zast\u0119pcami ppor. rez. Stefan Chojnacki (\u201eGrom\u201d) i kpt. rez. Antoni Popiela (\u201eMaho\u0144\u201d). W sztabie rozdzielono odpowiedzialno\u015bci: finanse powierzono Boles\u0142awowi Koterasowi, sprawy gospodarcze J\u00f3zefowi Przybyle, organizacyjno-planistyczne Jerzemu Kurpiszowi (\u201eOrlik\u201d), a propagand\u0119 prowadzili Zenon Ciemniejewski (\u201eModrzew\u201d, p\u00f3\u017aniejszy agent Gestapo), Marian Frankowski i Albin Smolanowicz. W pierwszych miesi\u0105cach u\u017cywano r\u00f3wnie\u017c nazw \u201eObrona Polski\u201d i \u201eObro\u0144cy Polski\u201d. Zasi\u0119g dzia\u0142a\u0144 obj\u0105\u0142 ca\u0142e Ziemie Zachodnie wcielone do Rzeszy, ze szczeg\u00f3lnie silnym o\u015brodkiem w Wielkopolsce.<\/p>\n\n\n\n
Ju\u017c w grudniu 1939 r. Wolniewicz pojecha\u0142 do Warszawy, aby zameldowa\u0107 o powstaniu organizacji i uzyska\u0107 wytyczne. Prezes SN Mieczys\u0142aw Trajdos oraz Komendant G\u0142\u00f3wny Organizacji Wojskowej (p\u00f3\u017aniejszej Narodowej Organizacji Wojskowej) por. rez. Boles\u0142aw Kozubowski zaakceptowali NOB i podporz\u0105dkowali j\u0105 OW jako autonomiczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 przeznaczon\u0105 dla ziem wcielonych do Rzeszy. R\u00f3wnocze\u015bnie Wolniewicza zaprzysi\u0119\u017cono na prezesa wielkopolskiego SN, z zadaniem koordynacji i nadzoru nad strukturami w regionie. Ten ruch zapewnia\u0142 nowo powsta\u0142ej organizacji polityczno-wojskow\u0105 legitymizacj\u0119 i kana\u0142y \u0142\u0105czno\u015bci z pionem narodowym Polskiego Pa\u0144stwa Podziemnego.<\/p>\n\n\n\n
Kluczowym dokumentem porz\u0105dkuj\u0105cym funkcjonowanie NOB sta\u0142 si\u0119 regulamin z 1 wrze\u015bnia 1940 r. Definiowa\u0142 on NOB jako jednolit\u0105 organizacj\u0119 o charakterze wojskowym, politycznym i spo\u0142ecznym, osadzon\u0105 w idei narodowej wywodz\u0105cej si\u0119 z Ruchu Wszechpolskiego. Cel formu\u0142owano szeroko: wielokierunkowa walka o wyzwolenie, samoobrona spo\u0142ecze\u0144stwa, wychowanie wed\u0142ug idei narodowej, z wyra\u017anym pot\u0119pieniem partyjniactwa, komunizmu, socjalizmu i sanacji oraz postulatem budowy \u201eWielkiej Polski Narodowo-Katolickiej\u201d. Organem wykonawczym by\u0142 sztab, co do zasady dzielony na dwa filary: wojskowy i cywilno-polityczny.<\/p>\n\n\n\n
W praktyce dwupionowy model przek\u0142ada\u0142 si\u0119 na wyra\u017any podzia\u0142 zada\u0144. Sztab wojskowy, z\u0142o\u017cony z szefa wojskowego, szefa policji, szefa wywiadu i szefa \u0142\u0105czno\u015bci konspiracyjnej, prowadzi\u0142 dzia\u0142ania operacyjne, dziel\u0105c si\u0119 na grupy bojowe i zabezpieczaj\u0105ce. R\u00f3wnoleg\u0142y sztab cywilny tworzyli: szef spraw spo\u0142eczno-politycznych, szef administracji, szef propagandy i szef gospodarczo-administracyjny. Analogiczn\u0105 konstrukcj\u0119 przewidywano dla jednostek podleg\u0142ych Komendzie Dzielnicy Zachodniej, co mia\u0142o zapewni\u0107 sp\u00f3jno\u015b\u0107 dowodzenia i powielanie sprawdzonych rozwi\u0105za\u0144 na ni\u017cszych szczeblach. Jednocze\u015bnie okre\u015blono podzia\u0142 terytorialny: Okr\u0119gi (odpowiadaj\u0105ce przedwojennym wojew\u00f3dztwom), Rejony (po 3\u20135 powiat\u00f3w plus miasto Pozna\u0144), Komendy Powiatowe, Gminy i wreszcie Pi\u0105tki jako podstawowe kom\u00f3rki pracy.<\/p>\n\n\n\n
