Jej edukacja rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 w domu, zgodnie z tradycj\u0105 szlacheck\u0105, pod opiek\u0105 guwernantki. Od najm\u0142odszych lat poznawa\u0142a nie tylko podstawy pisania, czytania i rachunk\u00f3w, ale r\u00f3wnie\u017c j\u0119zyki obce \u2013 francuski oraz niemiecki \u2013 kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej wielokrotnie wykorzystywa\u0142a w pracy spo\u0142ecznej i konspiracyjnej. Dzi\u0119ki temu wykszta\u0142ceniu oraz kontaktowi z literatur\u0105, kultur\u0105 i histori\u0105, wyros\u0142a na osob\u0119 wszechstronnie oczytan\u0105 i g\u0142\u0119boko refleksyjn\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Gdy przyszed\u0142 czas dalszej edukacji, Janina zosta\u0142a wys\u0142ana do renomowanego prywatnego gimnazjum pani Wandy Wereckiej w Warszawie. Po jego uko\u0144czeniu, w roku 1914, rozpocz\u0119\u0142a studia przyrodnicze na Uniwersytecie w Kijowie \u2013 co samo w sobie \u015bwiadczy\u0142o o jej ambicjach i samodzielno\u015bci, jako \u017ce studia wy\u017csze kobiet wci\u0105\u017c by\u0142y wtedy wyj\u0105tkiem, nie regu\u0142\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Kij\u00f3w odegra\u0142 w jej \u017cyciu szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0119. To w\u0142a\u015bnie w tym wielokulturowym i burzliwym mie\u015bcie zetkn\u0119\u0142a si\u0119 z kr\u0119gami polskiej inteligencji oraz \u015brodowiskami niepodleg\u0142o\u015bciowymi. Zwi\u0105za\u0142a si\u0119 z ruchem \u201eZet\u201d (Zwi\u0105zkiem M\u0142odzie\u017cy Polskiej), kt\u00f3ry zrzesza\u0142 m\u0142odych Polak\u00f3w dzia\u0142aj\u0105cych na rzecz odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci. By\u0142 to jeden z najwa\u017cniejszych etap\u00f3w kszta\u0142towania jej to\u017csamo\u015bci obywatelskiej i politycznej. Uczy\u0142a si\u0119 nie tylko teorii, ale r\u00f3wnie\u017c praktyki organizacyjnej: konspiracji, pracy spo\u0142ecznej i lojalno\u015bci wobec wsp\u00f3lnej sprawy. W tym samym czasie rozpocz\u0119\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 w Polskim Towarzystwie Przyjaci\u00f3\u0142 \u017bo\u0142nierza, dzia\u0142aj\u0105cym przy II Korpusie gen. Hallera w Kijowie. Wybuch I wojny \u015bwiatowej zasta\u0142 j\u0105 w\u0142a\u015bnie tam, w \u015brodowisku Polak\u00f3w aktywnie wspieraj\u0105cych \u017co\u0142nierzy, organizuj\u0105cych pomoc dla rannych i uczestnicz\u0105cych w tworzeniu struktur przysz\u0142ego pa\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n
Cho\u0107 wtedy nie mog\u0142a wiedzie\u0107, jak wielkie znaczenie b\u0119d\u0105 mia\u0142y te do\u015bwiadczenia, ju\u017c w m\u0142odo\u015bci zdoby\u0142a fundamenty, kt\u00f3re umo\u017cliwi\u0142y jej p\u00f3\u017aniejsz\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 w konspiracji, wojsku i opiece nad wsp\u00f3\u0142towarzyszkami losu. Nie by\u0142a to m\u0142odo\u015b\u0107 beztroska \u2013 lecz m\u0142odo\u015b\u0107 przygotowuj\u0105ca do s\u0142u\u017cby.<\/p>\n\n\n\n
W lipcu 1918 roku Janina Bylinianka wysz\u0142a za m\u0105\u017c za Konstantego Skrzy\u0144skiego \u2013 absolwenta Wydzia\u0142u Prawa Uniwersytetu w Kijowie. Ich \u015blub odby\u0142 si\u0119 w rodzinnym maj\u0105tku w Krasnob\u00f3rce, w czasie gdy chaos rewolucji bolszewickiej ju\u017c ogarnia\u0142 Ukrain\u0119. Wkr\u00f3tce po uroczysto\u015bci m\u0142ode ma\u0142\u017ce\u0144stwo musia\u0142o ucieka\u0107 do Warszawy, porzucaj\u0105c dotychczasowe \u017cycie. Konstanty rozpocz\u0105\u0142 prac\u0119 w Ministerstwie Spraw Wewn\u0119trznych jako sekretarz Biura Repatriacyjnego. Szybko awansowa\u0142 i zosta\u0142 wys\u0142any jako pose\u0142 do Moskwy, a nast\u0119pnie jako konsul generalny do Charkowa.<\/p>\n\n\n\n
Dla Janiny oznacza\u0142o to kilkana\u015bcie lat sp\u0119dzonych za granic\u0105, w cieniu m\u0119\u017ca dyplomaty, lecz nie w bezczynno\u015bci. Zajmowa\u0142a si\u0119 wychowywaniem trzech c\u00f3rek: Ewy (ur. 1919), Janiny-Inki (1921) i Hanny (1924) oraz prowadzeniem domu, co w warunkach politycznej niepewno\u015bci by\u0142o nie lada wyzwaniem. Pobyt w ZSRS pozwoli\u0142 jej r\u00f3wnie\u017c lepiej zrozumie\u0107 mechanizmy ideologiczne komunizmu, wobec kt\u00f3rego przez ca\u0142e \u017cycie pozostawa\u0142a krytyczna.<\/p>\n\n\n\n
