{"id":16360,"date":"2025-07-11T08:30:00","date_gmt":"2025-07-11T06:30:00","guid":{"rendered":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=16360"},"modified":"2025-07-11T08:30:01","modified_gmt":"2025-07-11T06:30:01","slug":"szaniec-miedzy-karabinem-a-maszyna-drukarska","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=16360","title":{"rendered":"\u201eSzaniec\u201d \u2013 mi\u0119dzy karabinem a maszyn\u0105 drukarsk\u0105"},"content":{"rendered":"\n

W okupowanej Polsce s\u0142owo bywa\u0142o r\u00f3wnie gro\u017ane jak bro\u0144. W czasach, gdy codzienno\u015bci\u0105 by\u0142y \u0142apanki, konspiracyjne has\u0142a wypisywane noc\u0105 na murach i wie\u015bci przekazywane szeptem, prasa podziemna pe\u0142ni\u0142a funkcj\u0119 nie tylko informacyjn\u0105, ale te\u017c mobilizuj\u0105c\u0105, wychowawcz\u0105 i ideologiczn\u0105. W tym g\u0119stym krajobrazie konspiracyjnych wydawnictw jednym z najwa\u017cniejszych tytu\u0142\u00f3w by\u0142 \u201eSzaniec\u201d \u2013 dwutygodnik zwi\u0105zany ze \u015brodowiskiem Obozu Narodowo-Radykalnego \u201eABC\u201d i p\u00f3\u017aniejsz\u0105 Grup\u0105 \u201eSza\u0144ca\u201d.<\/h4>\n\n\n\n

Ukazuj\u0105cy si\u0119 regularnie od ko\u0144ca 1939 roku do stycznia 1945, \u201eSzaniec\u201d<\/em> by\u0142 nie tylko organem propagandowym \u2013 by\u0142 manifestem my\u015bli narodowej w warunkach totalnej wojny. Jego redaktorzy i autorzy, cz\u0119sto ci sami ludzie, kt\u00f3rzy walczyli z broni\u0105 w r\u0119ku, nie traktowali s\u0142owa jako dodatku do walki. Traktowali je jako jej r\u00f3wnoprawny front. Tytu\u0142 pisma m\u00f3wi\u0142 sam za siebie: szaniec to nie tylko wa\u0142 obronny, to te\u017c ostatnia linia oporu.<\/p>\n\n\n\n

Cho\u0107 pisany i drukowany w ukryciu, pod nieustann\u0105 gro\u017ab\u0105 aresztowa\u0144 i \u015bmierci, \u201eSzaniec\u201d zdo\u0142a\u0142 odegra\u0107 kluczow\u0105 rol\u0119 w budowaniu to\u017csamo\u015bci politycznej podziemia narodowego. Wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 ideow\u0105 konsekwencj\u0105, ostro\u015bci\u0105 przekazu i determinacj\u0105, z jak\u0105 jego tw\u00f3rcy prowadzili walk\u0119 zar\u00f3wno przeciwko niemieckiemu okupantowi, jak i komunistycznej agenturze. Przetrwa\u0142 cztery burzliwe lata okupacji, doczeka\u0142 powstania warszawskiego, a po jego upadku zd\u0105\u017cy\u0142 jeszcze na kr\u00f3tko wr\u00f3ci\u0107 do \u017cycia. To w\u0142a\u015bnie o nim b\u0119dzie ten tekst \u2013 o pi\u015bmie, kt\u00f3re nie milcza\u0142o nawet wtedy, gdy milkn\u0119\u0142y ulice.<\/p>\n\n\n\n

Pocz\u0105tki pisma i jego tw\u00f3rcy<\/strong><\/h3>\n\n\n\n

Geneza \u201eSza\u0144ca\u201d<\/em> si\u0119ga listopada 1939 roku \u2013 zaledwie kilka tygodni po upadku pa\u0144stwa polskiego. W chaosie pierwszych miesi\u0119cy okupacji, gdy jeszcze nie istnia\u0142y struktury zorganizowanego oporu, \u015brodowiska narodowe \u2013 dobrze zorganizowane i ideowo zwarte \u2013 zacz\u0119\u0142y budowa\u0107 w\u0142asn\u0105 siatk\u0119 konspiracyjn\u0105. Jednym z ich priorytet\u00f3w by\u0142a prasa. To w\u0142a\u015bnie wtedy narodzi\u0142 si\u0119 \u201eSzaniec\u201d \u2013 pocz\u0105tkowo jako wsp\u00f3lne przedsi\u0119wzi\u0119cie Stronnictwa Narodowego i by\u0142ych dzia\u0142aczy ONR-ABC.<\/p>\n\n\n\n