R\u00f3wnolegle do porz\u0105dkowania struktur ustabilizowa\u0142o si\u0119 kierownictwo Komendy Dzielnicy Zachodniej SN oraz NOB (maj 1940). W sk\u0142ad zespo\u0142u weszli m.in. dr Stefan Piotrowski (doradca ds. politycznych), Hieronim Szybowicz (Wydzia\u0142 Administracyjny), J\u00f3zefat Sikorski (Wydzia\u0142 Gospodarczy), Marian Frankowski (Propaganda), Jerzy Kurpisz (Wydzia\u0142 Graficzny), Boles\u0142aw Koteras (finanse), ks. Julian Mirochna (Opieka Spo\u0142eczna) oraz mjr Tomasz Stengert jako doradca wojskowy. Uk\u0142ad ten ods\u0142ania ambicj\u0119 prowadzenia pe\u0142nej polityki konspiracyjnej: od informacji, druku i propagandy po trosk\u0119 o zaplecze spo\u0142eczne rodzin zaanga\u017cowanych.<\/p>\n\n\n\n
Istotnym wzmocnieniem NOB by\u0142o w\u0142\u0105czenie (z zachowaniem odr\u0119bno\u015bci) Organizacji Jedno\u015bci Narodowej na pocz\u0105tku 1940 r. Kierowali ni\u0105 por. Antoni Strzelczyk (\u201eKazik\u201d, \u201eKazimierz\u201d) oraz mjr Tomasz Stengert (\u201eSiwy\u201d) jako komendant wojskowy; w jej sk\u0142adzie znale\u017ali si\u0119 m.in. Antoni Lutos\u0142awski, ks. Julian Mirochna, Marian Karnage i ks. Stanis\u0142aw Zaborowicz. OJN prowadzi\u0142a te\u017c dzia\u0142alno\u015b\u0107 wydawnicz\u0105: pisma \u201eJedno\u015b\u0107 Narodowa\u201d i \u201eArmia Narodowa\u201d drukowano w klasztorze Franciszkan\u00f3w w Kaliszu (wydawc\u0105 by\u0142 ks. Mirochna), a obszar aktywno\u015bci obejmowa\u0142 powiaty kaliski, k\u0119pi\u0144ski, koni\u0144ski, kolski, ostrowski i turecki. Integracja OJN pod parasolem NOB wzmacnia\u0142a pion polityczny i propagandowy w terenie, zw\u0142aszcza tam, gdzie sie\u0107 SN mia\u0142a silne przedwojenne zaplecze.<\/p>\n\n\n\n
Szacunki dotycz\u0105ce liczebno\u015bci NOB s\u0105 wysokie jak na okupacyjne warunki: 30\u201335 tysi\u0119cy cz\u0142onk\u00f3w, przy czym oko\u0142o jedna trzecia dzia\u0142a\u0142a w samym Poznaniu. Mimo ideowej rezerwy wobec Zwi\u0105zku Walki Zbrojnej, w praktyce dochodzi\u0142o do wsp\u00f3\u0142pracy; przyk\u0142adem by\u0142o wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie grupy sabota\u017cowej Antoniego Kopaczewskiego z pozna\u0144skim Zwi\u0105zkiem Odwetu ZWZ. Z perspektywy funkcjonalnej to racjonalny wyb\u00f3r: \u0142\u0105czenie zasob\u00f3w i wymiana informacji zwi\u0119ksza\u0142y skuteczno\u015b\u0107 uderze\u0144, a jednocze\u015bnie ogranicza\u0142y dublowanie ryzykownych kana\u0142\u00f3w \u0142\u0105czno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Na przyrost struktur wp\u0142ywa\u0142y czynniki zewn\u0119trzne. Po 8 pa\u017adziernika 1939 r. Wielkopolska znalaz\u0142a si\u0119 w Kraju Warty \u2013 obszarze intensywnej depolonizacji: pozbawiania praw, konfiskat, wysiedle\u0144, germanizacji i brutalnego terroru policyjnego. W takim otoczeniu program SN (\u0142\u0105cz\u0105cy w\u0105tki narodowe, katolickie i prac\u0119 spo\u0142eczn\u0105) trafia\u0142 na podatny grunt, oferuj\u0105c zar\u00f3wno kana\u0142 oporu, jak i elementarne wsparcie dla rodzin i \u015brodowisk dotkni\u0119tych represjami.<\/p>\n\n\n\n