Po powrocie do Warszawy w 1927 roku Janina Skrzy\u0144ska odda\u0142a si\u0119 dzia\u0142alno\u015bci spo\u0142ecznej. Zwi\u0105za\u0142a si\u0119 z gimnazjum i liceum im. Kr\u00f3lowej Jadwigi, do kt\u00f3rego ucz\u0119szcza\u0142y jej c\u00f3rki. Jako przewodnicz\u0105ca Ko\u0142a Opieki Rodzicielskiej nie tylko organizowa\u0142a kolonie letnie i zimowe wyjazdy klasowe do Czarnieckiej G\u00f3ry, lecz tak\u017ce aktywnie uczestniczy\u0142a w tworzeniu szkolnych inicjatyw wychowawczych. Jej zaanga\u017cowanie, umiej\u0119tno\u015b\u0107 pracy z m\u0142odzie\u017c\u0105 i zapa\u0142 organizacyjny zyska\u0142y jej ogromne uznanie. To w\u0142a\u015bnie w tej codziennej pracy formowa\u0142a si\u0119 jej zdolno\u015b\u0107 do przyw\u00f3dztwa opartego na empatii, konsekwencji i organizacji. Cho\u0107 nie mia\u0142a formalnego wykszta\u0142cenia pedagogicznego, by\u0142a nauczycielk\u0105 z powo\u0142ania \u2013 blisk\u0105 uczniom, a jednocze\u015bnie wymagaj\u0105c\u0105. Relacje, jakie budowa\u0142a z m\u0142odzie\u017c\u0105, okaza\u0142y si\u0119 trwa\u0142e i wa\u017cne. Niekt\u00f3re z tych dziewcz\u0105t towarzyszy\u0142y jej p\u00f3\u017aniej w konspiracji i w obozach jenieckich. Janina Skrzy\u0144ska ju\u017c wtedy uczy\u0142a si\u0119 roli, kt\u00f3r\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107 mia\u0142a jej dopiero wyznaczy\u0107: roli kobiety odpowiedzialnej nie tylko za dom, ale i za los wsp\u00f3lnoty.<\/p>\n\n\n\n
Wrzesie\u0144 1939 roku zasta\u0142 Janin\u0119 Skrzy\u0144sk\u0105 w Warszawie. W chwili wybuchu wojny mia\u0142a 44 lata, doros\u0142e ju\u017c c\u00f3rki i do\u015bwiadczenie spo\u0142eczne oraz organizacyjne, kt\u00f3re szybko przekszta\u0142ci\u0142a w dzia\u0142ania pomocowe. Jej m\u0105\u017c, Konstanty Skrzy\u0144ski, opu\u015bci\u0142 stolic\u0119 na wezwanie p\u0142k. Umiastowskiego i uda\u0142 si\u0119 do Radomia, gdzie podj\u0105\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 w ramach Stronnictwa Narodowego jako delegat rz\u0105du na tereny okupowane. Janina pozosta\u0142a w stolicy, zg\u0142aszaj\u0105c si\u0119 jako ochotniczka do Polskiego Czerwonego Krzy\u017ca, gdzie obj\u0119\u0142a funkcj\u0119 opiekunki spo\u0142ecznej w Szpitalu Dzieci\u0105tka Jezus. Pracowa\u0142a z osobami rannymi, chorymi, kontaktowa\u0142a si\u0119 z ich rodzinami \u2013 cz\u0119sto w dramatycznych, skrajnie niebezpiecznych warunkach.<\/p>\n\n\n\n
Szpital, jak wiele innych obiekt\u00f3w w Warszawie, zosta\u0142 zbombardowany podczas obl\u0119\u017cenia stolicy. 23 wrze\u015bnia 1939 roku budynek dozna\u0142 ci\u0119\u017ckich uszkodze\u0144, jednak Janina pozosta\u0142a na miejscu a\u017c do kapitulacji Warszawy cztery dni p\u00f3\u017aniej. Po zniszczeniu ich mieszkania w \u015ar\u00f3dmie\u015bciu przenios\u0142a si\u0119 z c\u00f3rkami i te\u015bciow\u0105 na \u017boliborz, do pustego w\u00f3wczas mieszkania swoich rodzic\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Ju\u017c w 1940 roku, dzi\u0119ki kontaktom i rekomendacjom, zosta\u0142a wci\u0105gni\u0119ta do dzia\u0142alno\u015bci konspiracyjnej. Wprowadzi\u0142a j\u0105 do struktur Narodowej Organizacji Wojskowej Kobiet (NOWK) Jadwiga Podczaska \u201eHalina\u201d. Tam Janina otrzyma\u0142a pseudonim \u201eZbigniewa\u201d i numer ewidencyjny 825. Jej bezpo\u015bredni\u0105 prze\u0142o\u017con\u0105 by\u0142a W\u0142adys\u0142awa Stroynowska \u201eMaria\u201d, organizatorka struktur kobiecych w ramach Narodowej Organizacji Wojskowej. Od pocz\u0105tku by\u0142a zaanga\u017cowana w dzia\u0142ania administracyjne i zaopatrzeniowe, z czasem awansuj\u0105c do roli referentki administracyjnej Wojskowej S\u0142u\u017cby Kobiet na Okr\u0119g AK Warszawa. W strukturze tej pe\u0142ni\u0142a r\u00f3wnie\u017c funkcj\u0119 zast\u0119pczyni referentki administracyjnej w Szefostwie WSK Komendy G\u0142\u00f3wnej AK, \u015bci\u015ble wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105c z Wand\u0105 Turkowsk\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Skrzy\u0144ska uczestniczy\u0142a tak\u017ce w tajnych szkoleniach, zar\u00f3wno o charakterze administracyjnym, jak i wojskowym, prowadzonych przez takie postaci jak Janina Skoszkiewicz\u00f3wna \u201eIka\u201d oraz Ilona Muraszkowa. Pomimo braku oficjalnego stopnia wojskowego, cieszy\u0142a si\u0119 ogromnym autorytetem w\u015br\u00f3d kobiet w strukturach AK. Wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142a z wieloma konspiratorkami, w tym z Zofi\u0105 Jaxa-Bykowsk\u0105, organizuj\u0105c paczki dla wi\u0119\u017ani\u00f3w Pawiaka. Towary pakowane by\u0142y w kooperatywie \u201eFeniks\u201d na \u017boliborzu, sk\u0105d trafia\u0142y do najbardziej potrzebuj\u0105cych. Wa\u017cnym aspektem jej dzia\u0142alno\u015bci by\u0142a r\u00f3wnie\u017c praca wychowawcza i psychologiczna. Janina nie tylko organizowa\u0142a zaplecze logistyczne, lecz tak\u017ce dba\u0142a o morale swoich wsp\u00f3\u0142pracownic. Cechowa\u0142a j\u0105 opanowana, serdeczna obecno\u015b\u0107 \u2013 nie narzucaj\u0105ca si\u0119, ale zawsze gotowa do dzia\u0142ania i pomocy. M\u0142odsze kobiety zwraca\u0142y si\u0119 do niej nie tylko jako do prze\u0142o\u017conej, ale r\u00f3wnie\u017c jako do osoby, kt\u00f3rej mo\u017cna by\u0142o zaufa\u0107.<\/p>\n\n\n\n
