Micha\u0142 Ignacy Bojanowski przyszed\u0142 na \u015bwiat 23 lutego 1865 roku we wsi W\u0142\u00f3ki, w powiecie p\u0142ockim, w maj\u0105tku dzier\u017cawionym przez jego ojca, Paulina. Rodzina Bojanowskich mia\u0142a g\u0142\u0119boko zakorzenione tradycje patriotyczne i chrze\u015bcija\u0144skie. Ojciec, jeszcze jako dziewi\u0119tnastoletni m\u0142odzieniec, w czasie Wiosny Lud\u00f3w przekroczy\u0142 nielegalnie granic\u0119, by przy\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 jako ochotnik do powstania wielkopolskiego w 1848 roku. Matka, Julia z domu \u015awi\u0119tochowska, by\u0142a znana z surowych zasad moralnych. Zapami\u0119tano jej s\u0142owa, skierowane do m\u0142odego syna: \u201eSynu, wiesz, jak ci\u0119 kocham, ale wola\u0142abym, \u017ceby\u015b nie \u017cy\u0142, ni\u017cbym mia\u0142a si\u0119 dowiedzie\u0107, \u017ce\u015b pope\u0142ni\u0142 jaki\u015b czyn nieuczciwy\u201d<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Chrzest Micha\u0142a odby\u0142 si\u0119 w ko\u015bciele parafialnym w Daniszewie, a rodzicami chrzestnymi zostali Franciszek i Albina \u015awi\u0119tochowscy. Wczesne dzieci\u0144stwo up\u0142yn\u0119\u0142o mu w atmosferze domu, w kt\u00f3rym kultywowano pami\u0119\u0107 o narodowych zrywach i piel\u0119gnowano j\u0119zyk polski mimo nasilonej rusyfikacji. Pierwsze nauki pobiera\u0142 w domu, co w tamtych czasach by\u0142o powszechn\u0105 praktyk\u0105 w rodzinach ziemia\u0144skich.<\/p>\n\n\n\n W 1874 roku, maj\u0105c dziewi\u0119\u0107 lat, rozpocz\u0105\u0142 nauk\u0119 w klasie wst\u0119pnej gimnazjum filologicznego w P\u0142ocku. Szko\u0142a ta by\u0142a miejscem intensywnej rusyfikacji \u2013 uczniowie byli karani nie tylko za m\u00f3wienie po polsku, lecz nawet za posiadanie polskich ksi\u0105\u017cek. To \u015brodowisko represji rodzi\u0142o naturalny bunt. W\u015br\u00f3d uczni\u00f3w spontanicznie powstawa\u0142y tajne k\u00f3\u0142ka samokszta\u0142ceniowe, w kt\u00f3rych czytano zakazan\u0105 literatur\u0119 i uczono si\u0119 historii Ojczyzny. Bojanowski nie nale\u017ca\u0142 do prymus\u00f3w. Matur\u0119 zda\u0142 w 1884 roku z wynikami raczej przeci\u0119tnymi, ale wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 zainteresowaniem naukami \u015bcis\u0142ymi, zw\u0142aszcza matematyk\u0105 i fizyk\u0105. Edukacja szkolna, cho\u0107 formalnie zako\u0144czona sukcesem, pozostawi\u0142a w nim gorzkie wspomnienie o bezduszno\u015bci carskiego systemu o\u015bwiaty. Jednocze\u015bnie jednak ukszta\u0142towa\u0142a w nim \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce prawdziwe wychowanie narodowe odbywa si\u0119 poza oficjalnymi murami szkolnymi \u2013 w rodzinie, w kr\u0119gach przyjaci\u00f3\u0142, w prywatnych dyskusjach i samodzielnych lekturach.<\/p>\n\n\n\n Po zdaniu matury w 1884 roku Micha\u0142 Ignacy Bojanowski rozpocz\u0105\u0142 studia w Instytucie Gospodarstwa Wiejskiego i Le\u015bnictwa w Pu\u0142awach \u2013 jednej z nielicznych w Kr\u00f3lestwie Polskim uczelni rolniczych, ciesz\u0105cej si\u0119 renom\u0105 i bogatym zapleczem naukowym. Kierunek ten odpowiada\u0142 zar\u00f3wno tradycji rodzinnej, jak i osobistym zainteresowaniom Bojanowskiego, kt\u00f3ry od lat wykazywa\u0142 poci\u0105g do nauk \u015bcis\u0142ych i przyrodniczych.<\/p>\n\n\n\n Pu\u0142awy by\u0142y jednak nie tylko miejscem nauki, lecz tak\u017ce wa\u017cnym o\u015brodkiem kszta\u0142towania \u015bwiadomo\u015bci patriotycznej m\u0142odzie\u017cy. Mimo \u017ce formalnie pozostawa\u0142y pod kontrol\u0105 w\u0142adz rosyjskich, t\u0119tni\u0142y \u017cyciem intelektualnym i politycznym. Studenci organizowali odczyty popularyzatorskie, \u201elotne\u201d czytelnie, kolportowali zakazane broszury i ksi\u0105\u017ceczki ludowe. Bojanowski szybko sta\u0142 si\u0119 jednym z aktywnych uczestnik\u00f3w tego \u015brodowiska. W styczniu 1887 roku w kr\u0119gach studenckich powsta\u0142 z ramienia Ligi Polskiej tajny Zwi\u0105zek M\u0142odzie\u017cy Polskiej, zwany potocznie \u201eZetem\u201d. By\u0142a to organizacja, kt\u00f3rej celem by\u0142o wychowywanie m\u0142odego pokolenia w duchu narodowym i przygotowanie kadr dla przysz\u0142ej niepodleg\u0142ej Polski. Bojanowski niemal od pocz\u0105tku sta\u0142 si\u0119 jej cz\u0142onkiem i gor\u0105cym zwolennikiem. Zwi\u0105zek ten wywar\u0142 ogromny wp\u0142yw na jego dalsz\u0105 drog\u0119 \u017cyciow\u0105, wi\u0105\u017c\u0105c go na sta\u0142e z obozem narodowym.<\/p>\n\n\n\n Jednak dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczna i obywatelska m\u0142odego studenta szybko przyci\u0105gn\u0119\u0142a uwag\u0119 w\u0142adz carskich. W po\u0142owie 1887 roku, w czasie gdy Bojanowski przyst\u0119powa\u0142 do egzamin\u00f3w ko\u0144cowych, wybuch\u0142y w Pu\u0142awach strajki studenckie przeciwko represyjnym metodom inspektora-pu\u0142kownika. Bojanowski stan\u0105\u0142 w obronie praw koleg\u00f3w, co zako\u0144czy\u0142o si\u0119 relegowaniem go z uczelni bez mo\u017cliwo\u015bci uzyskania dyplomu.<\/p>\n\n\n\n Nie zra\u017cony tym ciosem, postanowi\u0142 zdoby\u0107 do\u015bwiadczenie praktyczne. Wiosn\u0105 1889 roku, po odbyciu dwuletniej praktyki rolniczej, wraz z W\u0142adys\u0142awem P\u0142oskim i Antonim Hemplem wydzier\u017cawi\u0142 maj\u0105tek we wsi Wrogocin (pow. p\u0142ocki). Ich celem by\u0142o stworzenie nowoczesnego gospodarstwa rolnego opartego na zasadach sp\u00f3\u0142dzielczych. Pracowali w polu rami\u0119 w rami\u0119 z robotnikami rolnymi, dziel\u0105c zyski po r\u00f3wno. R\u00f3wnolegle prowadzili dzia\u0142alno\u015b\u0107 o\u015bwiatow\u0105 i patriotyczn\u0105. W maj\u0105tku zorganizowali tajn\u0105 szk\u00f3\u0142k\u0119 polsk\u0105, w kt\u00f3rej sami uczyli dzieci czytania i pisania po polsku, historii ojczystej oraz podstaw rachunk\u00f3w. Lekcje odbywa\u0142y si\u0119 w salonie dworu, a dzieci ukrywa\u0142y ksi\u0105\u017cki i zeszyty pod ubraniem, aby unikn\u0105\u0107 konfiskaty. Ich wysi\u0142ki przynios\u0142y wymierne rezultaty, bowiem w ci\u0105gu roku w\u015br\u00f3d uczni\u00f3w nie by\u0142o ju\u017c analfabet\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Tak jawne \u0142amanie przepis\u00f3w carskich nie mog\u0142o uj\u015b\u0107 uwagi w\u0142adz. W grudniu 1891 roku Bojanowski wraz z towarzyszami zosta\u0142 aresztowany i skazany na sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy wi\u0119zienia w twierdzy pietropaw\u0142owskiej w Petersburgu. Pobyt w carskim wi\u0119zieniu, cho\u0107 trudny, tylko umocni\u0142 jego przekonania i determinacj\u0119 do dalszej pracy narodowej. Po wyj\u015bciu na wolno\u015b\u0107 w 1892 roku powr\u00f3ci\u0142 na Mazowsze, got\u00f3w rozpocz\u0105\u0107 kolejny etap swojej dzia\u0142alno\u015bci \u2013 tym razem ju\u017c w rodzinnym maj\u0105tku w Klicach, gdzie jego wp\u0142yw na lokaln\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 mia\u0142 wkr\u00f3tce wyra\u017anie wzrosn\u0105\u0107.