Jednocze\u015bnie si\u0142a NOB okaza\u0142a si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em jej krucho\u015bci. Uderzenie Gestapo na pocz\u0105tku grudnia 1940 r. obj\u0119\u0142o du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 kadry dow\u00f3dczej i szeregowc\u00f3w; fala aresztowa\u0144 trwa\u0142a do grudnia 1941 r., doprowadzaj\u0105c r\u00f3wnie\u017c do rozbicia kierownictwa konspiracyjnego Zarz\u0105du G\u0142\u00f3wnego SN w Warszawie. W lutym 1941 r. ks. Julian Mirochna, jako pe\u0142nomocnik SN, pr\u00f3bowa\u0142 odbudowa\u0107 organizacj\u0119 w Poznaniu, jednak ju\u017c w marcu now\u0105 struktur\u0119 zn\u00f3w rozbito. W latach 1942\u20131943 odbudow\u0119 konspiracji narodowej w Wielkopolsce podj\u0119\u0142a Narodowa Organizacja Wojskowa, co zamyka pierwszy cykl dziej\u00f3w NOB: od szybkiego wzrostu, przez dotkliw\u0105 dekonspiracj\u0119, po przeniesienie ci\u0119\u017caru w inne ramy organizacyjne.<\/p>\n\n\n\n
Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce to w\u0142a\u015bnie regulamin z 1 wrze\u015bnia 1940 r. \u2013 projektuj\u0105cy powielanie tej samej architektury od Komendy Dzielnicy po Pi\u0105tki \u2013 jednocze\u015bnie czyni\u0142 NOB sprawn\u0105 i podatn\u0105 na ciosy. Zalet\u0105 by\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 prowadzenia zintegrowanych operacji: wywiad pracowa\u0142 rami\u0119 w rami\u0119 z propagand\u0105 i opiek\u0105 spo\u0142eczn\u0105, a administracja scala\u0142a logistyk\u0119. Wad\u0105 \u2013 mno\u017cenie punkt\u00f3w mo\u017cliwego prze\u0142amania: aresztowania na jednym szczeblu mog\u0142y \u201epoci\u0105gn\u0105\u0107\u201d w g\u00f3r\u0119 i w d\u00f3\u0142 kolejne w\u0119z\u0142y siatki. W realiach ziem wcielonych, gdzie aparat policyjny dzia\u0142a\u0142 szybciej i brutalniej ni\u017c w Generalnym Gubernatorstwie, skutki takiej kaskady by\u0142y szczeg\u00f3lnie dotkliwe.<\/p>\n\n\n\n
Bilans dzia\u0142alno\u015bci NOB mo\u017cna wi\u0119c stre\u015bci\u0107 w kilku osiach. Po pierwsze, by\u0142a to organizacja o du\u017cej skali, zdolna w kr\u00f3tkim czasie wci\u0105gn\u0105\u0107 w prac\u0119 dziesi\u0105tki tysi\u0119cy os\u00f3b i utrzyma\u0107 w Poznaniu g\u0119st\u0105 sie\u0107 wykonawcz\u0105. Po drugie, \u0142\u0105czy\u0142a kompetencje wojskowe z cywilno-spo\u0142ecznymi, co odpowiada\u0142o na potrzeby ludno\u015bci poddanej presji listy narodowo\u015bciowej, wysiedle\u0144 i rabunku mienia. Po trzecie, praktyczny pragmatyzm prze\u0142amywa\u0142 ideowe animozje \u2013 st\u0105d wsp\u00f3\u0142praca z ZWZ w akcjach sabota\u017cowych. Po czwarte, efekt skali i schemat powielania struktur zwi\u0119ksza\u0142y koszt b\u0142\u0119du: jedno p\u0119kni\u0119cie mog\u0142o ujawni\u0107 ca\u0142e segmenty konspiracji.<\/p>\n\n\n\n
Dzieje NOB stanowi\u0105 ram\u0119 dla zrozumienia los\u00f3w m\u0142odych wychowank\u00f3w oratorium salezja\u0144skiego w Poznaniu. To w cieniu rozbudowy i p\u00f3\u017aniejszego rozbicia tej organizacji kszta\u0142towa\u0142a si\u0119 droga konspiracyjna pi\u0119ciu przyjaci\u00f3\u0142, kt\u00f3rzy zostali wci\u0105gni\u0119ci w wir \u015bledztw i proces\u00f3w prowadzonych z wyj\u0105tkow\u0105 bezwzgl\u0119dno\u015bci\u0105 na ziemiach wcielonych.<\/p>\n\n\n\n