Pierwszy numer, wed\u0142ug ustale\u0144 badaczy, ukaza\u0142 si\u0119 prawdopodobnie na pocz\u0105tku grudnia 1939 roku. Wydany w formie powielanego biuletynu w formacie A4, sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z dw\u00f3ch\u2013trzech zszywanych kartek. Nie by\u0142o jeszcze sta\u0142ej redakcji, a autorzy dzia\u0142ali pod pseudonimami. Jednak ju\u017c wtedy zarysowywa\u0142 si\u0119 charakter pisma: mia\u0142o by\u0107 organem ideowo-politycznym, kt\u00f3ry opr\u00f3cz informacji dostarcza te\u017c interpretacji wydarze\u0144 zgodnej z lini\u0105 narodow\u0105. Za powstaniem \u201eSza\u0144ca\u201d stali dwaj in\u017cynierowie: Mieczys\u0142aw Harusewicz oraz jego te\u015b\u0107 Henryk Minich \u2013 przedwojenni dzia\u0142acze narodowo-radykalni, kt\u00f3rzy od pocz\u0105tku okupacji podj\u0119li dzia\u0142ania na rzecz odbudowy struktur ONR-ABC. Pomys\u0142odawc\u0105, organizatorem i g\u0142\u00f3wnym logist\u0105 by\u0142 Harusewicz, natomiast Minich pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 mentora i \u0142\u0105cznika ze starszym pokoleniem narodowc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

W tym samym czasie \u015brodowisko narodowe zacz\u0119\u0142o powoli dystansowa\u0107 si\u0119 od Stronnictwa Narodowego. Mi\u0119dzy obiema grupami dosz\u0142o do nieujawnionego do dzi\u015b sporu, kt\u00f3ry skutkowa\u0142 ca\u0142kowitym przej\u0119ciem pisma przez by\u0142ych dzia\u0142aczy ONR-ABC. Od tego momentu \u201eSzaniec\u201d sta\u0142 si\u0119 oficjalnym organem prasowym Grupy \u201eSza\u0144ca\u201d \u2013 ideowej i organizacyjnej spadkobierczyni radykalnej frakcji przedwojennego ONR.<\/p>\n\n\n\n

Ju\u017c w marcu 1940 roku pismo przesz\u0142o istotn\u0105 zmian\u0119: porzucono powielacz na rzecz drukowanej formy, a rozmiar zmieniono z A4 na bardziej praktyczny A5. Zmieni\u0142a si\u0119 te\u017c jako\u015b\u0107 publikacji: wi\u0119cej stron, lepszy sk\u0142ad, rosn\u0105cy nak\u0142ad. To by\u0142 pierwszy sygna\u0142, \u017ce \u201eSzaniec\u201d nie b\u0119dzie tylko jedn\u0105 z wielu ulotek \u2013 mia\u0142 ambicj\u0119 sta\u0107 si\u0119 pe\u0142noprawnym medium w podziemnym pa\u0144stwie.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