<\/p>\n\n\n\n Po opuszczeniu wi\u0119zienia w 1892 roku i kr\u00f3tkim okresie pobytu w domu rodzinnym Micha\u0142 Ignacy Bojanowski stan\u0105\u0142 przed wyborem dalszej drogi \u017cyciowej. Wkr\u00f3tce zdecydowa\u0142 si\u0119 na osiedlenie w maj\u0105tku Klice w powiecie ciechanowskim, kt\u00f3ry odziedziczy\u0142 po ojcu. Dobra te, wcze\u015bniej nale\u017c\u0105ce do rodziny Mo\u015bcickich, naby\u0142 jego ojciec od szwagra, Faustyna Mo\u015bcickiego, b\u0119d\u0105cego wujem przysz\u0142ego prezydenta RP, Ignacego Mo\u015bcickiego. Przenosiny do Klic oznacza\u0142y dla Bojanowskiego wej\u015bcie w nowy etap \u2013 z jednej strony dawa\u0142y mu stabilne zaplecze materialne, z drugiej zobowi\u0105zywa\u0142y do aktywnego uczestnictwa w \u017cyciu lokalnej spo\u0142eczno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n W tym samym roku o\u017ceni\u0142 si\u0119 z Jadwig\u0105 Teres\u0105 Rudowsk\u0105, c\u00f3rk\u0105 ziemianina z Rumoki pod M\u0142aw\u0105. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo okaza\u0142o si\u0119 trwa\u0142ym zwi\u0105zkiem, w kt\u00f3rym \u017cona nie tylko prowadzi\u0142a dom, lecz tak\u017ce wspiera\u0142a m\u0119\u017ca w dzia\u0142alno\u015bci spo\u0142ecznej i o\u015bwiatowej. Wsp\u00f3lnie anga\u017cowali si\u0119 w inicjatywy lokalne, a w kolejnych latach wychowali liczn\u0105 gromadk\u0119 dzieci \u2013 pi\u0119ciu syn\u00f3w i trzy c\u00f3rki.<\/p>\n\n\n\n Pierwsze lata gospodarowania w Klicach by\u0142y trudne. Bojanowski musia\u0142 zmierzy\u0107 si\u0119 z zaniedbaniami poprzednich dzier\u017cawc\u00f3w i wprowadzi\u0107 stopniowe reformy. Kierowa\u0142 si\u0119 zasad\u0105 pozytywistycznej pracy u podstaw \u2013 zaczyna\u0142 od uporz\u0105dkowania w\u0142asnego maj\u0105tku, wierz\u0105c, \u017ce dobry przyk\u0142ad w\u0142a\u015bciciela ziemskiego b\u0119dzie najlepszym argumentem w rozmowach z s\u0105siadami i okolicznymi rolnikami. Wdra\u017ca\u0142 nowoczesne metody uprawy, inwestowa\u0142 w sprz\u0119t rolniczy, poprawia\u0142 hodowl\u0119 zwierz\u0105t. By\u0142 wolny od konserwatywnych uprzedze\u0144 cz\u0119\u015bci \u015brodowiska ziemia\u0144skiego, potrafi\u0142 s\u0142ucha\u0107 potrzeb ch\u0142op\u00f3w i szanowa\u0142 ich do\u015bwiadczenie.<\/p>\n\n\n\n Jednocze\u015bnie, od 1893 roku, Bojanowski sta\u0142 si\u0119 cz\u0142onkiem Ligi Narodowej \u2013 tajnej organizacji kieruj\u0105cej ruchem narodowym w zaborze rosyjskim. Jej dzia\u0142alno\u015b\u0107 by\u0142a \u015bci\u015ble konspiracyjna, a kontakty utrzymywano g\u0142\u00f3wnie podczas spotka\u0144 w prywatnych domach lub na zjazdach w Warszawie. Z ramienia Ligi podj\u0105\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Towarzystwem O\u015bwiaty Narodowej, kt\u00f3re zak\u0142ada\u0142o tajne szk\u00f3\u0142ki i ochronki dla dzieci. Wsp\u00f3lnie z \u017con\u0105 inicjowa\u0142 powstawanie takich plac\u00f3wek w gminie Regimin, a tak\u017ce organizowa\u0142 przerzut przez granic\u0119 prusk\u0105 zakazanych ksi\u0105\u017cek i prasy, m.in. krakowskiego \u201ePolaka\u201d. Bojanowski dzia\u0142a\u0142 tak\u017ce w strukturach Stronnictwa Demokratyczno-Narodowego, kt\u00f3re od ko\u0144ca XIX wieku by\u0142o politycznym ramieniem ruchu narodowego. By\u0142 jednym z sygnatariuszy programu partii w 1897 roku. Po 1905 roku, gdy ugrupowanie mog\u0142o funkcjonowa\u0107 p\u00f3\u0142jawnie, wspiera\u0142 je nie tylko prac\u0105 organizacyjn\u0105, ale i finansowo.<\/p>\n\n\n\n Z powodu wcze\u015bniejszego wyroku i patriotycznej reputacji, przez pierwsze lata pobytu w Klicach znajdowa\u0142 si\u0119 pod \u015bcis\u0142ym nadzorem policji carskiej. Nie zniech\u0119ci\u0142o go to jednak do pracy spo\u0142ecznej. W 1899 roku zainicjowa\u0142 powstanie k\u00f3\u0142 porad s\u0105siedzkich, kt\u00f3re zajmowa\u0142y si\u0119 wymian\u0105 do\u015bwiadcze\u0144 rolniczych, czytelnictwem prasy fachowej oraz walk\u0105 z analfabetyzmem. Jego celem by\u0142o przekonanie mieszka\u0144c\u00f3w, \u017ce poprawa warunk\u00f3w \u017cycia i produkcji rolnej wymaga wiedzy, wsp\u00f3\u0142pracy i solidarno\u015bci. W 1902 roku powo\u0142a\u0142 do \u017cycia pierwsze w okolicy k\u00f3\u0142ko rolnicze pod nazw\u0105 Sp\u00f3\u0142ka Handlowa \u201e\u0141\u0105czno\u015b\u0107\u201d. By\u0142a to inicjatywa o charakterze sp\u00f3\u0142dzielczym, wzorowana na podobnych przedsi\u0119wzi\u0119ciach z innych region\u00f3w Polski, zw\u0142aszcza z Kielecczyzny. Sp\u00f3\u0142ka zajmowa\u0142a si\u0119 wsp\u00f3lnym zakupem narz\u0119dzi, nawoz\u00f3w i nasion, a tak\u017ce sprzeda\u017c\u0105 p\u0142od\u00f3w rolnych po korzystniejszych cenach. Tego rodzaju dzia\u0142alno\u015b\u0107 prze\u0142amywa\u0142a izolacj\u0119 gospodarstw i uczy\u0142a rolnik\u00f3w nowoczesnych zasad ekonomii.<\/p>\n\n\n\n Lata 1893\u20131905 by\u0142y wi\u0119c okresem konsolidacji pozycji Bojanowskiego jako lokalnego lidera. W tym czasie wyrobi\u0142 sobie opini\u0119 cz\u0142owieka konsekwentnego, pracowitego i uczciwego, kt\u00f3ry nie ogranicza si\u0119 do hase\u0142, lecz przekuwa je w konkretne dzia\u0142ania. \u0141\u0105czy\u0142 patriotyzm z pragmatyzmem gospodarza, a jego inicjatywy zar\u00f3wno w rolnictwie, jak i o\u015bwiacie mia\u0142y trwa\u0142y wp\u0142yw na spo\u0142eczno\u015b\u0107 powiatu ciechanowskiego. Wkr\u00f3tce jednak nadchodzi\u0142y lata rewolucyjnych wstrz\u0105s\u00f3w, kt\u00f3re postawi\u0142y go w centrum wydarze\u0144 i zmusi\u0142y do otwartego starcia z w\u0142adz\u0105 carsk\u0105.<\/p>\n\n\n\n Pocz\u0105tek XX wieku przyni\u00f3s\u0142 w Imperium Rosyjskim narastaj\u0105ce napi\u0119cia spo\u0142eczne i polityczne. Kl\u0119ska w wojnie z Japoni\u0105 w 1905 roku ujawni\u0142a s\u0142abo\u015b\u0107 pa\u0144stwa car\u00f3w i o\u015bmieli\u0142a ruchy opozycyjne we wszystkich zaborach. Fala strajk\u00f3w, demonstracji i wyst\u0105pie\u0144 obj\u0119\u0142a tak\u017ce Kr\u00f3lestwo Polskie. W wielu miejscowo\u015bciach zacz\u0119to wysuwa\u0107 postulaty autonomii, swob\u00f3d obywatelskich, wolno\u015bci prasy i zgromadze\u0144 oraz przywr\u00f3cenia j\u0119zyka polskiego w urz\u0119dach i szko\u0142ach.