W miar\u0119 nasilania si\u0119 terroru niemieckiego, a tak\u017ce coraz cz\u0119stszych \u0142apanek i egzekucji, codzienna praca konspiracyjna wymaga\u0142a nie tylko odwagi, ale te\u017c ogromnej dyscypliny i ostro\u017cno\u015bci. Mimo to Skrzy\u0144ska i jej bliskie wsp\u00f3\u0142pracowniczki kontynuowa\u0142y dzia\u0142alno\u015b\u0107, przenosz\u0105c informacje, dostarczaj\u0105c \u017cywno\u015b\u0107 i organizuj\u0105c wsparcie dla rannych oraz dla rodzin wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych.<\/p>\n\n\n\n
W konspiracji dzia\u0142a\u0142y tak\u017ce jej c\u00f3rki, cho\u0107 pocz\u0105tkowo w tajemnicy przed matk\u0105. Inka, czyli Janina Jr., nale\u017ca\u0142a do Pa\u0144stwowego Korpusu Bezpiecze\u0144stwa, a Hanna by\u0142a sanitariuszk\u0105 batalionu NOW-AK \u201eGustaw\u201e na Starym Mie\u015bcie.\u00a0 Dopiero po upadku Powstania Warszawskiego Janina dowiedzia\u0142a si\u0119 o pe\u0142nym zakresie ich dzia\u0142alno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Lata 1939\u20131944 by\u0142y dla Skrzy\u0144skiej czasem intensywnej, cho\u0107 cichej s\u0142u\u017cby. Nie szuka\u0142a rozg\u0142osu ani zaszczyt\u00f3w \u2013 dzia\u0142a\u0142a z potrzeby serca i poczucia odpowiedzialno\u015bci za innych. Jej rola w strukturach AK i NOWK by\u0142a nie tylko administracyjna \u2013 by\u0142a te\u017c matczyna, wspieraj\u0105ca i g\u0142\u0119boko ludzka.<\/p>\n\n\n\n
Wybuch powstania warszawskiego zasta\u0142 Janin\u0119 Skrzy\u0144sk\u0105 w pe\u0142nej gotowo\u015bci konspiracyjnej. O godzinie 11:00 w dniu 1 sierpnia 1944 roku uczestniczy\u0142a w odprawie kwatermistrzostwa, kt\u00f3ra odbywa\u0142a si\u0119 w lokalu Stowarzyszenia Szewc\u00f3w przy ul. Jasnej 18. To w\u0142a\u015bnie wtedy us\u0142ysza\u0142a, \u017ce tzw. godzina \u201eW\u201d \u2013 rozpocz\u0119cie zbrojnego wyst\u0105pienia przeciw Niemcom \u2013 zosta\u0142a wyznaczona na godzin\u0119 17:00 tego samego dnia. Z miejsca zosta\u0142a skierowana do Komendy Okr\u0119gu Warszawskiego AK, gdzie obj\u0119\u0142a funkcj\u0119 komendantki kobiet przy szefie intendentury, mjr. Stefanie Do\u0142\u0119dze-Kamie\u0144skim, pseudonim \u201eBadacz\u201d.<\/p>\n\n\n\n
W pierwszych dniach powstania praca kwatermistrzowska by\u0142a dramatycznie utrudniona. Oddzia\u0142y AK nie posiada\u0142y dostatecznych zasob\u00f3w materia\u0142owych, a nieustanne bombardowania i zmieniaj\u0105ca si\u0119 linia frontu parali\u017cowa\u0142y dzia\u0142ania organizacyjne. Mimo to Janina z pe\u0142nym oddaniem realizowa\u0142a powierzane jej obowi\u0105zki. Intendentura pocz\u0105tkowo mie\u015bci\u0142a si\u0119 w gmachu PKO przy ul. \u015awi\u0119tokrzyskiej \u2013 budynku solidnym, ale wkr\u00f3tce celem intensywnych nalot\u00f3w. Bomba lotnicza, kt\u00f3ra trafi\u0142a w szyb po windzie, zniszczy\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 podziemi, w kt\u00f3rych znajdowa\u0142 si\u0119 m.in. szpital.<\/p>\n\n\n\n
Zagro\u017cenie zmusi\u0142o kwatermistrzostwo do relokacji. Mienie, kt\u00f3re uda\u0142o si\u0119 ocali\u0107, zosta\u0142o przeniesione najpierw do kamienicy przy ul. Ho\u017cej r\u00f3g Skorupki, a nast\u0119pnie \u2013 po kolejnym bombardowaniu \u2013 do Biblioteki Publicznej przy ul. Koszykowej. Janina Skrzy\u0144ska, jako jedna z nielicznych, pozosta\u0142a w zbombardowanym gmachu PKO, pilnuj\u0105c pozostawionego tam wyposa\u017cenia, podczas gdy jej wsp\u00f3\u0142pracownice poszukiwa\u0142y nowej lokalizacji. By\u0142a jedn\u0105 z tych os\u00f3b, kt\u00f3re w chaosie i zagro\u017ceniu nie porzuca\u0142y stanowiska \u2013 niezale\u017cnie od konsekwencji.<\/p>\n\n\n\n