\u201eSzaniec\u201d jako organ ideowy<\/h3>\n\n\n\n

\u201eSzaniec\u201d od samego pocz\u0105tku by\u0142 czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko gazet\u0105. Dla \u015brodowiska narodowego stanowi\u0142 ideow\u0105 trybun\u0119 \u2013 miejsce, w kt\u00f3rym formu\u0142owano postulaty, prowadzono polityczn\u0105 walk\u0119 i mobilizowano spo\u0142ecze\u0144stwo do oporu. Jego celem nie by\u0142o jedynie informowanie o wydarzeniach wojennych. Redakcja traktowa\u0142a pismo jako narz\u0119dzie budowania przysz\u0142ego \u0142adu narodowego \u2013 zorganizowanego, silnego i opartego na warto\u015bciach wyznawanych przez narodowc\u00f3w jeszcze przed wojn\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Ideowym fundamentem \u201eSza\u0144ca\u201d by\u0142a doktryna narodowego radykalizmu. Redaktorzy nie ukrywali swojego sceptycyzmu wobec sanacyjnych elit ani liberalnych modeli demokracji zachodniej. W centrum ich my\u015blenia znajdowa\u0142a si\u0119 idea narodowego pa\u0144stwa, silnie zwi\u0105zanego z tradycj\u0105 i katolicyzmem, kt\u00f3re ma by\u0107 zdolne do obrony suwerenno\u015bci zar\u00f3wno wobec Niemiec, jak i Rosji sowieckiej. Oba te imperia uwa\u017cano za \u015bmiertelnych wrog\u00f3w \u2013 r\u00f3wnorz\u0119dnych, bez mo\u017cliwo\u015bci wyboru mniejszego z\u0142a. Zgodnie z t\u0105 logik\u0105, has\u0142em przewodnim by\u0142a ca\u0142kowita odmowa wsp\u00f3\u0142pracy z okupantami: \u017cadnych porozumie\u0144, \u017cadnych taktycznych kompromis\u00f3w, \u017cadnych z\u0142udze\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Ten bezkompromisowy ton widoczny jest w niezliczonych artyku\u0142ach publikowanych na \u0142amach \u201eSza\u0144ca\u201d. W numerze z lipca 1940 roku pojawia si\u0119 apel: \u201eNie wolno nam ustawa\u0107 w akcji ci\u0105g\u0142ego, uporczywego, przy wszelkiej okazji i sposobno\u015bci szerzenia hase\u0142: \u017cadnej wsp\u00f3\u0142pracy z Niemcem i bolszewikiem! \u017badnej ugody! \u017badnej \u017cyczliwo\u015bci dla obu tych naszych wrog\u00f3w \u015bmiertelnych!\u201d. W innym numerze, z marca 1941 roku, nakazywano: \u201edobrowolny zaci\u0105g do pomocniczej s\u0142u\u017cby dla policji niemieckiej winien by\u0107 bezwzgl\u0119dnie bojkotowany, a wszelkie dzia\u0142ania pomocnicze, wy\u015bwiadczone niemieckiemu okupantowi, b\u0119d\u0105 uwa\u017cane za zdrad\u0119 narodow\u0105\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Jednym z g\u0142\u00f3wnych w\u0105tk\u00f3w powracaj\u0105cych w pi\u015bmie by\u0142a tzw. idea zachodnia. W przeciwie\u0144stwie do cz\u0119\u015bci \u015brodowisk konspiracyjnych, kt\u00f3re skupia\u0142y si\u0119 na przysz\u0142o\u015bci Kres\u00f3w Wschodnich, \u201eSzaniec\u201d domaga\u0142 si\u0119 wyra\u017anego przesuni\u0119cia granicy Polski na zach\u00f3d. Minimum postulowane przez redakcj\u0119 to linia Odry i Nysy \u0141u\u017cyckiej. Uzasadniano to nie tylko