<\/p>\n\n\n\n Na Mazowszu, w powiecie ciechanowskim, ruch strajkowy nie mia\u0142 tak gwa\u0142townego przebiegu jak w o\u015brodkach przemys\u0142owych, ale wyra\u017anie zaznaczy\u0142a si\u0119 fala \u017c\u0105da\u0144 politycznych. Wiosn\u0105 1905 roku Micha\u0142 Ignacy Bojanowski wykorzysta\u0142 moment, by wprowadzi\u0107 w gminnych urz\u0119dach j\u0119zyk polski w miejsce obowi\u0105zuj\u0105cego rosyjskiego. By\u0142 to krok \u015bmia\u0142y i symboliczny, pokazuj\u0105cy, \u017ce lokalna administracja mo\u017ce dzia\u0142a\u0107 po polsku mimo narzuconych odg\u00f3rnie przepis\u00f3w. W\u0142adze carskie zareagowa\u0142y natychmiast \u2013 na\u0142o\u017cy\u0142y na niego wysok\u0105 kar\u0119 pieni\u0119\u017cn\u0105 i nakaza\u0142y opuszczenie kraju.<\/p>\n\n\n\n Zagro\u017cony aresztowaniem, Bojanowski wyjecha\u0142 latem 1905 roku do Pary\u017ca. Jego pobyt na emigracji nie trwa\u0142 d\u0142ugo \u2013 jesieni\u0105 powr\u00f3ci\u0142 do kraju dzi\u0119ki carskiej amnestii. Wr\u00f3ci\u0142 jednak do Klic z now\u0105 energi\u0105. W grudniu tego samego roku stan\u0105\u0142 na czele delegacji kierownik\u00f3w k\u00f3\u0142 Towarzystwa O\u015bwiaty Narodowej i zorganizowa\u0142 w Warszawie uroczysty przemarsz z Dworca Gda\u0144skiego do Filharmonii Narodowej na tzw. Wiec W\u0142o\u015bcia\u0144ski \u2013 pierwsze tego rodzaju wydarzenie w zaborze rosyjskim, maj\u0105ce na celu manifestacj\u0119 solidarno\u015bci w\u0142o\u015bcian i ziemian w walce o prawa narodowe. Sukces wiecu zach\u0119ci\u0142 organizator\u00f3w do dalszych dzia\u0142a\u0144. W Ciechanowskiem, pod wp\u0142ywem hase\u0142 z Warszawy, w ci\u0105gu kilku dni uchwalono przez aklamacj\u0119 wprowadzenie j\u0119zyka polskiego do miejscowych s\u0105d\u00f3w i urz\u0119d\u00f3w gminnych. By\u0142o to wydarzenie bezprecedensowe i wyj\u0105tkowo dra\u017cni\u0105ce dla administracji rosyjskiej. W odpowiedzi og\u0142oszono w guberni stan wojenny, aresztowano s\u0119dzi\u00f3w, \u0142awnik\u00f3w, w\u00f3jt\u00f3w i pisarzy gminnych. Bojanowski podj\u0105\u0142 si\u0119 interwencji u gubernatora p\u0142ockiego, co ostatecznie doprowadzi\u0142o do z\u0142agodzenia represji i og\u0142oszenia amnestii.<\/p>\n\n\n\n R\u00f3wnolegle rozwija\u0142a si\u0119 jego dzia\u0142alno\u015b\u0107 o\u015bwiatowa. W lipcu 1906 roku zosta\u0142 cz\u0142onkiem Rady Nadzorczej Polskiej Macierzy Szkolnej, gdzie patronowa\u0142 zak\u0142adaniu nowych szk\u00f3\u0142 w powiecie. Ze \u015brodk\u00f3w w\u0142asnych wspiera\u0142 m.in. \u015bredni\u0105 szko\u0142\u0119 handlow\u0105 w M\u0142awie, a tak\u017ce sie\u0107 wiejskich szk\u00f3\u0142 powszechnych, kt\u00f3re powstawa\u0142y mimo utrudnie\u0144 ze strony w\u0142adz.<\/p>\n\n\n\n W tym burzliwym czasie Bojanowski anga\u017cowa\u0142 si\u0119 tak\u017ce w polityk\u0119 og\u00f3lnorosyjsk\u0105. W 1907 roku ziemia mazowiecka wybra\u0142a go pos\u0142em do II Dumy Pa\u0144stwowej w Petersburgu. By\u0142 to organ przedstawicielski o ograniczonych kompetencjach, ale dawa\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 zabierania g\u0142osu w imieniu Polak\u00f3w w sprawach narodowych. Bojanowski wszed\u0142 w sk\u0142ad Ko\u0142a Polskiego ( nieformalnego klubu polskich deputowanych) i w wi\u0119kszo\u015bci spraw g\u0142osowa\u0142 zgodnie z jego lini\u0105, cho\u0107 w drobniejszych kwestiach potrafi\u0142 mie\u0107 zdanie odr\u0119bne. Jako pose\u0142 szczeg\u00f3lnie interesowa\u0142 si\u0119 sprawami rolnictwa i samorz\u0105du. W Dumie da\u0142 si\u0119 pozna\u0107 jako rzecznik praw ludno\u015bci wiejskiej i obro\u0144ca interes\u00f3w ziemia\u0144stwa, niejednokrotnie podkre\u015blaj\u0105c potrzeb\u0119 rozwoju k\u00f3\u0142ek rolniczych i sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci. Z jego inicjatywy podejmowano dyskusje o poprawie warunk\u00f3w pracy w rolnictwie, o dost\u0119pie do kredyt\u00f3w dla drobnych gospodarstw oraz o konieczno\u015bci spolszczenia administracji lokalnej.<\/p>\n\n\n\n Kadencja II Dumy trwa\u0142a kr\u00f3tko: zosta\u0142a rozwi\u0105zana przez cara po zaledwie kilku miesi\u0105cach obrad. Bojanowski nie ubiega\u0142 si\u0119 o reelekcj\u0119 do III Dumy, uznaj\u0105c, \u017ce wi\u0119kszy po\u017cytek przyniesie mu praca w terenie, gdzie m\u00f3g\u0142 dzia\u0142a\u0107 bezpo\u015brednio i skuteczniej wp\u0142ywa\u0107 na \u017cycie mieszka\u0144c\u00f3w swojego regionu. Rewolucja 1905 roku i okres jego pracy w Dumie by\u0142y momentem prze\u0142omowym. Bojanowski po raz pierwszy wszed\u0142 na aren\u0119 polityki pa\u0144stwowej, zdoby\u0142 do\u015bwiadczenie parlamentarne i pozna\u0142 mechanizmy dzia\u0142ania rosyjskiej administracji. Jednocze\u015bnie udowodni\u0142, \u017ce potrafi skutecznie \u0142\u0105czy\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105 z prac\u0105 spo\u0142eczn\u0105 i o\u015bwiatow\u0105. Ta umiej\u0119tno\u015b\u0107 mia\u0142a mu si\u0119 przyda\u0107 w kolejnych latach, gdy zacznie organizowa\u0107 na Mazowszu szerok\u0105 sie\u0107 k\u00f3\u0142ek rolniczych, sp\u00f3\u0142dzielni i instytucji samopomocowych.<\/p>\n\n\n\n Po zako\u0144czeniu kr\u00f3tkiej przygody parlamentarnej w II Dumie Pa\u0144stwowej Micha\u0142 Ignacy Bojanowski wr\u00f3ci\u0142 na Mazowsze z przekonaniem, \u017ce najwi\u0119kszy wp\u0142yw na \u017cycie mieszka\u0144c\u00f3w mo\u017ce wywiera\u0107 poprzez systematyczn\u0105 prac\u0119 organizacyjn\u0105 w terenie. Jego celem sta\u0142o si\u0119 zbudowanie silnej, nowoczesnej sieci instytucji rolniczych i sp\u00f3\u0142dzielczych, kt\u00f3re poprawi\u0105 warunki \u017cycia i pracy zar\u00f3wno ziemian, jak i ch\u0142op\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n W 1907 roku Bojanowski zosta\u0142 przewodnicz\u0105cym Wydzia\u0142u K\u00f3\u0142ek Rolniczych w Okr\u0119gowym Towarzystwie Rolniczym w Ciechanowie. Funkcja ta da\u0142a mu realny wp\u0142yw na kszta\u0142towanie lokalnej polityki rolniczej. Z energi\u0105 zabra\u0142 si\u0119 do zak\u0142adania nowych k\u00f3\u0142ek w powiatach ciechanowskim, m\u0142awskim i przasnyskim. Do 1913 roku z jego inicjatywy powsta\u0142o \u0142\u0105cznie 47 takich plac\u00f3wek (15 w pow. ciechanowskim, 26 w m\u0142awskim i 7 w przasnyskim). K\u00f3\u0142ka rolnicze organizowa\u0142y kursy prowadzenia gospodarstwa, pokazy sprz\u0119tu rolniczego, prezentacje nowych metod hodowli i upraw. Wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142y z pras\u0105 fachow\u0105, prenumeruj\u0105c m.in. \u201ePrzewodnik K\u00f3\u0142ek\u201d i \u201eGazet\u0119 \u015awi\u0105teczn\u0105\u201d. Bojanowski przywi\u0105zywa\u0142 wag\u0119 do tego, by ka\u017cde k\u00f3\u0142ko by\u0142o miejscem edukacji praktycznej i wzajemnej pomocy \u2013 rolnicy dzielili si\u0119 do\u015bwiadczeniami, wsp\u00f3lnie kupowali nasiona czy nawozy, a nawet ustalali zasady sprzeda\u017cy swoich produkt\u00f3w, by uzyska\u0107 lepsze ceny.