W relacji przekazanej prof. Tomaszowi Strzemboszowi, Janina oceni\u0142a dzia\u0142ania intendentury w Powstaniu z gorzk\u0105 szczero\u015bci\u0105. Uwa\u017ca\u0142a, \u017ce ca\u0142a akcja by\u0142a \u017ale zorganizowana, a poza wyj\u0105tkami \u2013 jak szwalnia na IV pi\u0119trze Domu Jab\u0142kowskich przy ul. Brackiej, kt\u00f3ra dzia\u0142a\u0142a sprawnie do ko\u0144ca sierpnia \u2013 niewiele z dzia\u0142a\u0144 logistycznych przynios\u0142o rzeczywisty efekt. T\u0119 krytyczn\u0105 ocen\u0119 wypowiada\u0142a bez goryczy, ale z pragmatycznym dystansem \u2013 \u015bwiadoma reali\u00f3w wojny i ogranicze\u0144, z jakimi musia\u0142a si\u0119 mierzy\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Podczas Powstania u jej boku dzia\u0142a\u0142a najm\u0142odsza c\u00f3rka Hanna \u2013 jako \u0142\u0105czniczka \u2013 oraz Inka, kt\u00f3ra s\u0142u\u017cy\u0142a jako \u0142\u0105czniczka dow\u00f3dcy zgrupowania \u201eSosna\u201d na Starym Mie\u015bcie. Skrzy\u0144ska, mimo pe\u0142nienia obowi\u0105zk\u00f3w oficerskich, pozosta\u0142a skupiona przede wszystkim na zapewnieniu bezpiecze\u0144stwa swoim podkomendnym oraz na mo\u017cliwie sprawnej organizacji zaplecza.<\/p>\n\n\n\n
Gdy po 63 dniach walk nadesz\u0142a kapitulacja, Komenda G\u0142\u00f3wna WSK uzna\u0142a, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 kobiet-oficer\u00f3w powinna zataja\u0107 sw\u00f3j stopie\u0144 wojskowy przed Niemcami i uda\u0107 si\u0119 do stalag\u00f3w z szeregowymi \u2013 m\u0142odszymi, cz\u0119sto niedo\u015bwiadczonymi dziewcz\u0119tami \u2013 by sprawowa\u0107 nad nimi opiek\u0119. Porucznik Janina Skrzy\u0144ska by\u0142a jedn\u0105 z wyznaczonych do tej roli. Formalnie wyst\u0119powa\u0142a jako starszy sier\u017cant i wraz z grup\u0105 kobiet z kwatermistrzostwa oraz c\u00f3rk\u0105 Hann\u0105 \u2013 r\u00f3wnie\u017c walcz\u0105c\u0105 w szeregach AK \u2013 opu\u015bci\u0142a Warszaw\u0119 5 pa\u017adziernika 1944 roku.<\/p>\n\n\n\n
Wspomnienia z ostatnich dni Powstania zawieraj\u0105 sceny dramatyczne, ale i ludzkie \u2013 pakowanie najwa\u017cniejszego dobytku, nocne przemarsze z jednej zbombardowanej ulicy na drug\u0105, utrzymywanie morale w\u015br\u00f3d wycie\u0144czonych dziewcz\u0105t. Skrzy\u0144ska wiedzia\u0142a, \u017ce ko\u0144czy si\u0119 jeden etap \u2013 a zaczyna kolejny: niewola, w kt\u00f3rej jej rola nie by\u0142a mniej wa\u017cna ni\u017c podczas walki z broni\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Po kapitulacji Powstania Warszawskiego Janina Skrzy\u0144ska, zgodnie z rozkazem Komendy G\u0142\u00f3wnej WSK, uda\u0142a si\u0119 do niewoli jako podoficer, mimo \u017ce w rzeczywisto\u015bci pe\u0142ni\u0142a funkcj\u0119 oficersk\u0105. Decyzja o zatajeniu stopnia mia\u0142a charakter strategiczny: kobiety, kt\u00f3re posiada\u0142y do\u015bwiadczenie organizacyjne i moralny autorytet, mia\u0142y wspiera\u0107 psychicznie i praktycznie m\u0142odsze uczestniczki Powstania, cz\u0119sto ledwo pe\u0142noletnie, w obozowych warunkach.<\/p>\n\n\n\n
5 pa\u017adziernika 1944 roku grupa kobiet zwi\u0105zanych z kwatermistrzostwem wyruszy\u0142a pieszo z Warszawy do O\u017carowa, gdzie w hali fabrycznej Niemcy zorganizowali punkt rozdzielczy. Tam Janina spotka\u0142a si\u0119 na kr\u00f3tko z c\u00f3rkami: Hann\u0105, swoj\u0105 \u0142\u0105czniczk\u0105, i Ink\u0105, kt\u00f3ra jako \u201eKrystyna\u201d walczy\u0142a w zgrupowaniu \u201eSosna\u201d. Ich drogi rozesz\u0142y si\u0119 w dramatycznych okoliczno\u015bciach. Inka wyjecha\u0142a ze swoim oddzia\u0142em do Lamsdorfu, Janina i Hanna trafi\u0142y do Stalagu XI B w Fallingbostel po trzydniowej podr\u00f3\u017cy w bydl\u0119cych wagonach. Tam, w wielotysi\u0119cznym niemieckim obozie jenieckim, szybko wyodr\u0119bniono baraki dla kobiet-\u017co\u0142nierzy z Warszawy, nazwanych nieformalnie \u201eAkaczkami\u201d. Mimo trudnych warunk\u00f3w i fizycznego wyczerpania, organizacja wewn\u0119trzna funkcjonowa\u0142a niemal natychmiast. Komendantk\u0105 obozu zosta\u0142a por. Irena Mileska \u201eJaga\u201d, za\u015b Janina Skrzy\u0144ska (nadal wyst\u0119puj\u0105ca jako \u201eZbigniewa\u201d) obj\u0119\u0142a funkcj\u0119 komendantki IV kompanii.<\/p>\n\n\n\n
W grudniu 1944 roku kobiety zosta\u0142y przeniesione do stalagu VIC w Oberlangen, tu\u017c przy granicy niemiecko-holenderskiej. To tam Skrzy\u0144ska rozpocz\u0119\u0142a najwa\u017cniejszy etap swojej wojennej s\u0142u\u017cby \u2013 nie z broni\u0105, lecz z empati\u0105 i si\u0142\u0105 ducha. Nadal kierowa\u0142a IV kompani\u0105, ale pe\u0142ni\u0142a te\u017c funkcj\u0119 instruktorki kulturalno-o\u015bwiatowej, odpowiadaj\u0105c za rozw\u00f3j duchowy, intelektualny i emocjonalny wsp\u00f3\u0142wi\u0119\u017aniarek. Jej celem by\u0142o nie tylko utrzymanie porz\u0105dku i organizacji, ale tak\u017ce zapobieganie rozk\u0142adowi moralnemu, pog\u0142\u0119biaj\u0105cemu si\u0119 z ka\u017cdym tygodniem niewoli. Jedn\u0105 z inicjatyw Janiny by\u0142a bliska wsp\u00f3\u0142praca z kapelanem w\u0142oskich je\u0144c\u00f3w wojennych, ksi\u0119dzem Ignazio Sartorem, kt\u00f3ry przyje\u017cd\u017ca\u0142 do obozu, by odprawia\u0107 msze \u015bwi\u0119te. Skrzy\u0144ska nauczy\u0142a go liturgii wielkanocnej wed\u0142ug polskiej tradycji, a tak\u017ce zorganizowa\u0142a dziewcz\u0119ta do roli ministrantek i diakon\u00f3w \u2013 co mia\u0142o olbrzymie znaczenie duchowe dla zdemoralizowanej i osamotnionej spo\u0142eczno\u015bci. Niekt\u00f3rzy, p\u00f3\u0142-\u017cartem, nazywali j\u0105 w\u00f3wczas \u201ebiskupem obozowym\u201d, co sama przyjmowa\u0142a z lekkim u\u015bmiechem, ale i z dystansem.<\/p>\n\n\n\n