wzgl\u0119dami geopolitycznymi, ale te\u017c ideologicznymi: by\u0142by to symboliczny rewan\u017c na Niemczech za wieki upokorze\u0144, germanizacji i pr\u00f3b zniszczenia polskiej kultury. Niemcy przedstawiano jako odwiecznego wroga \u2013 \u201echamskiego\u201d, \u201enikczemnego\u201d, \u201ezbydl\u0119conego\u201d<\/em>, jak g\u0142oszono w jednym z artyku\u0142\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Warto zaznaczy\u0107, \u017ce \u201eSzaniec\u201d nie by\u0142 tylko biuletynem dla ju\u017c przekonanych. Pismo podejmowa\u0142o pr\u00f3b\u0119 realnego wp\u0142ywu na opini\u0119 publiczn\u0105, nawet za cen\u0119 ryzyka. Artyku\u0142y t\u0142umaczy\u0142y, jak rozpozna\u0107 niemieck\u0105 propagand\u0119 i jak jej przeciwdzia\u0142a\u0107. Wskazywano, \u017ce okupanci przej\u0119li przedwojenn\u0105 sie\u0107 kolporta\u017cu prasy (\u201eRuch\u201d) i masowo rozpowszechniali gadzin\u00f3wki. Ostrzegano przed fa\u0142szywym przekazem i przed tym, by nie da\u0107 si\u0119 zwie\u015b\u0107 pozornej \u0142agodno\u015bci niemieckiej propagandy, nawet gdy m\u00f3wi\u0142a prawd\u0119 \u2013 jak w przypadku zbrodni katy\u0144skiej. Jednocze\u015bnie redakcja \u201eSza\u0144ca\u201d dba\u0142a o to, by nie zamyka\u0107 si\u0119 w czystej propagandzie. Pojawia\u0142y si\u0119 analizy polityczne, raporty z front\u00f3w, prognozy dotycz\u0105ce rozwoju sytuacji. Pismo komentowa\u0142o nie tylko wydarzenia, ale te\u017c ich znaczenie strategiczne. Ju\u017c w 1940 roku przewidywano mo\u017cliwo\u015b\u0107 niemieckiej inwazji na Zwi\u0105zek Sowiecki, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na informacje o specjalnie przygotowywanych wagonach kolejowych i zam\u00f3wieniach wojskowych. Takie teksty pokazywa\u0142y, \u017ce mimo ograniczonych \u015brodk\u00f3w, redakcja \u201eSza\u0144ca\u201d potrafi\u0142a patrze\u0107 szerzej ni\u017c tylko na okupacyjn\u0105 codzienno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Na \u0142amach pisma nie brakowa\u0142o r\u00f3wnie\u017c refleksji na temat przysz\u0142o\u015bci. Redaktorzy formu\u0142owali zarysy nowego ustroju Polski \u2013 opartego na silnym pa\u0144stwie narodowym, wyra\u017anym podziale odpowiedzialno\u015bci i ograniczeniu wp\u0142yw\u00f3w ideologii komunistycznej oraz liberalnej. To wszystko czyni\u0142o ze \u201eSza\u0144ca\u201d co\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko g\u0142os oporu \u2013 by\u0142o to laboratorium my\u015bli politycznej w warunkach konspiracji. W czasach, gdy cz\u0119\u015b\u0107 \u015brodowisk opozycyjnych szuka\u0142a chwytliwych hase\u0142 i chwiejnych sojuszy, \u201eSzaniec\u201d pozosta\u0142 pismem zasad. Nie wszyscy si\u0119 z tymi zasadami zgadzali \u2013 ale nikt nie m\u00f3g\u0142 ich zarzuci\u0107 redakcji, \u017ce brak jej odwagi, konsekwencji i to\u017csamo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Tematyka i styl pisma<\/h3>\n\n\n\n