<\/p>\n\n\n\n Wielu zapami\u0119ta\u0142o Bojanowskiego jako m\u00f3wc\u0119, kt\u00f3ry potrafi\u0142 zach\u0119ci\u0107 do dzia\u0142ania przyk\u0142adami z \u017cycia. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni wspominaj\u0105 anegdot\u0119 z jednego ze spotka\u0144, kiedy to ch\u0142op, nam\u00f3wiony do melioracji kwa\u015bnej \u0142\u0105ki, opowiada\u0142, jak s\u0105siedzi \u015bmiej\u0105 si\u0119 z jego pomys\u0142u \u2013 i jak, je\u015bli mu si\u0119 uda, \u201etym kijem wszystkim grzbiety wy\u0142oi\u201d. Bojanowski mia\u0142 si\u0119 wtedy serdecznie \u015bmia\u0107, doceniaj\u0105c up\u00f3r i wiar\u0119 w przysz\u0142y sukces.<\/p>\n\n\n\n Jego dzia\u0142alno\u015b\u0107 lokalna szybko zosta\u0142a dostrze\u017cona w Warszawie. W grudniu 1910 roku wszed\u0142 do Rady G\u0142\u00f3wnej Centralnego Towarzystwa Rolniczego (CTR), kt\u00f3re koordynowa\u0142o ruch k\u00f3\u0142ek rolniczych w ca\u0142ym Kr\u00f3lestwie Polskim. Bra\u0142 udzia\u0142 w dyskusjach nad zmianami regulaminu i finansowaniem wydzia\u0142\u00f3w CTR. Wyst\u0119powa\u0142 za demokratyzacj\u0105 organizacji i wi\u0119kszym udzia\u0142em mniej zamo\u017cnych cz\u0142onk\u00f3w w jej pracach. Bojanowski znany by\u0142 z konkretnych propozycji m.in. postulowa\u0142, aby cz\u0119\u015b\u0107 subwencji rz\u0105dowych dla zak\u0142ad\u00f3w do\u015bwiadczalnych przekazywa\u0107 na cele organizacyjne CTR. Cho\u0107 jego wniosek przeszed\u0142 minimaln\u0105 wi\u0119kszo\u015bci\u0105 g\u0142os\u00f3w i wywo\u0142a\u0142 sp\u00f3r, pokazywa\u0142 jego determinacj\u0119 w szukaniu \u015brodk\u00f3w na rozw\u00f3j instytucji rolniczych.<\/p>\n\n\n\n Ju\u017c wcze\u015bniej, bo w 1905 roku, Bojanowski przyczyni\u0142 si\u0119 do powstania Syndykatu Rolniczego w Ciechanowie \u2013 sp\u00f3\u0142ki akcyjnej maj\u0105cej u\u0142atwia\u0107 rolnikom zaopatrzenie w maszyny, nasiona i nawozy, a tak\u017ce sprzeda\u017c produkt\u00f3w rolnych. Jako d\u0142ugoletni cz\u0142onek zarz\u0105du pilnowa\u0142, aby syndykat nie ogranicza\u0142 si\u0119 do du\u017cych maj\u0105tk\u00f3w, lecz obejmowa\u0142 swoj\u0105 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 tak\u017ce mniejsze gospodarstwa.<\/p>\n\n\n\n W 1913 roku zainicjowa\u0142 powstanie Kasy Po\u017cyczkowo-Oszcz\u0119dno\u015bciowej w Ciechanowie, wzorowanej na galicyjskich kasach Stefczyka. By\u0142a to instytucja kredytowa o charakterze sp\u00f3\u0142dzielczym, kt\u00f3ra pozwala\u0142a rolnikom uzyskiwa\u0107 tanie po\u017cyczki na inwestycje w gospodarstwie, a tak\u017ce gromadzi\u0107 oszcz\u0119dno\u015bci w bezpieczny spos\u00f3b. Bojanowski anga\u017cowa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w prace ciechanowskiego Towarzystwa Wzajemnego Kredytu \u2013 organizacji \u0142\u0105cz\u0105cej \u015brodowisko ziemia\u0144skie i mieszcza\u0144skie w celu przeciwdzia\u0142ania lichwie. Cho\u0107 pocz\u0105tkowo wsp\u00f3\u0142praca uk\u0142ada\u0142a si\u0119 dobrze, z czasem dosz\u0142o do spor\u00f3w o zasady zarz\u0105dzania i reprezentacj\u0119 poszczeg\u00f3lnych grup spo\u0142ecznych. W 1914 roku, po przegranych przez ziemian wyborach do zarz\u0105du, Bojanowski wraz z innymi cz\u0142onkami zwi\u0105zanymi z ziemia\u0144stwem zrezygnowa\u0142 z dalszego udzia\u0142u w tej instytucji.<\/p>\n\n\n\n Dzia\u0142alno\u015b\u0107 gospodarcza sz\u0142a u Bojanowskiego w parze z o\u015bwiatow\u0105. Na zebraniach k\u00f3\u0142 porad s\u0105siedzkich m\u00f3wi\u0142 o konieczno\u015bci walki z analfabetyzmem i o roli prenumeraty prasy w podnoszeniu \u015bwiadomo\u015bci rolnik\u00f3w. Wspiera\u0142 finansowo lokalne szko\u0142y, a w swoim maj\u0105tku organizowa\u0142 pokazy nowych maszyn i metod gospodarowania. By\u0142 przekonany, \u017ce dobrobyt wsi wymaga r\u00f3wnoczesnego rozwoju ekonomicznego i kulturowego. Do wybuchu I wojny \u015bwiatowej Bojanowski zbudowa\u0142 w swoim regionie sie\u0107 instytucji rolniczych i sp\u00f3\u0142dzielczych, kt\u00f3ra by\u0142a przyk\u0142adem dla innych powiat\u00f3w. Potrafi\u0142 \u0142\u0105czy\u0107 interesy r\u00f3\u017cnych warstw tj. ziemian, \u015brednich gospodarzy i bogatszych ch\u0142op\u00f3w, unikaj\u0105c typowych dla epoki podzia\u0142\u00f3w klasowych. Dzi\u0119ki temu jego inicjatywy mia\u0142y trwa\u0142e poparcie i realny wp\u0142yw na \u017cycie codzienne mieszka\u0144c\u00f3w Mazowsza.<\/p>\n\n\n\n Lata 1907\u20131914 by\u0142y szczytem jego dzia\u0142alno\u015bci gospodarczo-organizacyjnej w warunkach pokoju. Jednak ju\u017c wkr\u00f3tce nad regionem zawis\u0142y chmury wielkiej wojny, kt\u00f3ra postawi\u0142a zupe\u0142nie nowe wyzwania i wymusi\u0142a przekszta\u0142cenie wielu dotychczasowych form dzia\u0142alno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Wybuch I wojny \u015bwiatowej w sierpniu 1914 roku przerwa\u0142 okres wzgl\u0119dnej stabilizacji i intensywnego rozwoju organizacji rolniczych, kt\u00f3re Micha\u0142 Ignacy Bojanowski budowa\u0142 od lat. Mazowsze, le\u017c\u0105ce w g\u0142\u0119bi Kr\u00f3lestwa Polskiego, pocz\u0105tkowo nie by\u0142o bezpo\u015brednim teatrem dzia\u0142a\u0144 wojennych, ale ju\u017c pierwsze miesi\u0105ce przynios\u0142y kryzys gospodarczy, brak r\u0105k do pracy i za\u0142amanie rynku zbytu. Wraz z post\u0119pem wojny front przesuwa\u0142 si\u0119 jednak coraz bli\u017cej, a w 1915 roku powiat ciechanowski znalaz\u0142 si\u0119 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105.