Zanim weszli w konspiracj\u0119, uczyli si\u0119 wsp\u00f3lnoty i odpowiedzialno\u015bci przy Wronieckiej 9. Oratorium salezja\u0144skie dzia\u0142a\u0142o jak drugi dom \u2013 miejsce zabawy, \u015bpiewu, teatru i zwyczajnej obecno\u015bci wychowawc\u00f3w. \u201eW\u0142a\u015bciwie to mam dwa domy \u2013 jeden na \u0141\u0105kowej, drugi przy Wronieckiej 9\u201d <\/em>\u2013 zanotowa\u0142 Edward Ka\u017amierski, trafnie chwytaj\u0105c ten klimat. Na prze\u0142omie lat dwudziestych i trzydziestych bywa\u0142o tam oko\u0142o trzystu ch\u0142opc\u00f3w w wieku od dziesi\u0119ciu do osiemnastu lat, co budowa\u0142o g\u0119st\u0105 sie\u0107 wi\u0119zi. Po 8 pa\u017adziernika 1939 r., w realiach Kraju Warty, oratorium zamkni\u0119to, a m\u0142odzie\u017c obj\u0119to przymusem pracy, ale pami\u0119\u0107 o tamtej formacji nie zgas\u0142a, by\u0142a kapita\u0142em moralnym na czas pr\u00f3by.<\/p>\n\n\n\n Wojna przysz\u0142a szybko i brutalnie. Czes\u0142aw J\u00f3\u017awiak, najsilniejszy przyw\u00f3dczo, wyruszy\u0142 jako ochotnik \u2013 walczy\u0142 pod Koronowem i nad Bzur\u0105; po rozbiciu oddzia\u0142u wr\u00f3ci\u0142 do Poznania w cywilu. Pozostali podejmowali pr\u00f3by wst\u0105pienia do wojska i uczestniczyli w m\u0142odzie\u017cowych demonstracjach domagaj\u0105cych si\u0119 obrony miasta; ostatecznie wr\u00f3cili do domu po chwilowym zatrzymaniu i ucieczce. To do\u015bwiadczenie \u2013 ch\u0119\u0107 dzia\u0142ania, a zarazem bezsilno\u015b\u0107 wobec fakt\u00f3w militarnych \u2013 pchn\u0119\u0142o ich w stron\u0119 konspiracji.<\/p>\n\n\n\n Na pocz\u0105tku 1940 r. kluczow\u0105 rol\u0119 odegra\u0142 Lech Mas\u0142owski, kt\u00f3ry organizowa\u0142 harcerstwo przy NOB i skontaktowa\u0142 si\u0119 z J\u00f3\u017awiakiem. Czes\u0142aw przyj\u0105\u0142 pseudonim \u201ePiotr\u201d i zosta\u0142 dow\u00f3dc\u0105 pi\u0105tki; od przyjaci\u00f3\u0142 przyj\u0105\u0142 przysi\u0119g\u0119. Pseudonimy dope\u0142nia\u0142y to\u017csamo\u015b\u0107 konspiracyjn\u0105: Jarogniew Wojciechowski jako \u201eRyszard\u201d, Franciszek K\u0119sy jako \u201eS\u0119p\u201d, Edward Klinik jako \u201eZiuk\u201d, a Edward Ka\u017amierski jako \u201eOrkan\u201d. Sama ceremonia zaprzysi\u0119\u017cenia \u2013 w kr\u0119gu zaufanych, po latach wsp\u00f3lnej pracy w oratorium \u2013 cementowa\u0142a grup\u0119 mocniej ni\u017c suchy rozkaz.<\/p>\n\n\n\n Zakres zada\u0144 odpowiada\u0142 potrzebom miasta obj\u0119tego terrorystyczn\u0105 administracj\u0105. Pi\u0105tka prowadzi\u0142a rozpoznanie stacjonuj\u0105cych w Poznaniu oddzia\u0142\u00f3w niemieckich, zw\u0142aszcza Luftwaffe ulokowanej w gmachu dawnego gimnazjum Bergera. R\u00f3wnolegle kolportowali pismo konspiracyjne \u201ePolska Narodowa\u201d, a na styku \u017cycia spo\u0142ecznego i bezpiecze\u0144stwa zbierali informacje o Polakach zabiegaj\u0105cych o wpis na niemieck\u0105 list\u0119 narodowo\u015bciow\u0105, co w praktyce oznacza\u0142o gotowo\u015b\u0107 przyj\u0119cia volkslisty. Tak ustawione zadania \u2013 meldunki, kolporta\u017c, obserwacja \u2013 \u0142\u0105czy\u0142y dyscyplin\u0119 z etosem oratoryjnym: wra\u017cliwo\u015bci\u0105 na to, co dzieje si\u0119 z lud\u017ami.