Wraz z Mari\u0105 Tyszewicz \u201eSiostr\u0105 Maryl\u0105\u201d, wykwalifikowan\u0105 piel\u0119gniark\u0105 z Warszawy, Janina stworzy\u0142a system wsparcia psychologicznego dla wsp\u00f3\u0142wi\u0119\u017aniarek. Zainicjowa\u0142y tzw. \u201eskrzynk\u0119 pyta\u0144\u201d \u2013 anonimowe miejsce, do kt\u00f3rego kobiety mog\u0142y wrzuca\u0107 kartki z problemami, obawami, refleksjami. Ich analiza pozwala\u0142a lepiej zrozumie\u0107 nastroje, przeciwdzia\u0142a\u0107 depresjom i \u2013 co najwa\u017cniejsze \u2013 zapobiega\u0107 pr\u00f3bom samob\u00f3jczym, kt\u00f3re zacz\u0119\u0142y si\u0119 pojawia\u0107 wiosn\u0105 1945 roku. Jej podej\u015bcie by\u0142o g\u0142\u0119boko ludzkie i inkluzywne. Nie narzuca\u0142a wiary ani dyscypliny, ale te\u017c nie pozwala\u0142a na chaos. Sama pisa\u0142a we wspomnieniach, \u017ce \u201enie by\u0142o potrzeby nak\u0142ania\u0107 dziewcz\u0105t do pobo\u017cno\u015bci \u2013 ona wyp\u0142ywa\u0142a z potrzeby serca\u201d<\/em>. Dba\u0142a o jedno\u015b\u0107 pomimo r\u00f3\u017cnic \u015bwiatopogl\u0105dowych, politycznych czy klasowych, jakie nieuchronnie istnia\u0142y w\u015br\u00f3d kobiet z r\u00f3\u017cnych \u015brodowisk.<\/p>\n\n\n\n 12 kwietnia 1945 roku ob\u00f3z w Oberlangen zosta\u0142 wyzwolony przez I Dywizj\u0119 Pancern\u0105 gen. Maczka. Dla wielu kobiet Janina Skrzy\u0144ska by\u0142a w\u00f3wczas nie tylko prze\u0142o\u017con\u0105 \u2013 ale przede wszystkim ostoj\u0105. Przetrwa\u0142y nie tylko dzi\u0119ki organizacji, lecz tak\u017ce dzi\u0119ki jej wewn\u0119trznej sile i bezwarunkowemu poczuciu odpowiedzialno\u015bci za innych.<\/p>\n\n\n\n Po wyzwoleniu stalagu w Oberlangen przez \u017co\u0142nierzy I Dywizji Pancernej genera\u0142a Maczka, dla Janiny Skrzy\u0144skiej rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 nowy, r\u00f3wnie odpowiedzialny etap s\u0142u\u017cby, tym razem w strukturach Polskich Si\u0142 Zbrojnych na Zachodzie. Cho\u0107 wojna formalnie dobiega\u0142a ko\u0144ca, potrzeby organizacyjne w\u015br\u00f3d oswobodzonych kobiet-\u017co\u0142nierzy by\u0142y olbrzymie. Na terenach Emslandu, gdzie znajdowa\u0142 si\u0119 ob\u00f3z, panowa\u0142 chaos \u2013 tysi\u0105ce repatriant\u00f3w, uchod\u017ac\u00f3w, by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w wojennych potrzebowa\u0142o nie tylko dachu nad g\u0142ow\u0105, ale i struktury spo\u0142ecznej.<\/p>\n\n\n\n W maju 1945 roku genera\u0142 Klemens Rudnicki, dow\u00f3dca 1. Dywizji Pancernej, zadecydowa\u0142 o utworzeniu Batalionu Kobiecego PWSK (Pomocniczej Wojskowej S\u0142u\u017cby Kobiet). Jednostka mia\u0142a liczy\u0107 trzy kompanie i funkcjonowa\u0107 wed\u0142ug wzoru brytyjskiej s\u0142u\u017cby A.T.S. \u2013 kobiety by\u0142y formalnie podporz\u0105dkowane dywizji i wykonywa\u0142y r\u00f3\u017cnorodne funkcje: administracyjne, sanitarne, spo\u0142eczne, a nawet techniczne. Na stanowisko komendantki batalionu wyznaczono por. Janin\u0119 Skrzy\u0144sk\u0105. Cho\u0107 decyzja ta zaskoczy\u0142a j\u0105 sam\u0105 \u2013 uwa\u017ca\u0142a, \u017ce jej \u201ecywilne\u201d podej\u015bcie do kobiet i skromny stopie\u0144 wojskowy nie predysponuj\u0105 jej do takiej funkcji \u2013 propozycja mia\u0142a rang\u0119 rozkazu.<\/p>\n\n\n\n Zosta\u0142a natychmiast odkomenderowana do Meppen, gdzie mie\u015bci\u0142 si\u0119 sztab dywizji. Tam, wraz z ppor. Kazimier\u0105 Skoszkiewicz\u00f3wn\u0105 jako szefow\u0105 kancelarii, rozpocz\u0119\u0142a organizacj\u0119 struktur batalionu od podstaw. Najwi\u0119kszym wyzwaniem by\u0142o nie tyle skompletowanie personelu, ile dostosowanie pracy kobiet do nowych warunk\u00f3w \u2013 wojna si\u0119 ko\u0144czy\u0142a, lecz zadania pomocowe, opieku\u0144cze i logistyczne dopiero si\u0119 zaczyna\u0142y.