<\/p>\n\n\n\n Jeszcze w 1914 roku, w atmosferze niepewno\u015bci i pogarszaj\u0105cej si\u0119 sytuacji aprowizacyjnej, w wielu miejscowo\u015bciach zacz\u0119to tworzy\u0107 Komitety Obywatelskie. W Ciechanowie Bojanowski wszed\u0142 w sk\u0142ad Komitetu Powiatowego, kt\u00f3rego zadaniem by\u0142o organizowanie pomocy dla rodzin rezerwist\u00f3w, zbieranie funduszy na utrzymanie szk\u00f3\u0142 oraz opieka nad uchod\u017acami ze wschodu. Komitet prowadzi\u0142 r\u00f3wnie\u017c kuchnie dla ubogich i dystrybuowa\u0142 odzie\u017c dla potrzebuj\u0105cych. Z czasem Bojanowski zosta\u0142 tak\u017ce cz\u0142onkiem Gubernialnego Komitetu Obywatelskiego w P\u0142ocku. Dzia\u0142a\u0142 w sekcji rolniczej i o\u015bwiatowej, staraj\u0105c si\u0119, aby pomoc by\u0142a kierowana nie tylko do mieszka\u0144c\u00f3w miast, ale r\u00f3wnie\u017c do wsi, kt\u00f3re cz\u0119sto pozostawa\u0142y poza zasi\u0119giem akcji charytatywnych.<\/p>\n\n\n\n W obliczu wojennego chaosu Bojanowski aktywnie uczestniczy\u0142 w pracach Wydzia\u0142u Samopomocy Ziemian przy Centralnym Towarzystwie Rolniczym w Warszawie. Instytucja ta pe\u0142ni\u0142a rol\u0119 koordynatora akcji wsparcia dla gospodarstw pozbawionych si\u0142y roboczej i zapas\u00f3w. Organizowano wsp\u00f3lne zakupy maszyn i narz\u0119dzi, a tak\u017ce rozdzia\u0142 nasion i paszy, cz\u0119sto uzyskiwanych z zagranicy dzi\u0119ki kontaktom CTR.<\/p>\n\n\n\n Na poziomie lokalnym Bojanowski wspiera\u0142 samoopodatkowanie ziemian w powiecie ciechanowskim a zebrane w ten spos\u00f3b \u015brodki przeznaczano na remonty szk\u00f3\u0142, wyp\u0142at\u0119 nauczycieli i utrzymanie sieroci\u0144c\u00f3w. Wspomina si\u0119, \u017ce potrafi\u0142 osobi\u015bcie obje\u017cd\u017ca\u0107 s\u0105siednie maj\u0105tki, namawiaj\u0105c w\u0142a\u015bcicieli do hojniejszych wp\u0142at, argumentuj\u0105c, \u017ce \u201ebieda ch\u0142opa wr\u00f3ci do pana jak bumerang, je\u015bli dzi\u015b nie pomo\u017cemy\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n Jesieni\u0105 1915 roku, po wej\u015bciu wojsk niemieckich, polska dzia\u0142alno\u015b\u0107 o\u015bwiatowa zyska\u0142a nieco wi\u0119cej swobody. Bojanowski wraz z innymi dzia\u0142aczami reaktywowa\u0142 Polsk\u0105 Macierz Szkoln\u0105 w powiecie ciechanowskim. W ci\u0105gu niespe\u0142na roku uda\u0142o si\u0119 za\u0142o\u017cy\u0107 dziesi\u0119\u0107 nowych szk\u00f3\u0142 powszechnych w gminach Regimin, Lekowo, Grudusk i innych. Cz\u0119sto by\u0142y to skromne izby wynajmowane w prywatnych domach, ale prowadzone przez wykwalifikowanych nauczycieli, kt\u00f3rzy uczyli w j\u0119zyku polskim. Bojanowski dostarcza\u0142 podr\u0119czniki i pomoce naukowe, a tak\u017ce stara\u0142 si\u0119 pozyskiwa\u0107 subwencje od lokalnych organizacji rolniczych. Wspiera\u0142 r\u00f3wnie\u017c organizowanie kurs\u00f3w wieczorowych dla doros\u0142ych, gdzie uczono czytania, pisania i podstaw rachunk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n W 1916 roku Bojanowski zosta\u0142 cz\u0142onkiem lokalnego Komitetu Rady G\u0142\u00f3wnej Opieku\u0144czej (RGO) \u2013 organizacji, kt\u00f3ra w skali ca\u0142ego Kr\u00f3lestwa prowadzi\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 charytatywn\u0105, aprowizacyjn\u0105 i opieku\u0144cz\u0105. W powiecie ciechanowskim RGO zajmowa\u0142a si\u0119 m.in. rozdzia\u0142em m\u0105ki, kaszy i cukru przydzielanych przez w\u0142adze okupacyjne, a tak\u017ce organizacj\u0105 nocleg\u00f3w dla bezdomnych. Bojanowski cz\u0119sto interweniowa\u0142, aby zapasy kierowa\u0107 w pierwszej kolejno\u015bci do rodzin z dzie\u0107mi i gospodarstw, kt\u00f3re straci\u0142y g\u0142ow\u0119 rodziny na froncie.<\/p>\n\n\n\n W czasie wojny Bojanowski zasiada\u0142 w Sejmiku Powiatu M\u0142awskiego, reprezentuj\u0105c interesy gmin ciechanowskich. Zajmowa\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie sprawami aprowizacji, remont\u00f3w dr\u00f3g i utrzymania szk\u00f3\u0142. Sejmiki w warunkach okupacji mia\u0142y ograniczone kompetencje, ale Bojanowski potrafi\u0142 wykorzysta\u0107 je do zapewnienia \u015brodk\u00f3w na najbardziej pilne potrzeby.<\/p>\n\n\n\n W 1918 roku, gdy w\u0142adze niemieckie zgodzi\u0142y si\u0119 na powo\u0142anie Rady Stanu w Warszawie \u2013 quasi-parlamentu Kr\u00f3lestwa Polskiego, Bojanowski zosta\u0142 komisarzem wyborczym w okr\u0119gu ciechanowskim. Funkcja ta wymaga\u0142a zorganizowania i przeprowadzenia wybor\u00f3w, co w realiach okupacji i braku jednolitego systemu prawnego by\u0142o zadaniem trudnym. Mimo to uda\u0142o si\u0119 zapewni\u0107 stosunkowo wysok\u0105 frekwencj\u0119 i przeprowadzi\u0107 wybory w spos\u00f3b zgodny z obowi\u0105zuj\u0105cymi przepisami.<\/p>\n\n\n\n Lata 1914\u20131918 by\u0142y dla Bojanowskiego okresem intensywnej pracy spo\u0142ecznej i organizacyjnej w warunkach kryzysu. Jego aktywno\u015b\u0107 obejmowa\u0142a pomoc bezpo\u015bredni\u0105 dla potrzebuj\u0105cych, odbudow\u0119 szkolnictwa, wsparcie rolnictwa oraz utrzymanie struktur samorz\u0105dowych. Dzia\u0142a\u0142 w kilku organizacjach r\u00f3wnocze\u015bnie, a jego nazwisko by\u0142o znane w ca\u0142ym regionie jako synonim rzetelno\u015bci i skuteczno\u015bci. Ko\u0144cz\u0105ca si\u0119 wojna przynios\u0142a nadziej\u0119 na odrodzenie pa\u0144stwa polskiego. Bojanowski, maj\u0105cy ju\u017c do\u015bwiadczenie parlamentarzysty, samorz\u0105dowca i dzia\u0142acza spo\u0142ecznego, w naturalny spos\u00f3b znalaz\u0142 si\u0119 w gronie os\u00f3b przygotowuj\u0105cych si\u0119 do obj\u0119cia funkcji w nowej rzeczywisto\u015bci politycznej II Rzeczypospolitej. Wkr\u00f3tce mia\u0142 ponownie zasi\u0105\u015b\u0107 w \u0142awach parlamentu \u2013 tym razem w wolnej Polsce.