<\/p>\n\n\n\n Uderzenie przysz\u0142o we wrze\u015bniu 1940 r. 21 dnia miesi\u0105ca gestapo aresztowa\u0142o Edwarda Klinika; dwa dni p\u00f3\u017aniej w Staatspolizeileitstelle Posen znale\u017ali si\u0119 J\u00f3\u017awiak, Wojciechowski, Ka\u017amierski i K\u0119sy. W pierwszym \u015bledztwie brutalno\u015b\u0107 by\u0142a regu\u0142\u0105, a Czes\u0142awa \u2013 rozpoznanego jako przyw\u00f3dc\u0119 \u2013 katowano szczeg\u00f3lnie. Kawa\u0142ek listu Klinika, pisanego 23 wrze\u015bnia, brzmi jak kr\u00f3tka notatka z dna do\u0142u: \u201ePierwsze \u015bledztwo \u2013 jeden z najstraszniejszych dni w moim \u017cyciu\u2026<\/em>\u201d. Z pozna\u0144skiego Fortu VII i wi\u0119zienia przy M\u0142y\u0144skiej losy ch\u0142opc\u00f3w rozga\u0142\u0119ziaj\u0105 si\u0119 na klasyczny \u0142a\u0144cuch transport\u00f3w: najpierw Wronki, potem Berlin-Neuk\u00f6lln i wreszcie Zwickau.<\/p>\n\n\n\n W Berlinie przebywali kr\u00f3tko, ale Zwickau \u2013 Zamek Osterstein \u2013 okaza\u0142 si\u0119 miejscem skrajnie ci\u0119\u017ckim. Praca ponad si\u0142y, upokorzenia, rozpacz wi\u0119\u017ani\u00f3w wci\u0105ganych w tryby obcej machiny. Relacje podkre\u015blaj\u0105 obraz pracy fizycznej \u201ezaprz\u0105ganej\u201d dos\u0142ownie w wozy, a jednocze\u015bnie zachowanie konsekwentnego spokoju i pogody ducha przez przyw\u00f3dc\u00f3w pozna\u0144skiej m\u0142odzie\u017cy. Ten ton \u2013 nie brawura, lecz opanowanie \u2013 wyr\u00f3\u017cnia ich \u015bwiadectwo w\u015br\u00f3d wielu wi\u0119ziennych historii.<\/p>\n\n\n\n Wed\u0142ug ustale\u0144 IPN 31 lipca 1942 r. Landgericht Posen podczas sesji wyjazdowej w Zwickau skaza\u0142 wszystkich pi\u0119ciu na \u015bmier\u0107 za \u201eprzygotowania do zdrady stanu\u201d wobec III Rzeszy. W uzasadnieniu pada j\u0119zyk pa\u0144stwa totalnego: zagro\u017cenie dla \u201ebezpiecze\u0144stwa Wielkiej Rzeszy Niemieckiej\u201d w czasie wojny. 18 sierpnia przewieziono ich do Drezna i osadzono w pojedynczych celach \u015bmierci. Egzekucj\u0119 przeprowadzono 24 sierpnia 1942 r. oko\u0142o 20.30 na dziedzi\u0144cu Landgericht \u2013 \u015bwiadkiem by\u0142 kapelan wi\u0119zienny ks. Franz B\u00e4nsch, kt\u00f3ry zapisa\u0142 tego dnia kr\u00f3tkie zdanie: \u201eDzi\u015b przeszli do wieczno\u015bci ludzie \u015bwi\u0119ci\u201d.<\/em> Tu\u017c przed \u015bmierci\u0105 skaza\u0144cy zaintonowali pie\u015b\u0144.<\/p>\n\n\n\n Zachowa\u0142y si\u0119 listy z ostatnich dni. S\u0105 zaskakuj\u0105co spokojne, przenikni\u0119te wiar\u0105, bez retoryki nienawi\u015bci. Franciszek K\u0119sy, mo\u017ce najdelikatniejszy z nich, napisa\u0142: \u201eB\u00f3g dobry bierze mnie do siebie [\u2026] Id\u0119 do nieba, do zobaczenia\u201d<\/em>. Edward Klinik do rodziny: \u201eDo ostatniej chwili z moj\u0105 siln\u0105 wiar\u0105 w sercu id\u0119 spokojnie do wieczno\u015bci\u2026 Prosz\u0119 Was o modlitw\u0119\u2026\u201d<\/em>. Te s\u0142owa nie s\u0105 manifestem politycznym; s\u0105 \u015bwiadectwem formacji, kt\u00f3ra kaza\u0142a im zachowa\u0107 spok\u00f3j i my\u015ble\u0107 o innych \u2013 tak\u017ce o wsp\u00f3\u0142wi\u0119\u017aniach, kt\u00f3rych traktowali z szacunkiem i kt\u00f3rym okazywali pomoc. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni duszpasterze wspominaj\u0105, \u017ce ich postawa uchodzi\u0142a w oczach wi\u0119\u017ani\u00f3w raz za dziwactwo, raz za \u015bwi\u0119to\u015b\u0107, ale zawsze za co\u015b \u201eniezwyczajnego\u201d.