\u201eSzaniec\u201d nie by\u0142 gazet\u0105 monotematyczn\u0105. Cho\u0107 jego rdze\u0144 stanowi\u0142y tre\u015bci ideowe i polityczne, redakcja dba\u0142a o szeroki zakres materia\u0142\u00f3w \u2013 od analiz mi\u0119dzynarodowych, przez raporty z front\u00f3w, po komentarze dotycz\u0105ce \u017cycia codziennego w okupowanej Polsce. To wszystko sk\u0142ada\u0142o si\u0119 na obraz pisma, kt\u00f3re nie tylko walczy\u0142o, ale te\u017c informowa\u0142o i wychowywa\u0142o. Tyle \u017ce wychowywa\u0142o w duchu bezkompromisowej niezgody.<\/p>\n\n\n\n

Na \u0142amach \u201eSza\u0144ca\u201d regularnie pojawia\u0142y si\u0119 teksty o charakterze wojskowym: analizy sytuacji frontowej, komentarze do wydarze\u0144 w Europie, prognozy dotycz\u0105ce dalszego przebiegu wojny. W numerze 23 z czerwca 1940 roku opublikowano artyku\u0142 \u201eZwyci\u0119stwo b\u0119dzie nasze\u201d, w kt\u00f3rym oceniano, \u017ce niemiecka machina wojenna \u2013 cho\u0107 pot\u0119\u017cna \u2013 jest na granicy wyczerpania. Wskazywano na braki w zaopatrzeniu, szczeg\u00f3lnie w paliwo i smary, co mia\u0142o spowodowa\u0107, \u017ce czo\u0142gi \u201eprzylgn\u0105 do p\u00f3l i zastygn\u0105 jako wspania\u0142y szmelc, nic gro\u017aniejszy ni\u017c hulajnogi Hitler-bachork\u00f3w\u201d.<\/em> Taki j\u0119zyk by\u0142 znakiem rozpoznawczym pisma \u2013 ostry, czasem satyryczny, nasycony pogard\u0105 wobec okupanta.<\/p>\n\n\n\n

W innych tekstach komentowano zdrady i oportunizm \u2013 bez wzgl\u0119du na to, z kt\u00f3rej strony pochodzi\u0142y. Krytyce poddano zar\u00f3wno belgijskiego kr\u00f3la, kt\u00f3ry skapitulowa\u0142 przed Niemcami, jak i Benito Mussoliniego, oskar\u017canego o cyniczn\u0105 gr\u0119 polityczn\u0105. \u201eSzaniec\u201d nie szcz\u0119dzi\u0142 s\u0142\u00f3w tym, kt\u00f3rych uznawa\u0142 za winnych zdrady warto\u015bci, niezale\u017cnie od narodowo\u015bci. Ten ton nieust\u0119pliwy, cz\u0119sto brutalny by\u0142 \u015bwiadomym wyborem. W warunkach wojny nie chodzi\u0142o o niuans, ale o jasno\u015b\u0107 przekazu. Pismo cz\u0119sto wraca\u0142o do tematu okupacyjnej rzeczywisto\u015bci \u2013 zar\u00f3wno niemieckiej, jak i sowieckiej. W numerze z listopada 1940 roku opisano przygotowania do niemieckiej inwazji na ZSRS, oparte m.in. na raportach dotycz\u0105cych produkcji wagon\u00f3w i sprz\u0119tu przystosowanego do tor\u00f3w o r\u00f3\u017cnej szeroko\u015bci. W innym numerze przestrzegano przed dezinformacj\u0105 i wykorzystywaniem sprawy Katynia przez niemieck\u0105 propagand\u0119. Cho\u0107 \u201eSzaniec\u201d nie mia\u0142 w\u0105tpliwo\u015bci co do odpowiedzialno\u015bci Sowiet\u00f3w za zbrodni\u0119, redakcja nie godzi\u0142a si\u0119 na wykorzystywanie jej przez Niemc\u00f3w jako \u015brodka do wywo\u0142ania wsp\u00f3\u0142czucia i szukania kolaboracji. Z biegiem czasu pojawi\u0142a si\u0119 te\u017c wyra\u017aniejsza publicystyka spo\u0142eczna. Komentowano sprawy kolaboracji, donosicielstwa, braku dyscypliny spo\u0142ecznej. Wymierzano symboliczne kary \u2013 s\u0142owne ostracyzmy \u2013 wobec tych, kt\u00f3rzy z\u0142amali zasady konspiracyjnej moralno\u015bci. Jednocze\u015bnie doceniano postawy godne na\u015bladowania. Teksty te mia\u0142y charakter wychowawczy \u2013 redakcja czu\u0142a si\u0119 odpowiedzialna nie tylko za przekaz polityczny, ale i za etyczny kr\u0119gos\u0142up spo\u0142ecze\u0144stwa podziemnego.<\/p>\n\n\n\n

Wyj\u0105tkowe miejsce zajmowa\u0142y felietony i komentarze ideowe. Artyku\u0142y takie jak \u201eOczy na zach\u00f3d\u201d czy \u201eWyrwa\u0107 k\u0142y bestii\u201d \u0142\u0105czy\u0142y analiz\u0119 sytuacji z jednoznacznym wezwaniem do dzia\u0142ania. Pojawia\u0142y si\u0119 wezwania do tworzenia nowego \u0142adu \u2013 silnego pa\u0144stwa narodowego, kt\u00f3re po wojnie nie powt\u00f3rzy b\u0142\u0119d\u00f3w przesz\u0142o\u015bci. Ten element wykracza\u0142 poza typow\u0105 pras\u0119 podziemn\u0105 \u2013 by\u0142 pr\u00f3b\u0105 stworzenia alternatywnej wizji Polski. Nawet je\u015bli utopijnej, to szczerej.<\/p>\n\n\n\n