<\/p>\n\n\n\n Odzyskanie przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci w listopadzie 1918 roku otworzy\u0142o nowy rozdzia\u0142 w \u017cyciu Micha\u0142a Ignacego Bojanowskiego. By\u0142 on ju\u017c w\u00f3wczas znan\u0105 postaci\u0105 w \u015brodowisku narodowym, cenionym organizatorem i samorz\u0105dowcem. W naturalny spos\u00f3b znalaz\u0142 si\u0119 w gronie kandydat\u00f3w Zwi\u0105zku Ludowo-Narodowego do pierwszych wybor\u00f3w parlamentarnych w wolnej Polsce. W styczniu 1919 roku startowa\u0142 z listy nr 8 w okr\u0119gu wyborczym nr 4, obejmuj\u0105cym powiaty ciechanowski, m\u0142awski, pu\u0142tuski i przasnyski. Kampania wyborcza prowadzona by\u0142a skromnymi \u015brodkami, lecz opiera\u0142a si\u0119 na jego wieloletniej obecno\u015bci w \u017cyciu lokalnym. Bojanowski nie musia\u0142 si\u0119 przedstawia\u0107. Wyborcy znali go z pracy w k\u00f3\u0142kach rolniczych, organizacjach sp\u00f3\u0142dzielczych i instytucjach samopomocowych. Wynik wybor\u00f3w potwierdzi\u0142 jego pozycj\u0119: uzyska\u0142 mandat pos\u0142a na Sejm Ustawodawczy, kt\u00f3ry mia\u0142 wypracowa\u0107 fundamenty ustrojowe odrodzonego pa\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n W Sejmie Ustawodawczym Bojanowski zasiada\u0142 w Komisji Administracyjnej, Komisji Aprowizacyjnej oraz Komisji Ochrony Pracy. W ka\u017cdej z nich zabiega\u0142 o rozwi\u0105zania odpowiadaj\u0105ce potrzebom wsi i samorz\u0105du lokalnego. By\u0142 przekonany, \u017ce silna gmina wiejska jest podstaw\u0105 zdrowego ustroju pa\u0144stwa. Wielokrotnie zabiera\u0142 g\u0142os w dyskusjach nad ustawami samorz\u0105dowymi, podkre\u015blaj\u0105c, \u017ce nowa administracja musi by\u0107 blisko obywatela, a nie powiela\u0107 biurokratyczny centralizm z czas\u00f3w zabor\u00f3w. W sprawach aprowizacyjnych opowiada\u0142 si\u0119 za jak najszybszym zniesieniem systemu reglamentacji i umo\u017cliwieniem swobodnego obrotu produktami rolnymi, przy jednoczesnym zapewnieniu wsparcia dla ubogich warstw ludno\u015bci. W pracach Komisji Ochrony Pracy interesowa\u0142 si\u0119 zw\u0142aszcza warunkami zatrudnienia w rolnictwie, co by\u0142o tematem rzadko poruszanym przez innych pos\u0142\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Bojanowski by\u0142 pos\u0142em pracowitym, cho\u0107 niezbyt medialnym. Rzadko wyst\u0119powa\u0142 na forum plenarnym w kwestiach og\u00f3lnopolitycznych, koncentruj\u0105c si\u0119 na zagadnieniach praktycznych i technicznych. Kiedy jednak zabiera\u0142 g\u0142os, jego wyst\u0105pienia mia\u0142y charakter rzeczowy i poparty do\u015bwiadczeniem gospodarczym. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 jego interpelacja w sprawie po\u017cyczek ulgowych dla rolnik\u00f3w dotkni\u0119tych kl\u0119sk\u0105 suszy. Wskazywa\u0142, \u017ce bez szybkiej pomocy kredytowej wiele gospodarstw upadnie, co z kolei odbije si\u0119 negatywnie na ca\u0142ym rynku \u017cywno\u015bciowym. Innym razem postulowa\u0142, aby ustawa o gminie wiejskiej w wi\u0119kszym stopniu uwzgl\u0119dnia\u0142a tradycyjne formy samopomocy i wsp\u00f3\u0142pracy s\u0105siedzkiej, kt\u00f3re w polskiej wsi przetrwa\u0142y mimo okresu zabor\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Jako pose\u0142 ZLN Bojanowski by\u0142 wierny linii politycznej klubu, ale potrafi\u0142 te\u017c mie\u0107 zdanie odmienne, zw\u0142aszcza gdy sprawy dotyczy\u0142y lokalnych interes\u00f3w jego regionu. Nie anga\u017cowa\u0142 si\u0119 w ostre konflikty partyjne, unikaj\u0105c g\u0142o\u015bnych polemik i personalnych spor\u00f3w. Ceni\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 ponad partyjnymi podzia\u0142ami, co zjednywa\u0142o mu szacunek r\u00f3wnie\u017c u politycznych przeciwnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Kadencja Sejmu Ustawodawczego by\u0142a okresem intensywnej pracy legislacyjnej. Uchwalono w\u00f3wczas m.in. konstytucj\u0119 marcow\u0105 z 1921 roku, ustawy o samorz\u0105dzie gminnym, reformie rolnej, organizacji s\u0105d\u00f3w i wielu innych dziedzinach. Bojanowski, cho\u0107 nie nale\u017ca\u0142 do grona najbardziej wp\u0142ywowych pos\u0142\u00f3w, konsekwentnie stara\u0142 si\u0119, aby w ustawodawstwie znajdowa\u0142y si\u0119 zapisy chroni\u0105ce interesy wsi. Podkre\u015bla\u0142, \u017ce reforma rolna musi by\u0107 prowadzona w spos\u00f3b ewolucyjny, bez naruszania stabilno\u015bci produkcji rolnej i z poszanowaniem praw w\u0142a\u015bcicieli ziemskich, kt\u00f3rzy byli gotowi wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 przy parcelacji.<\/p>\n\n\n\n Po zako\u0144czeniu kadencji w 1922 roku Bojanowski postanowi\u0142 kontynuowa\u0107 swoj\u0105 prac\u0119 w parlamencie, tym razem w izbie wy\u017cszej. W wyborach senackich startowa\u0142 z listy nr 8 w wojew\u00f3dztwie warszawskim i uzyska\u0142 mandat senatora I kadencji. Otwiera\u0142o to przed nim nowy etap w dzia\u0142alno\u015bci politycznej, w kt\u00f3rym mia\u0142 okazj\u0119 pracowa\u0107 nad ustawami w innym trybie, wymagaj\u0105cym wi\u0119kszej uwagi dla detali prawnych i gospodarczych.<\/p>\n\n\n\n Obj\u0119cie mandatu senatora w 1922 roku by\u0142o dla Micha\u0142a Ignacego Bojanowskiego naturalnym przed\u0142u\u017ceniem pracy, kt\u00f3r\u0105 wykonywa\u0142 w Sejmie Ustawodawczym. W izbie wy\u017cszej, gdzie dyskusje mia\u0142y mniej burzliwy charakter ni\u017c w sejmie, m\u00f3g\u0142 w wi\u0119kszym stopniu koncentrowa\u0107 si\u0119 na dopracowywaniu szczeg\u00f3\u0142\u00f3w ustaw oraz obronie interes\u00f3w rolnictwa i samorz\u0105du lokalnego. Jako senator Zwi\u0105zku Ludowo-Narodowego pozosta\u0142 wierny programowi obozu narodowego, jednak podobnie jak wcze\u015bniej unika\u0142 spor\u00f3w ideologicznych, stawiaj\u0105c na pragmatyzm i szukanie kompromis\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n W Senacie zasiada\u0142 w komisjach zajmuj\u0105cych si\u0119 sprawami gospodarki wiejskiej, finans\u00f3w oraz administracji publicznej. W pracach komisji finansowej podnosi\u0142 kwesti\u0119 nadmiernego fiskalizmu pa\u0144stwa wobec rolnictwa. Przestrzega\u0142 przed nak\u0142adaniem zbyt wysokich podatk\u00f3w na gospodarstwa, zw\u0142aszcza w sytuacji, gdy wiele z nich dopiero podnosi\u0142o si\u0119 po wojennych zniszczeniach. Wskazywa\u0142, \u017ce stabilne dochody rolnik\u00f3w s\u0105 warunkiem odbudowy ca\u0142ej gospodarki narodowej. Szczeg\u00f3lnie mocno anga\u017cowa\u0142 si\u0119 w spraw\u0119 kredyt\u00f3w rolniczych. W 1923 roku zabiega\u0142 o uchwalenie ustawy u\u0142atwiaj\u0105cej rolnikom dost\u0119p do po\u017cyczek d\u0142ugoterminowych z niskim oprocentowaniem, argumentuj\u0105c, \u017ce inwestycje w gospodarstwach s\u0105 konieczne do zwi\u0119kszenia wydajno\u015bci produkcji, a przez to poprawy sytuacji \u017cywno\u015bciowej w kraju. W tej kwestii wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z przedstawicielami innych ugrupowa\u0144, co pozwoli\u0142o wypracowa\u0107 projekt akceptowalny dla wi\u0119kszo\u015bci senator\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Bojanowski nie zapomina\u0142 o samorz\u0105dach, kt\u00f3re