<\/p>\n\n\n\n Je\u015bli spr\u00f3bowa\u0107 nazwa\u0107 logik\u0119 ich dzia\u0142ania od jesieni 1939 r. do lata 1942 r., sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na ni\u0105 trzy sp\u00f3jne w\u0105tki. Pierwszy to \u015brodowisko oratoryjne: przyja\u017a\u0144 i dyscyplina, kt\u00f3re czyni\u0142y z nich naturalnych lider\u00f3w r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w. Drugi to wej\u015bcie w struktury NOB, gdzie konkretne zadania wywiadowcze i kolporta\u017cowe pozwala\u0142y przeku\u0107 etos w dzia\u0142anie. Trzeci, wi\u0119zienny, to dojrzewanie w cierpieniu: przej\u015bcie przez Fort VII, Wronki, Neuk\u00f6lln i Zwickau, prowadz\u0105ce do Drezna i do list\u00f3w, kt\u00f3re dzi\u015b czyta si\u0119 jak formu\u0142y pogodnej odwagi. T\u0119 ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 wida\u0107 w ka\u017cdym kroku: od pseudonim\u00f3w i przysi\u0119gi, przez meldunki o Luftwaffe, a\u017c po pie\u015b\u0144 zaintonowan\u0105 przed gilotyn\u0105.<\/p>\n\n\n\n W tym sensie dzia\u0142alno\u015b\u0107 Pozna\u0144skiej Pi\u0105tki nie by\u0142a epizodem oderwanym od kontekstu. By\u0142a organicznie zwi\u0105zana z dynamik\u0105 NOB w Kraju Warty. Ich aresztowania wpisuj\u0105 si\u0119 w szersz\u0105 fal\u0119 dekonspiracji, a oskar\u017cenie o zdrad\u0119 stanu pokazuje, jak agresywnie niemiecki aparat wymiaru sprawiedliwo\u015bci traktowa\u0142 wszelkie formy polskiej podmiotowo\u015bci. A jednak, gdy spojrze\u0107 na ich listy i na \u015bwiadectwa z celi, wyra\u017anie wida\u0107, \u017ce rdze\u0144 dzia\u0142a\u0144 (tak\u017ce tych najtrudniejszych) mia\u0142 rys, kt\u00f3rego nie zdo\u0142a\u0142 zniszczy\u0107 terror: wierno\u015b\u0107, odpowiedzialno\u015b\u0107 i gotowo\u015b\u0107 s\u0142u\u017cby, ukszta\u0142towane jeszcze w oratorium. Dlatego opowie\u015b\u0107 o ich konspiracji domyka si\u0119 nie tyle aktem prawnym, ile \u015bwiadectwem \u2013 i to ono najmocniej pracuje w pami\u0119ci.<\/p>\n\n\n\n Czes\u0142aw J\u00f3\u017awiak (1919\u20131942) Edward Ka\u017amierski (1919\u20131942) Franciszek K\u0119sy (1920\u20131942) Edward Klinik (1919\u20131942) Jarogniew Wojciechowski (1922\u20131942) Rocznica 24 sierpnia przypomina, \u017ce los Pozna\u0144skiej Pi\u0105tki nie by\u0142 oddzieln\u0105 legend\u0105, lecz konsekwencj\u0105 wybor\u00f3w podj\u0119tych w realiach Kraju Warty i w ramach NOB; to w tej matrycy dojrzewa\u0142a ich odpowiedzialno\u015b\u0107, a potem zosta\u0142a poddana pr\u00f3bie \u2013 od aresztowa\u0144, przez Fort VII, Wronki, Berlin i Zwickau, a\u017c po drezde\u0144sk\u0105 gilotyn\u0119 o 20.30. W listach z celi nie ma patosu, jest spokojna zgoda i troska o bliskich; ten ton buduje pami\u0119\u0107 silniej ni\u017c pomniki. Beatyfikacja w 1999 roku domkn\u0119\u0142a histori\u0119 \u015bwiadectwa i otworzy\u0142a jej dalszy, wychowawczy wymiar \u2013 od parafii po szko\u0142y nosz\u0105ce ich imi\u0119.