<\/p>\n\n\n\n I kompania, nazwana \u201espo\u0142eczn\u0105\u201d, zaj\u0119\u0142a si\u0119 pomoc\u0105 ludno\u015bci cywilnej \u2013 szczeg\u00f3lnie polskim uchod\u017acom i repatriantom. Dow\u00f3dztwo nad ni\u0105 obj\u0119\u0142a c\u00f3rka Janiny, Janina-Inka Skrzy\u0144ska ps. \u201eKrystyna\u201d, kt\u00f3ra ju\u017c w czasie wojny wykazywa\u0142a wybitne zdolno\u015bci organizacyjne. To ona by\u0142a inicjatork\u0105 utworzenia w wysiedlonym niemieckim miasteczku Haren \u2013 przemianowanym na Maczk\u00f3w \u2013 polskiej enklawy z w\u0142asnymi szko\u0142ami, sto\u0142\u00f3wkami, szpitalami, zak\u0142adami us\u0142ugowymi i kulturalnymi. By\u0142o to unikalne przedsi\u0119wzi\u0119cie w skali powojennej Europy, a jego sercem by\u0142a praca spo\u0142eczna i solidarno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n II kompania, pod dow\u00f3dztwem ppor. Teodory Je\u017cewskiej \u201eMoniki\u201d, sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z kobiet o przeszkoleniu sanitarnym. Zajmowa\u0142a si\u0119 organizacj\u0105 punkt\u00f3w opieki medycznej, szpitali polowych oraz profilaktyk\u0105 zdrowotn\u0105. Nad prac\u0105 lekarek i sanitariuszek czuwa\u0142a m.in. dr Zofia Bratkowska-Szklarska. Opr\u00f3cz pracy medycznej, kobiety dba\u0142y o higien\u0119, edukacj\u0119 zdrowotn\u0105 oraz psychiczne wsparcie dla chorych i rannych.<\/p>\n\n\n\n III kompania \u2013 \u0142\u0105czno\u015bciowa \u2013 sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z kobiet obs\u0142uguj\u0105cych komunikacj\u0119 wojskow\u0105, poczt\u0119 polow\u0105 i urz\u0105dzenia techniczne. Dow\u00f3dztwo obj\u0119\u0142a por. Janina Skoszkiewicz\u00f3wna \u201eInka\u201d. Ta cz\u0119\u015b\u0107 batalionu, cho\u0107 mniej widoczna, by\u0142a kluczowa dla sprawnego dzia\u0142ania ca\u0142ej dywizji w terenie okupacyjnym.<\/p>\n\n\n\n Skrzy\u0144ska, jako komendantka batalionu, pe\u0142ni\u0142a nie tylko rol\u0119 administracyjn\u0105, lecz tak\u017ce reprezentacyjn\u0105 \u2013 uczestniczy\u0142a w odprawach, inspekcjach i spotkaniach z delegacjami wojsk alianckich. Jej postawa, mimo braku formalnej kariery wojskowej, by\u0142a wysoko oceniana \u2013 \u0142\u0105czy\u0142a dyscyplin\u0119 z kobiec\u0105 empati\u0105, a zarazem potrafi\u0142a egzekwowa\u0107 obowi\u0105zki z szacunkiem i taktem. Ten okres, trwaj\u0105cy od czerwca do pa\u017adziernika 1945 roku, by\u0142 dla niej wyczerpuj\u0105cy, lecz r\u00f3wnie\u017c satysfakcjonuj\u0105cy. W pa\u017adzierniku nadesz\u0142y jednak niepokoj\u0105ce wie\u015bci z Polski. Jej m\u0105\u017c Konstanty zosta\u0142 aresztowany przez NKWD. Janina, czuj\u0105c obowi\u0105zek wobec rodziny, poprosi\u0142a o dymisj\u0119 i rekomendowa\u0142a na swoje miejsce mjr Mari\u0119 Szymkiewicz-Drzymulsk\u0105 \u201eRysi\u0119\u201d, znan\u0105 z czas\u00f3w konspiracji. Zostawi\u0142a batalion w pe\u0142ni zorganizowanym, zdyscyplinowanym i funkcjonuj\u0105cym wed\u0142ug wzor\u00f3w alianckich. Wyjecha\u0142a do Polski jako cywilna repatriantka \u2013 oddaj\u0105c sw\u00f3j mundur, ale nie trac\u0105c autorytetu.<\/p>\n\n\n\n W pa\u017adzierniku 1945 roku Janina Skrzy\u0144ska powr\u00f3ci\u0142a do Polski \u2013 nie jako oficer Polskich Si\u0142 Zbrojnych, lecz jako cywilna repatriantka, bez munduru, bez dokument\u00f3w wojskowych, bez oficjalnych tytu\u0142\u00f3w. Decyzja ta by\u0142a konsekwencj\u0105 nie tylko potrzeby odnalezienia m\u0119\u017ca i zapewnienia wsparcia rodzinie, ale r\u00f3wnie\u017c reali\u00f3w powojennej Polski, w kt\u00f3rej udzia\u0142 w AK i wsp\u00f3\u0142praca z Zachodem nie by\u0142y powodem do dumy \u2013 wr\u0119cz przeciwnie, stawa\u0142y si\u0119 coraz cz\u0119\u015bciej powodem do represji.<\/p>\n\n\n\n Jej powr\u00f3t by\u0142 dramatyczny. W kraju zasta\u0142a rodzin\u0119 rozbit\u0105. Konstanty Skrzy\u0144ski zosta\u0142 aresztowany ju\u017c w styczniu 1945 roku przez frontowe oddzia\u0142y NKWD. Zarzuty by\u0142y klasyczne dla tamtej epoki: dzia\u0142alno\u015b\u0107 antykomunistyczna, powi\u0105zania ze Stronnictwem Narodowym, wsp\u00f3\u0142praca z rz\u0105dem londy\u0144skim. M\u0119\u017ca wywieziono na Syberi\u0119, a Janina, po przybyciu do Polski, odnalaz\u0142a najstarsz\u0105 c\u00f3rk\u0119 Ew\u0119 z p\u00f3\u0142torarocznym synkiem oraz schorowan\u0105 te\u015bciow\u0105. Razem zamieszkali w Radomiu.<\/p>\n\n\n\n Pod koniec 1945 roku Konstanty powr\u00f3ci\u0142 z zes\u0142ania: os\u0142abiony, wyniszczony, ale \u017cywy. Rodzina przenios\u0142a si\u0119 do ocala\u0142ego domu rodzic\u00f3w Janiny w podwarszawskim J\u00f3zefowie. Wydawa\u0107 by si\u0119 mog\u0142o, \u017ce wszystko zaczyna si\u0119 uk\u0142ada\u0107, ale by\u0142 to tylko pozorny spok\u00f3j. W kolejnych latach Konstanty Skrzy\u0144ski zosta\u0142 ponownie aresztowany \u2013 tym razem przez polskie komunistyczne w\u0142adze. Po d\u0142ugim i pokazowym procesie politycznym skazano go na dziewi\u0119\u0107 lat wi\u0119zienia, kt\u00f3re odbywa\u0142 na Rakowieckiej w Warszawie.