uwa\u017ca\u0142 za podstaw\u0119 sprawnego pa\u0144stwa. Niejednokrotnie w Senacie przypomina\u0142, \u017ce gminy i powiaty potrzebuj\u0105 realnych kompetencji i stabilnego finansowania, a nie jedynie nak\u0142adania na nie nowych obowi\u0105zk\u00f3w. Wskazywa\u0142, \u017ce rozbudowa szk\u00f3\u0142, dr\u00f3g i sieci wodoci\u0105gowej wymaga nie tylko zapa\u0142u mieszka\u0144c\u00f3w, ale przede wszystkim jasnych regulacji i wsparcia finansowego ze strony pa\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n W pracy senackiej cechowa\u0142 go umiar i zdolno\u015b\u0107 do patrzenia na sprawy w d\u0142u\u017cszej perspektywie. Nie zabiega\u0142 o szybkie, efektowne reformy, lecz o stopniowe, przemy\u015blane zmiany. Cz\u0119sto podkre\u015bla\u0142, \u017ce polityka gospodarcza pa\u0144stwa powinna by\u0107 oparta na realiach wsi, kt\u00f3ra wci\u0105\u017c stanowi\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa, a jej potrzeby r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 od problem\u00f3w o\u015brodk\u00f3w miejskich.<\/p>\n\n\n\n Po przewrocie majowym w 1926 roku sytuacja polityczna w Senacie uleg\u0142a zmianie. Sanacja zacz\u0119\u0142a umacnia\u0107 swoj\u0105 pozycj\u0119, a wp\u0142ywy Zwi\u0105zku Ludowo-Narodowego stopniowo mala\u0142y. Bojanowski, cho\u0107 krytyczny wobec metod obozu Pi\u0142sudskiego, nie bra\u0142 udzia\u0142u w ostrych starciach politycznych. Wyst\u0119powa\u0142 jednak przeciwko ograniczaniu roli parlamentu i wzmacnianiu w\u0142adzy wykonawczej kosztem samorz\u0105d\u00f3w. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce decentralizacja jest nie tylko elementem tradycji polskiej, ale tak\u017ce warunkiem skutecznego zarz\u0105dzania pa\u0144stwem.<\/p>\n\n\n\n Kadencj\u0119 senatorsk\u0105 zako\u0144czy\u0142 w 1927 roku. Nie ubiega\u0142 si\u0119 o reelekcj\u0119, t\u0142umacz\u0105c to ch\u0119ci\u0105 powrotu do pracy w terenie i po\u015bwi\u0119cenia wi\u0119kszej uwagi sprawom gospodarczym. Nadal pozostawa\u0142 aktywny w \u017cyciu publicznym, dzia\u0142aj\u0105c w strukturach Stronnictwa Narodowego, kt\u00f3re powsta\u0142o w 1928 roku jako kontynuator programu ZLN. Jego do\u015bwiadczenie parlamentarne wykorzystywano w pracach wewn\u0105trzpartyjnych, zw\u0142aszcza przy formu\u0142owaniu stanowisk dotycz\u0105cych polityki rolnej i samorz\u0105dowej. Lata sp\u0119dzone w Senacie umocni\u0142y opini\u0119 Bojanowskiego jako polityka wywa\u017conego, kt\u00f3ry w debacie publicznej stawia na merytoryczn\u0105 argumentacj\u0119, a w praktyce politycznej kieruje si\u0119 interesem wsp\u00f3lnoty lokalnej i zdrowym rozs\u0105dkiem. Cho\u0107 nie nale\u017ca\u0142 do grona najbardziej rozpoznawalnych postaci sceny politycznej II Rzeczypospolitej, jego praca mia\u0142a realny wp\u0142yw na kszta\u0142towanie ustaw i regulacji dotycz\u0105cych wsi, a przez to na \u017cycie setek tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w Mazowsza i innych region\u00f3w kraju.<\/p>\n\n\n\n Po zako\u0144czeniu pracy w Senacie Bojanowski nie wycofa\u0142 si\u0119 z dzia\u0142alno\u015bci publicznej. W 1928 roku, wraz z wieloma dawnymi wsp\u00f3\u0142pracownikami z Zwi\u0105zku Ludowo-Narodowego, w\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 w prace nowo powsta\u0142ego Stronnictwa Narodowego. Cho\u0107 nie aspirowa\u0142 ju\u017c do funkcji poselskich czy senatorskich, bra\u0142 udzia\u0142 w zjazdach partyjnych, doradza\u0142 m\u0142odszym dzia\u0142aczom i wspiera\u0142 inicjatywy organizacyjne, szczeg\u00f3lnie te zwi\u0105zane z wsi\u0105 i samorz\u0105dem. Uwa\u017cano go za cz\u0142owieka, kt\u00f3ry wnosi do dyskusji do\u015bwiadczenie zdobyte zar\u00f3wno w okresie zabor\u00f3w, jak i w pierwszych latach niepodleg\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Najwi\u0119cej czasu po\u015bwi\u0119ca\u0142 jednak pracy na rzecz lokalnej spo\u0142eczno\u015bci w powiecie ciechanowskim. Nadal kierowa\u0142 wydzia\u0142em k\u00f3\u0142ek rolniczych i anga\u017cowa\u0142 si\u0119 w dzia\u0142alno\u015b\u0107 sp\u00f3\u0142dzielni. Utrzymywa\u0142 \u017cywe kontakty z Centralnym Towarzystwem Rolniczym, wspiera\u0142 szkolenia dla rolnik\u00f3w, zach\u0119ca\u0142 do modernizacji gospodarstw i wdra\u017cania nowych metod upraw. By\u0142 przeciwnikiem izolowania si\u0119 wsi od przemian cywilizacyjnych \u2013 uwa\u017ca\u0142, \u017ce rolnictwo powinno korzysta\u0107 z osi\u0105gni\u0119\u0107 techniki, ale r\u00f3wnocze\u015bnie zachowywa\u0107 narodow\u0105 tradycj\u0119 i obyczaj.<\/p>\n\n\n\n Po 1928 roku coraz wi\u0119ksz\u0105 wag\u0119 przyk\u0142ada\u0142 do edukacji m\u0142odzie\u017cy wiejskiej. Ufundowa\u0142 stypendia dla zdolnych uczni\u00f3w z ubogich rodzin, kt\u00f3rzy chcieli kontynuowa\u0107 nauk\u0119 w szko\u0142ach \u015brednich. Wspiera\u0142 r\u00f3wnie\u017c lokalne dru\u017cyny harcerskie, widz\u0105c w harcerstwie nie tylko form\u0119 wychowania fizycznego, ale przede wszystkim szko\u0142\u0119 odpowiedzialno\u015bci i pracy spo\u0142ecznej. Jego dom w Klicach pozostawa\u0142 otwarty dla go\u015bci \u2013 zar\u00f3wno s\u0105siad\u00f3w, jak i m\u0142odych dzia\u0142aczy, kt\u00f3rzy przyje\u017cd\u017cali po rad\u0119 lub wsparcie.<\/p>\n\n\n\n Mimo pogarszaj\u0105cego si\u0119 zdrowia wci\u0105\u017c bra\u0142 udzia\u0142 w posiedzeniach sejmiku powiatowego oraz w zebraniach organizacji rolniczych. W wyst\u0105pieniach powtarza\u0142, \u017ce Polska potrzebuje zgody i pracy organicznej, a spory polityczne powinny ust\u0119powa\u0107 miejsca wsp\u00f3lnym dzia\u0142aniom na rzecz dobra kraju. Jego ton by\u0142 ju\u017c mniej bojowy ni\u017c w latach m\u0142odo\u015bci, ale wci\u0105\u017c potrafi\u0142 zainspirowa\u0107 s\u0142uchaczy swoim spokojnym, rzeczowym stylem wypowiedzi.<\/p>\n\n\n\n Ostatnie miesi\u0105ce \u017cycia sp\u0119dzi\u0142 w rodzinnym maj\u0105tku w Klicach. Tam, otoczony rodzin\u0105, doczeka\u0142 si\u0119 chwili, gdy jego dzieci przej\u0119\u0142y cz\u0119\u015b\u0107 obowi\u0105zk\u00f3w gospodarskich i spo\u0142ecznych. Dw\u00f3ch syn\u00f3w (Jan i Stanis\u0142aw) kontynuowa\u0142o dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105 w duchu narodowym, a m\u0142odsi zajmowali si\u0119 gospodarstwem i dzia\u0142alno\u015bci\u0105 spo\u0142eczn\u0105. Tragicznie zako\u0144czy\u0142 \u017cycie Szymon Bojanowski, zamordowany w Katyniu w kwietniu 1940 roku, co mia\u0142o si\u0119 okaza\u0107 jednym z najbole\u015bniejszych cieni spu\u015bcizny rodzinnej.