W stylu \u201eSza\u0144ca\u201d dominowa\u0142a emocjonalno\u015b\u0107. To nie by\u0142a gazeta pisana suchym j\u0119zykiem urz\u0119dnika \u2013 to by\u0142o pismo wojenne. J\u0119zyk by\u0142 gniewny, obrazowy, cz\u0119sto brutalny. Okupanta nazywano nie tylko wrogiem, ale wr\u0119cz besti\u0105, potworem, \u201ebazyliszkiem \u017ceruj\u0105cym na trupach\u201d.<\/em> Nie chodzi\u0142o o elegancj\u0119 \u2013 chodzi\u0142o o si\u0142\u0119 ra\u017cenia. \u201eSzaniec\u201d pisa\u0142 tak, jakby ka\u017cda litera mia\u0142a wa\u017cy\u0107 tyle, co nab\u00f3j. W\u0142a\u015bnie ta mieszanka tre\u015bci politycznych, spo\u0142ecznych i emocjonalnych sprawia\u0142a, \u017ce pismo by\u0142o czytane, komentowane i powielane mimo ryzyka. Czytelnicy wiedzieli, \u017ce maj\u0105 do czynienia z gazet\u0105, kt\u00f3ra nie udaje neutralno\u015bci. \u201eSzaniec\u201d m\u00f3wi\u0142 wprost, bez asekuracji \u2013 i to by\u0142a jego si\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

Produkcja i kolporta\u017c<\/h3>\n\n\n\n

Wydawanie pisma konspiracyjnego w okupowanej Polsce by\u0142o przedsi\u0119wzi\u0119ciem logistycznie skomplikowanym, niebezpiecznym i wymagaj\u0105cym bezgranicznego zaufania. W przypadku \u201eSza\u0144ca\u201d skala tego przedsi\u0119wzi\u0119cia by\u0142a wyj\u0105tkowa \u2013 nak\u0142ad pisma si\u0119ga\u0142 od kilku do kilkunastu tysi\u0119cy egzemplarzy, co czyni\u0142o go jednym z najwi\u0119kszych tytu\u0142\u00f3w podziemnej prasy narodowej.<\/p>\n\n\n\n

Pocz\u0105tkowo druk opiera\u0142 si\u0119 na prostych powielaczach, cz\u0119sto umieszczanych w prywatnych mieszkaniach, piwnicach i zakamuflowanych pomieszczeniach. Z czasem, wraz z rozwojem struktur organizacyjnych Grupy \u201eSza\u0144ca\u201d i Organizacji Wojskowej Zwi\u0105zek Jaszczurczy (a p\u00f3\u017aniej Narodowych Si\u0142 Zbrojnych), pismo doczeka\u0142o si\u0119 sta\u0142ych drukarni. Jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych by\u0142a ta przy ulicy Przemys\u0142owej 28, a p\u00f3\u017aniej \u2013 znacznie bardziej rozbudowana \u2013 przy D\u0142ugiej 44\/46 w Warszawie. Drukarnia przy D\u0142ugiej by\u0142a nie tylko miejscem technicznej produkcji. To by\u0142 prawdziwy punkt dowodzenia \u2013 tam powstawa\u0142y teksty, tam odbywa\u0142a si\u0119 redakcja, tam sk\u0142adano i przygotowywano ca\u0142e numery do kolporta\u017cu. Wydawaniem \u201eSza\u0144ca\u201d kierowa\u0142 specjalny Komitet Wydawniczy przy Komendzie G\u0142\u00f3wnej NSZ, z Miros\u0142awem Ostrom\u0119ckim ps. \u201eMirski\u201d na czele. Pracowali tam redaktorzy, zecerzy, drukarze, osoby odpowiedzialne za transport papieru, tuszu, matryc. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich pozostaje anonimowa do dzi\u015b \u2013 wielu zap\u0142aci\u0142o najwy\u017csz\u0105 cen\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Najtragiczniejszym momentem dla pisma by\u0142a akcja niemieckiej \u017candarmerii z 6 lutego 1943 roku, kiedy to po d\u0142ugim obl\u0119\u017ceniu Niemcy zlikwidowali drukarni\u0119 przy D\u0142ugiej. W wyniku walk zgin\u0119\u0142a ca\u0142a wojskowa ochrona oraz wszystkie kobiety pracuj\u0105ce przy wydawaniu pisma. Straty by\u0142y ogromne \u2013 nie tylko personalne, ale i techniczne. Mimo to \u201eSzaniec\u201d przetrwa\u0142. Ju\u017c po kilku tygodniach uda\u0142o si\u0119 wznowi\u0107 druk w innym miejscu.<\/p>\n\n\n\n