<\/p>\n\n\n\n W tym czasie ca\u0142a odpowiedzialno\u015b\u0107 za dom i utrzymanie spad\u0142a na Janin\u0119. Mimo \u017ce formalnie nie mia\u0142a pracy ani dochod\u00f3w, potrafi\u0142a wykorzysta\u0107 swoje umiej\u0119tno\u015bci j\u0119zykowe. Udziela\u0142a prywatnych lekcji francuskiego i niemieckiego, prowadzi\u0142a konwersacje z cudzoziemcami ucz\u0105cymi si\u0119 polskiego, a tak\u017ce przygotowywa\u0142a m\u0142odzie\u017c do egzamin\u00f3w. Robi\u0142a to wszystko dyskretnie, bez afiszowania si\u0119 ze swoim wykszta\u0142ceniem i przesz\u0142o\u015bci\u0105, kt\u00f3ra mog\u0142a sta\u0107 si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em k\u0142opot\u00f3w. Lata stalinowskie by\u0142y dla Skrzy\u0144skich szczeg\u00f3lnie ci\u0119\u017ckie. Ich mieszkanie by\u0142o pod sta\u0142\u0105 inwigilacj\u0105. Przeprowadzano w nim wielokrotne rewizje, konfiskowano dokumenty, przes\u0142uchiwano domownik\u00f3w. W czasie jednej z rewizji Janina zmuszona by\u0142a zniszczy\u0107 swoj\u0105 legitymacj\u0119 Armii Krajowej i dokumenty potwierdzaj\u0105ce stopie\u0144 porucznika. Jak sama m\u00f3wi\u0142a p\u00f3\u017aniej: \u201ePrzesz\u0142am definitywnie na cywila\u201d<\/em>. W symbolicznym ge\u015bcie odci\u0119\u0142a si\u0119 od formalnej przesz\u0142o\u015bci wojskowej, cho\u0107 pami\u0119\u0107 o niej trwa\u0142a \u2013 zar\u00f3wno w niej samej, jak i w\u015br\u00f3d jej towarzyszek broni.<\/p>\n\n\n\n Cho\u0107 \u017cy\u0142a skromnie i cicho, nie zapomnia\u0142a o tych, z kt\u00f3rymi dzieli\u0142a czas wojny. Utrzymywa\u0142a kontakt z dawnymi wsp\u00f3\u0142pracowniczkami z WSK i oboz\u00f3w jenieckich. Pisa\u0142a listy, odwiedza\u0142a chore, interesowa\u0142a si\u0119 ich losem. By\u0142a jedn\u0105 z organizatorek \u015brodowiska kobiet z Oberlangen \u2013 nieformalnej sieci wsparcia, kt\u00f3ra dzia\u0142a\u0142a d\u0142ugo po wojnie. W latach 70. zn\u00f3w zaanga\u017cowa\u0142a si\u0119 w dzia\u0142alno\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105 ju\u017c nie w strukturach, ale w\u015br\u00f3d ludzi, kt\u00f3rzy znali warto\u015b\u0107 solidarno\u015bci i przetrwania.<\/p>\n\n\n\n Mimo cieni, jakie rzuca\u0142a na ni\u0105 historia, Janina nie zatraci\u0142a swojej wewn\u0119trznej godno\u015bci. Wci\u0105\u017c by\u0142a opiekunk\u0105 \u2013 nie jako urz\u0119dniczka czy dzia\u0142aczka, ale jako cz\u0142owiek, kt\u00f3ry prze\u017cy\u0142 wystarczaj\u0105co du\u017co, by wiedzie\u0107, co jest naprawd\u0119 wa\u017cne: blisko\u015b\u0107, uczciwo\u015b\u0107 i pami\u0119\u0107.<\/p>\n\n\n\n Po okresie represji, inwigilacji i walki o codzienne przetrwanie, Janina Skrzy\u0144ska wesz\u0142a w ostatni etap swojego \u017cycia z godno\u015bci\u0105, jaka cechowa\u0142a j\u0105 przez ca\u0142e dekady. Lata 60. i 70. nie by\u0142y ju\u017c dla niej czasem spektakularnej aktywno\u015bci, ale nie oznacza\u0142y r\u00f3wnie\u017c wycofania si\u0119 z \u017cycia spo\u0142ecznego. Przeciwnie \u2013 powr\u00f3ci\u0142a do tego, co przez ca\u0142e \u017cycie stanowi\u0142o jej misj\u0119: opieki nad innymi, budowania wsp\u00f3lnoty i podtrzymywania wi\u0119zi z tymi, z kt\u00f3rymi dzieli\u0142a los.<\/p>\n\n\n\n Szczeg\u00f3lnie bliskie by\u0142o jej \u015brodowisko kobiet-je\u0144c\u00f3w ze stalagu VI C w Oberlangen. Odnawia\u0142a korespondencj\u0119, uczestniczy\u0142a \u2013 na tyle, na ile zdrowie pozwala\u0142o \u2013 w spotkaniach \u015brodowiskowych i kommemoracjach. By\u0142a nieformalnym autorytetem, kim\u015b w rodzaju matki duchowej dla wielu by\u0142ych wi\u0119\u017aniarek, kt\u00f3re wspomina\u0142y j\u0105 nie tylko jako prze\u0142o\u017con\u0105, ale jako osob\u0119, kt\u00f3ra pomog\u0142a im przetrwa\u0107 psychicznie. Dla niekt\u00f3rych by\u0142a jedynym cz\u0142owiekiem, kt\u00f3ry widzia\u0142 ich upokorzenie i strach \u2013 i nie oceni\u0142, lecz poda\u0142 r\u0119k\u0119.