Nowe pomniki maj\u0105 form\u0119 alei z\u0142o\u017conej z o\u015bmiu g\u0142az\u00f3w z tablicami, kt\u00f3re ustawiono na prywatnej dzia\u0142ce s\u0105siaduj\u0105cej z oficjalnym miejscem pami\u0119ci. Inskrypcje umieszczone na kamieniach przyci\u0105gaj\u0105 uwag\u0119 ze wzgl\u0119du na ich jednoznaczny przekaz. Oto przyk\u0142ady cytat\u00f3w z tablic:<\/p>\n\n\n\n
\n\u201eDowody i relacje \u015bwiadk\u00f3w zadaj\u0105 k\u0142am twierdzeniom o polskim sprawstwie mordu na \u017bydach w Jedwabnem 10 lipca 1941 roku. W rzeczywisto\u015bci zbrodni tej dokona\u0142 niemiecki oddzia\u0142 pacyfikacyjny pod dow\u00f3dztwem Hermanna Schapera.\u201d<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Kolejna tablica zawiera rozwini\u0119cie kontekstu historycznego:<\/p>\n\n\n\n
\n\u201eWojna zmieni\u0142a wszystko. Po zaj\u0119ciu wschodniej Polski przez Sowiet\u00f3w \u017bydzi przej\u0119li funkcje administracyjne (\u2026) 22 czerwca 1941 Niemcy uderzyli na Sowiet\u00f3w (\u2026) a wtedy spad\u0142y maski. Zabijali \u017byd\u00f3w tak, jak wcze\u015bniej zabijali Polak\u00f3w \u2013 milionami. Niemcy opracowali plan, kt\u00f3rego celem by\u0142o \u2018oczyszczenie\u2019 zaplecza frontu z sowieckich urz\u0119dnik\u00f3w \u2013 w wi\u0119kszo\u015bci \u017byd\u00f3w.\u201d<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Na jednej z tablic znalaz\u0142 si\u0119 te\u017c tekst w j\u0119zyku angielskim skierowany do odwiedzaj\u0105cych z zagranicy:<\/p>\n\n\n\n
\n\u201eEvidence and eyewitness accounts disprove claims of Polish responsibility for the Jedwabne massacre on July 10, 1941. In reality, the atrocity was committed by a German pacification unit under the command of Hermann Schaper.\u201d<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Pomniki zosta\u0142y postawione z inicjatywy spo\u0142ecznej, zwi\u0105zanej m.in. z pos\u0142em Grzegorzem Braunem. Ich tw\u00f3rcy podkre\u015blaj\u0105, \u017ce celem jest przywr\u00f3cenie r\u00f3wnowagi w debacie publicznej, kt\u00f3ra od czasu publikacji ksi\u0105\u017cki Jana Tomasza Grossa \u201eS\u0105siedzi\u201d w 2001 roku zosta\u0142a zdominowana przez narracj\u0119 o polskiej odpowiedzialno\u015bci za pogrom.<\/p>\n\n\n\n
Warto zaznaczy\u0107, \u017ce wok\u00f3\u0142 sprawy Jedwabnego istnieje nie tylko sp\u00f3r polityczny, ale i naukowy. Od lat badaniami na ten temat zajmuj\u0105 si\u0119 m.in. Tomasz Sommer i Marek Chodakiewicz, historycy i publicy\u015bci zwi\u0105zani z nurtem konserwatywnym. Sommer, autor ksi\u0105\u017cki \u201eJedwabne. Anatomia k\u0142amstwa\u201d, przeprowadzi\u0142 szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 analiz\u0119 akt \u015bledztwa Instytutu Pami\u0119ci Narodowej, wskazuj\u0105c na nie\u015bcis\u0142o\u015bci w zeznaniach \u015bwiadk\u00f3w oraz luki w materiale dowodowym. W jego ocenie, bez przeprowadzenia pe\u0142nej ekshumacji nie da si\u0119 jednoznacznie stwierdzi\u0107 skali i charakteru zbrodni. Podobne stanowisko zajmuje prof. Chodakiewicz, kt\u00f3ry wielokrotnie podkre\u015bla\u0142 w swoich publikacjach, \u017ce historia Jedwabnego wymaga ponownej, rzetelnej weryfikacji, niezale\u017cnej od politycznych nacisk\u00f3w czy emocji mi\u0119dzynarodowych. Zar\u00f3wno Sommer, jak i Chodakiewicz zwracaj\u0105 uwag\u0119 na potrzeb\u0119 odblokowania ekshumacji, kt\u00f3r\u0105 w 2001 roku wstrzymano decyzj\u0105 \u00f3wczesnych w\u0142adz Polski pod wp\u0142ywem nacisk\u00f3w \u015brodowisk \u017cydowskich.<\/p>\n\n\n\n
To w\u0142a\u015bnie kwestia zablokowania bada\u0144 archeologicznych i s\u0105dowo-kryminalistycznych od lat budzi kontrowersje. Oficjalnie przyczyn\u0105 by\u0142a troska o zgodno\u015b\u0107 z \u017cydowskim prawem religijnym (halach\u0105) zabraniaj\u0105cym naruszania grob\u00f3w. Zauwa\u017cy\u0107 nale\u017cy jednak, \u017ce niejdonokrotnie rabini zezwalali na ekshumacje w innych miejscach. Jednak dla wielu Polak\u00f3w decyzja o wstrzymaniu ekshumacji pozostaje dowodem na brak pe\u0142nej niezale\u017cno\u015bci polskiej polityki historycznej.<\/p>\n\n\n\n
Izraelski instytut Jad Waszem wyda\u0142 komunikat, w kt\u00f3rym ostro skrytykowa\u0142 zar\u00f3wno nowe pomniki, jak i zachowanie organizator\u00f3w, uznaj\u0105c je za \u201eobra\u017aliwe dla pami\u0119ci ofiar\u201d i \u201epr\u00f3b\u0119 relatywizacji zbrodni\u201d. Nowe pomniki w Jedwabnem s\u0105 zatem nie tylko kolejnym elementem w przestrzeni symbolicznej, ale tak\u017ce wyrazem spo\u0142ecznego zapotrzebowania na historyczn\u0105 prawd\u0119, woln\u0105 od jednostronnych interpretacji. <\/p>\n\n\n\n