<\/p>\n\n\n\n Micha\u0142 Ignacy Bojanowski zmar\u0142 9 stycznia 1932 roku w Klicach, w wieku 66 lat. Pogrzeb odby\u0142 si\u0119 w Lekowie, gdzie spocz\u0105\u0142 w grobie rodzinnym. Uczestniczyli w nim przedstawiciele w\u0142adz lokalnych, organizacji rolniczych, s\u0105siedzi, dawni wsp\u00f3\u0142pracownicy i mieszka\u0144cy okolicznych wsi. M\u00f3wcy \u017cegnaj\u0105cy go przy grobie podkre\u015blali jego pracowito\u015b\u0107, uczciwo\u015b\u0107 i konsekwencj\u0119, a tak\u017ce to, \u017ce nigdy nie zapomina\u0142 o swoich korzeniach i obowi\u0105zkach wobec lokalnej spo\u0142eczno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Jego spu\u015bcizna obejmuje nie tylko konkretne dzie\u0142a jak sie\u0107 k\u00f3\u0142ek rolniczych, sp\u00f3\u0142dzielni i szk\u00f3\u0142, ale tak\u017ce wzorzec postawy obywatelskiej. By\u0142 przyk\u0142adem polityka, kt\u00f3ry potrafi\u0142 \u0142\u0105czy\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107 publiczn\u0105 z realn\u0105, codzienn\u0105 prac\u0105 na rzecz ludzi wok\u00f3\u0142 siebie. W pami\u0119ci mieszka\u0144c\u00f3w Mazowsza pozosta\u0142 jako cz\u0142owiek, kt\u00f3ry potrafi\u0142 m\u00f3wi\u0107 prostym j\u0119zykiem o rzeczach wa\u017cnych, a swoje idee realizowa\u0142 nie w wielkich deklaracjach, lecz w systematycznej, wytrwa\u0142ej pracy.<\/p>\n\n\n\n \u017bycie Micha\u0142a Ignacego Bojanowskiego jest obrazem ewolucji polskiego dzia\u0142acza narodowego od czas\u00f3w g\u0142\u0119bokiego zniewolenia pod zaborami, przez okres rewolucyjnych wstrz\u0105s\u00f3w, po budow\u0119 instytucji niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa. Urodzony w 1865 roku, dorasta\u0142 w atmosferze pami\u0119ci o powstaniach narodowych i wychowania w duchu odpowiedzialno\u015bci za wsp\u00f3lnot\u0119. Ju\u017c w m\u0142odo\u015bci zetkn\u0105\u0142 si\u0119 z represjami carskiej w\u0142adzy \u2013 wydalenie z uczelni, wi\u0119zienie za dzia\u0142alno\u015b\u0107 o\u015bwiatow\u0105 i sta\u0142y policyjny nadz\u00f3r kszta\u0142towa\u0142y w nim poczucie, \u017ce praca dla kraju wymaga odwagi i determinacji. Bojanowski by\u0142 typem dzia\u0142acza, kt\u00f3ry nie ogranicza\u0142 si\u0119 do hase\u0142 czy wyst\u0105pie\u0144. Od pocz\u0105tku \u0142\u0105czy\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105 z praktyczn\u0105 organizacj\u0105 \u017cycia spo\u0142ecznego. K\u00f3\u0142ka rolnicze, sp\u00f3\u0142dzielnie, towarzystwa o\u015bwiatowe i kredytowe, kt\u00f3re zak\u0142ada\u0142 i wspiera\u0142, mia\u0142y wymierny wp\u0142yw na popraw\u0119 warunk\u00f3w \u017cycia mieszka\u0144c\u00f3w Mazowsza. Jego aktywno\u015b\u0107 cechowa\u0142 pragmatyzm. Rozumia\u0142, \u017ce rozw\u00f3j wsi wymaga zar\u00f3wno modernizacji gospodarki, jak i kszta\u0142cenia ludzi, kt\u00f3rzy b\u0119d\u0105 w stanie korzysta\u0107 z nowych mo\u017cliwo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Okres niepodleg\u0142o\u015bci przyni\u00f3s\u0142 mu mandaty pos\u0142a na Sejm Ustawodawczy i senatora I kadencji. W obu izbach parlamentu pozosta\u0142 wierny przekonaniu, \u017ce polityka powinna s\u0142u\u017cy\u0107 wsp\u00f3lnocie, a pa\u0144stwo musi opiera\u0107 si\u0119 na silnych samorz\u0105dach i zdrowej gospodarce rolnej. Nie nale\u017ca\u0142 do grona g\u0142o\u015bnych polityk\u00f3w, ale w jego pracy wida\u0107 by\u0142o rzetelno\u015b\u0107 i dba\u0142o\u015b\u0107 o szczeg\u00f3\u0142y legislacyjne, kt\u00f3re mia\u0142y realny wp\u0142yw na codzienne \u017cycie obywateli.<\/p>\n\n\n\n Bojanowski by\u0142 politykiem i spo\u0142ecznikiem, kt\u00f3ry rozumia\u0142, \u017ce si\u0142a narodu rodzi si\u0119 z pracy u podstaw, z drobnych, codziennych wysi\u0142k\u00f3w w\u0142o\u017conych w edukacj\u0119, gospodark\u0119 i budowanie wi\u0119zi spo\u0142ecznych. W tym sensie jego \u017cycie jest przyk\u0142adem tego, jak idea\u0142y mog\u0105 by\u0107 wcielane w czyn bez popadania w skrajno\u015bci, a patriotyzm mo\u017ce i\u015b\u0107 w parze z gospodarcz\u0105 przezorno\u015bci\u0105 i spo\u0142eczn\u0105 odpowiedzialno\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n Rafa\u0142 Sk\u00f3rniewski<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Historia Micha\u0142a Ignacego Bojanowskiego to opowie\u015b\u0107 o cz\u0142owieku, kt\u00f3ry ca\u0142e swoje \u017cycie podporz\u0105dkowa\u0142 s\u0142u\u017cbie spo\u0142eczno\u015bci lokalnej i narodowi. Z jednej strony by\u0142 aktywnym politykiem obozu narodowego, w tym pos\u0142em na Sejm Ustawodawczy i senatorem I kadencji, z drugiej za\u015b gospodarzem i organizatorem \u017cycia spo\u0142ecznego na Mazowszu, dzia\u0142aj\u0105cym w dziesi\u0105tkach inicjatyw rolniczych, o\u015bwiatowych i sp\u00f3\u0142dzielczych. Jego […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":16915,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[41,6],"tags":[3363,3369,621,3360,3359,3366,334,3357,3364,3368,3367,3358,3365,3361,492,3362,1911,489],"class_list":["post-16916","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia-i-idea","category-postacie","tag-centralne-towarzystwo-rolnicze","tag-historia-mazowsza","tag-i-wojna-swiatowa","tag-ii-duma-panstwowa","tag-kolka-rolnicze","tag-komitety-obywatelskie","tag-liga-narodowa","tag-michal-ignacy-bojanowski","tag-polska-macierz-szkolna","tag-rada-glowna-opiekuncza","tag-samorzad-lokalny","tag-sejm-ustawodawczy","tag-senat-i-kadencji","tag-spoldzielczosc-wiejska","tag-stronnictwo-narodowe","tag-syndykat-rolniczy","tag-towarzystwo-oswiaty-narodowej","tag-zwiazek-ludowo-narodowy"],"yoast_head":"\nLata studenckie i pierwsza dzia\u0142alno\u015b\u0107 narodowa<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Powr\u00f3t do Klic i rozw\u00f3j dzia\u0142alno\u015bci<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Rewolucja 1905 roku i II Duma Pa\u0144stwowa <\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Organizator rolnictwa i sp\u00f3\u0142dzielczo\u015bci <\/strong><\/h3>\n\n\n\n
I wojna \u015bwiatowa i okupacja niemiecka <\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Sejm Ustawodawczy <\/strong><\/h3>\n\n\n\n
W Senacie<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Ostatnie lata \u017cycia i spu\u015bcizna <\/strong><\/h3>\n\n\n\n