<\/p>\n\n\n\n Tomasz Kawalec<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" 24 sierpnia 1942 r., oko\u0142o godz. 20.30, na dziedzi\u0144cu drezde\u0144skiego Landgericht spad\u0142o ostrze gilotyny. Zgin\u0119li kolejno: Czes\u0142aw J\u00f3\u017awiak, Edward Ka\u017amierski, Franciszek K\u0119sy, Edward Klinik i Jarogniew Wojciechowski \u2013 pi\u0119ciu przyjaci\u00f3\u0142 z salezja\u0144skiego oratorium w Poznaniu. Ich listy z celi \u015bmierci \u2013 spokojne, przenikni\u0119te wiar\u0105 \u2013 brzmi\u0105 dzi\u015b jak kr\u00f3tkie katechizmy odwagi. Po\u0142\u0105czeni przez Wronieck\u0105 9, […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":17104,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[41,187],"tags":[3755,3746,3752,3747,3753,3754,3744,3756,361,3757,3750,2457,3748,2893,3741,3743,3751,3742,492,3749,3745],"class_list":["post-17103","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia-i-idea","category-rocznice","tag-beatyfikacja-1999","tag-berlin-neukolln","tag-czeslaw-jozwiak","tag-drezno","tag-edward-kazmierski","tag-edward-klinik","tag-fort-vii","tag-franciszek-kesy","tag-ii-wojna-swiatowa","tag-jarogniew-wojciechowski","tag-konspiracja-mlodziezy","tag-kraj-warty","tag-listy-z-celi-smierci","tag-meczenstwo","tag-narodowa-organizacja-bojowa","tag-oratorium-salezjanskie","tag-pamiec-i-wychowanie","tag-poznanska-piatka","tag-stronnictwo-narodowe","tag-wronki","tag-zwickau"],"yoast_head":"\nCharakterystyki pi\u0119ciu b\u0142ogos\u0142awionych<\/h4>\n\n\n\n
<\/strong>Urodzony 7 wrze\u015bnia 1919 r. w \u0141a\u017cynie ko\u0142o Bydgoszczy; od 1930 r. w Poznaniu, gdzie szybko wyr\u00f3s\u0142 na naturalnego lidera oratorium przy Wronieckiej. Organizowa\u0142 zawody, gra\u0142 w przedstawieniach i w ch\u00f3rze, potrafi\u0142 skupi\u0107 wok\u00f3\u0142 siebie m\u0142odszych, opowiadaj\u0105c im Sienkiewicza \u2013 to nie by\u0142 tylko zapa\u0142, to by\u0142a pedagogika kole\u017ce\u0144ska w praktyce. We wrze\u015bniu 1939 r. jako ochotnik walczy\u0142 pod Koronowem i nad Bzur\u0105, wr\u00f3ci\u0142 do Poznania po rozbiciu oddzia\u0142u. W konspiracji przyj\u0105\u0142 pseudonim \u201ePiotr\u201d i stan\u0105\u0142 na czele grupy; aresztowany 23 wrze\u015bnia 1940 r., przeszed\u0142 wyj\u0105tkowo brutalne \u015bledztwo w Poznaniu, Fort VII, Wronki, Berlin-Neuk\u00f6lln i Zwickau. \u015awiadkowie wi\u0119zienni zapami\u0119tali w nim spok\u00f3j bez pozoru brawury \u2013 rodzaj cichej odwagi, kt\u00f3ra nie potrzebuje wielkich s\u0142\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
<\/strong>Poznaniak z urodzenia (1 pa\u017adziernika 1919 r.), kt\u00f3remu bieda przerwa\u0142a gimnazjum i kaza\u0142a i\u015b\u0107 do pracy: najpierw \u201ech\u0142opiec na posy\u0142ki\u201d, potem pomocnik w warsztacie. Oratorium sta\u0142o si\u0119 dla niego rzeczywi\u015bcie drugim domem \u2013 \u201emam dwa domy\u2026 jeden na \u0141\u0105kowej, drugi przy Wronieckiej 9\u201d \u2013 i scen\u0105, bo Ka\u017amierski by\u0142 muzyczny: fortepian, harmonia, skrzypce, ch\u00f3r, a nawet w\u0142asne kompozycje. W 1939 r. nie przyj\u0119to go do wojska; bra\u0142 udzia\u0142 w demonstracjach, a wkr\u00f3tce w NOB, zaprzysi\u0119\u017cony przez J\u00f3\u017awiaka. W konspiracji u\u017cywa\u0142 pseudonimu \u201eOrkan\u201d, co do niego pasowa\u0142o: \u017cywio\u0142 energii, ale z wbudowanym hamulcem odpowiedzialno\u015bci. Zgin\u0105\u0142 w Dre\u017anie razem z przyjaci\u00f3\u0142mi; w listach nie ma patosu \u2013 jest zwyk\u0142a, prosta czu\u0142o\u015b\u0107 i zgoda na los, kt\u00f3ra nie rezygnuje z godno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