<\/p>\n\n\n\n Jej kontakty nie ogranicza\u0142y si\u0119 tylko do dawnych kole\u017canek. Utrzymywa\u0142a r\u00f3wnie\u017c sta\u0142e relacje z c\u00f3rkami \u2013 w tym z Janin\u0105-Ink\u0105, kt\u00f3ra pozosta\u0142a na emigracji. Z list\u00f3w, kt\u00f3re wymienia\u0142y, przebija\u0142o nie tylko przywi\u0105zanie rodzinne, ale i wsp\u00f3lnota do\u015bwiadcze\u0144. Obie by\u0142y kobietami, kt\u00f3re nie tylko prze\u017cy\u0142y wojn\u0119, ale te\u017c aktywnie j\u0105 wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142y. Obie rozumia\u0142y, \u017ce pami\u0119\u0107 \u2013 cho\u0107by prywatna \u2013 jest form\u0105 przetrwania to\u017csamo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n W tych ostatnich latach Janina Skrzy\u0144ska nie pr\u00f3bowa\u0142a budowa\u0107 legendy wok\u00f3\u0142 w\u0142asnej osoby. Nie pisa\u0142a pami\u0119tnik\u00f3w z my\u015bl\u0105 o publikacji, nie zabiega\u0142a o odznaczenia. A jednak \u2013 zosta\u0142a doceniona, cho\u0107 nie bez op\u00f3\u017anienia. W 1967 roku otrzyma\u0142a Medal Wojska oraz Krzy\u017c Armii Krajowej, oba przyznane przez w\u0142adze emigracyjne w Londynie. W 1981 roku, ju\u017c w Polsce, zosta\u0142a uhonorowana Warszawskim Krzy\u017cem Powsta\u0144czym. Po\u015bmiertnie, w 1986 roku, otrzyma\u0142a r\u00f3wnie\u017c Krzy\u017c I Dywizji Pancernej, co by\u0142o symbolicznym zwie\u0144czeniem jej powojennej s\u0142u\u017cby przy Maczku.<\/p>\n\n\n\n Przez d\u0142ugie lata po wojnie, Janina nie m\u00f3wi\u0142a g\u0142o\u015bno o swoim \u017cyciu. Dla najbli\u017cszych by\u0142a po prostu matk\u0105, babci\u0105, s\u0105siadk\u0105 \u2013 osob\u0105 pogodn\u0105, rzeczow\u0105, zawsze ch\u0119tn\u0105 do pomocy. Tylko nieliczni wiedzieli, kim by\u0142a naprawd\u0119 i jak\u0105 drog\u0119 przesz\u0142a. W \u015brodowiskach kombatanckich i kobiecych kr\u0105\u017cy\u0142y historie o \u201eZbigniewej\u201d, komendantce batalionu, kt\u00f3ra w czasie wojny i po niej \u0142\u0105czy\u0142a ludzi \u2013 nie rozkazami, ale obecno\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n Zmar\u0142a 30 maja 1985 roku, w wieku niemal 90 lat. Pogrzeb na Cmentarzu Pow\u0105zkowskim w Warszawie sta\u0142 si\u0119 nieformaln\u0105 manifestacj\u0105 pami\u0119ci. Przyszli nie tylko cz\u0142onkowie rodziny, ale te\u017c dawne \u0142\u0105czniczki, podkomendne, towarzyszki z konspiracji i z oboz\u00f3w. W ciszy i zadumie sk\u0142adano ho\u0142d kobiecie, kt\u00f3ra \u2013 jak napisa\u0142a jedna z uczestniczek \u2013 \u201eprze\u017cy\u0142a wojny i systemy, ale nigdy nie zdradzi\u0142a cz\u0142owiecze\u0144stwa\u201d.<\/p>\n\n\n\n Spu\u015bcizna Janiny Skrzy\u0144skiej nie mie\u015bci si\u0119 w podr\u0119cznikach, cho\u0107 powinna. Jest obecna w relacjach, listach, wspomnieniach, zachowanych przez c\u00f3rki maszynopisach i r\u0119kopisach. To historia, kt\u00f3ra wymyka si\u0119 podr\u0119cznikowym schematom. Cicha, ale nie mniej donios\u0142a. Ludzka, lecz pe\u0142na odwagi. Warto do niej wraca\u0107 \u2013 nie tylko jako do \u015bwiadectwa przesz\u0142o\u015bci, ale te\u017c jako wzorca, jak by\u0107 wiernym warto\u015bciom nawet wtedy, gdy \u015bwiat o nich zapomina.<\/p>\n\n\n\n Teresa Kownacka<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Janina Skrzy\u0144ska, z domu Bylinianka, przysz\u0142a na \u015bwiat 27 grudnia 1895 roku w Krasnob\u00f3rce, niewielkiej miejscowo\u015bci po\u0142o\u017conej w pobli\u017cu \u017bytomierza, na ziemiach dzisiejszej Ukrainy. Urodzi\u0142a si\u0119 w zamo\u017cnej rodzinie ziemia\u0144skiej: jej ojciec Jan Bylina i matka Janina z Grodzieckich nale\u017celi do grona wykszta\u0142conych i patriotycznie nastawionych elit Kres\u00f3w Wschodnich. Dom rodzinny by\u0142 przenikni\u0119ty duchem polsko\u015bci […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":17190,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[41,6],"tags":[642,3915,2572,3270,3918,3919,2256,361,3910,3911,541,3917,2402,2265,715,3912,3916,3913,492,3914],"class_list":["post-17070","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia-i-idea","category-postacie","tag-armia-krajowa","tag-batalion-kobiet","tag-biografia","tag-dzialalnosc-spoleczna","tag-edukacja-w-okupacji","tag-historia-kobiet","tag-historia-polski","tag-ii-wojna-swiatowa","tag-janina-skrzynska","tag-kobiety-w-konspiracji","tag-konspiracja","tag-obozy-jenieckie","tag-pamiec-historyczna","tag-patriotyzm","tag-powstanie-warszawskie","tag-pwsk","tag-represje-stalinowskie","tag-stalag-oberlangen","tag-stronnictwo-narodowe","tag-zycie-po-wojnie"],"yoast_head":"\nKomendantka Batalionu Kobiecego przy I Dywizji Pancernej<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Powr\u00f3t do \u017cycia cywilnego \u2013 represje i codzienno\u015b\u0107<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
P\u00f3\u017aniejsze lata i spu\u015bcizna<\/strong><\/h3>\n\n\n\n