<\/strong>Urodzony 13 listopada 1920 r. w Berlinie, od dziecka w Polsce. Cz\u0119sto chorowa\u0142, bywa\u0142 delikatny, ale jednocze\u015bnie radosny; lubi\u0142 sport i scen\u0119, przede wszystkim jednak by\u0142 \u201esercem\u201d religijnym oratorium: codzienna Msza i Komunia, r\u00f3\u017caniec, naturalna pobo\u017cno\u015b\u0107 bez afektacji. Marzy\u0142 o salezja\u0144skim seminarium w L\u0105dzie, cho\u0107 zdrowie mu przeszkodzi\u0142o. W konspiracji wyst\u0119powa\u0142 jako \u201eS\u0119p\u201d \u2013 przydomek brzmi twardo, lecz w jego przypadku oznacza\u0142 raczej odpowiedzialno\u015b\u0107 za \u201ekr\u0105g\u201d, ni\u017c drapie\u017cno\u015b\u0107. Jego ostatni list jest jednym z najspokojniejszych dokument\u00f3w z celi \u015bmierci: \u201eB\u00f3g dobry bierze mnie do siebie\u2026 Id\u0119 do nieba, do zobaczenia\u201d. To nie tylko s\u0142owa otuchy dla bliskich; to konsekwencja formacji, w kt\u00f3rej modlitwa i obowi\u0105zek id\u0105 razem. Z tak\u0105 pogod\u0105 ducha przechodzi\u0142 kolejne wi\u0119zienia a\u017c do Drezna.<\/p>\n\n\n\n
<\/strong>Najstarszy z Pi\u0105tki. W \u017ar\u00f3dle wyst\u0119puj\u0105 dwie wersje miejsca urodzenia: 21 lipca 1919 r. w Poznaniu oraz 21 lipca 1919 r. w Bochum; t\u0119 rozbie\u017cno\u015b\u0107 warto zaznaczy\u0107 w przypisie edytorskim. Wspomnienia maluj\u0105 go jako spokojnego, nawet nie\u015bmia\u0142ego, kt\u00f3ry dzi\u0119ki oratorium otworzy\u0142 si\u0119 i nabra\u0142 \u015bmia\u0142o\u015bci w kontaktach. By\u0142 jedynym z pi\u0119ciu, kt\u00f3ry uczy\u0142 si\u0119 w szkole salezja\u0144skiej (O\u015bwi\u0119cim), p\u00f3\u017aniej w Gimnazjum Bergera. W konspiracji \u201eZiuk\u201d; aresztowany najwcze\u015bniej, 21 wrze\u015bnia 1940 r., napisa\u0142 do rodziny po pierwszym przes\u0142uchaniu: \u201ejeden z najstraszniejszych dni w moim \u017cyciu\u2026\u201d. W ostatnim li\u015bcie \u2013 \u201ez siln\u0105 wiar\u0105 w sercu id\u0119 spokojnie do wieczno\u015bci\u201d \u2013 nie ma skargi, tylko wdzi\u0119czno\u015b\u0107 i pro\u015bba o przebaczenie. W\u0142a\u015bnie w tych drobnych zdaniach wida\u0107 charakter Klinika: dyskretny, raczej cichy, ale wewn\u0119trznie twardy.<\/p>\n\n\n\n
<\/strong>Najm\u0142odszy, urodzony 5 listopada 1922 r. w Poznaniu. Muzyka i scena przychodzi\u0142y mu z \u0142atwo\u015bci\u0105: fortepian, ch\u00f3r, amatorskie aktorstwo, a nawet w\u0142asne pr\u00f3by kompozytorskie. We wrze\u015bniu 1939 r. walczy\u0142 nad Bzur\u0105; po kl\u0119sce wr\u00f3ci\u0142 do miasta. W oratorium by\u0142 ministrantem i opiekunem m\u0142odszych na wyjazdach \u2013 drobiazgi, kt\u00f3re tworz\u0105 klimat odpowiedzialno\u015bci. Kiedy J\u00f3\u017awiak tworzy\u0142 pi\u0105tk\u0119, Jarogniew przyj\u0105\u0142 pseudonim \u201eRyszard\u201d. W jego sylwetce uderza po\u0142\u0105czenie m\u0142odzie\u0144czej \u017cywio\u0142owo\u015bci z \u0142agodno\u015bci\u0105; to rzadkie zestawienie, ale dobrze t\u0142umaczy, czemu w wi\u0119zieniu zachowa\u0142 spok\u00f3j. Losy Wojciechowskiego s\u0105 jak skr\u00f3t los\u00f3w ca\u0142ej grupy: koncerty i teatr, harcerski zapa\u0142, Bzura, a potem konspiracja, areszt i transporty. Kr\u00f3tkie \u017cycie, zwyczajny ch\u0142opak, a jednak \u015bwiadectwo, kt\u00f3re zosta\u0142o \u2013 mocniejsze od niejednego patetycznego pomnika.<\/p>\n\n\n\nPodsumowanie<\/h4>\n\n\n\n