Kolporta\u017c \u201eSza\u0144ca\u201d opiera\u0142 si\u0119 na rozbudowanej sieci struktur terenowych. Pismo trafia\u0142o nie tylko do Warszawy, ale i do innych miast \u2013 m.in. Kielc, Krakowa, Lublina, \u0141odzi. Egzemplarze transportowano w paczkach z dokumentami, w skrzyniach z \u017cywno\u015bci\u0105, a nawet w podw\u00f3jnych denkach walizek. Za dystrybucj\u0119 odpowiadali kurierzy NSZ oraz cz\u0142onkowie konspiracyjnych kom\u00f3rek Grupy \u201eSza\u0144ca\u201d. W niekt\u00f3rych przypadkach kolporta\u017cem zajmowa\u0142y si\u0119 ca\u0142e rodziny, kt\u00f3re w razie wpadki ryzykowa\u0142y nie tylko aresztowanie, ale i rozstrzelanie.<\/p>\n\n\n\n

Oparcie organizacyjne i bezpiecze\u0144stwo zapewnia\u0142y nie tylko struktury NSZ, ale te\u017c konkretne oddzia\u0142y \u2013 jak kompania \u201eWarszawianka\u201d ze zgrupowania AK \u201eChrobry II\u201d. Dzi\u0119ki temu pismo mog\u0142o funkcjonowa\u0107 nawet w warunkach skrajnego zagro\u017cenia. Redakcja by\u0142a przenoszona wielokrotnie, podobnie jak sprz\u0119t drukarski i materia\u0142y. Przygotowywano zapasowe matryce i formaty, by w razie wpadki szybko wznowi\u0107 produkcj\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Z czasem \u201eSzaniec\u201d sta\u0142 si\u0119 nie tylko gazet\u0105 \u2013 sta\u0142 si\u0119 znakiem rozpoznawczym ca\u0142ego \u015brodowiska. Wystarczy\u0142o s\u0142owo, by wiadomo by\u0142o, z kim si\u0119 ma do czynienia. Czytelnicy, autorzy i kolporterzy tworzyli wsp\u00f3lnot\u0119 opart\u0105 na idei i ryzyku. To w\u0142a\u015bnie ta lojalno\u015b\u0107 i determinacja sprawi\u0142y, \u017ce mimo represji, niemieckich ob\u0142aw i strat osobowych, pismo przetrwa\u0142o a\u017c do Powstania Warszawskiego, a nawet zosta\u0142o wznowione po jego upadku.<\/p>\n\n\n\n

“Szaniec\u201d w powstaniu warszawskim<\/h3>\n\n\n\n

Gdy 1 sierpnia 1944 roku w Warszawie wybuch\u0142o powstanie, \u201eSzaniec\u201d nie tylko nie zamilk\u0142 \u2013 zacz\u0105\u0142 ukazywa\u0107 si\u0119 codziennie. By\u0142 to jedyny taki okres w historii pisma, a zarazem jego najbardziej intensywna i dramatyczna faza. W ci\u0105gu niespe\u0142na dw\u00f3ch miesi\u0119cy wydano a\u017c 39 numer\u00f3w, drukowanych niemal dzie\u0144 po dniu, cz\u0119sto w warunkach skrajnie ekstremalnych \u2013 pod ostrza\u0142em, w piwnicach, przy braku pr\u0105du i papieru. By\u0142 to nie tylko wyczyn redakcyjny, ale akt heroizmu.<\/p>\n\n\n\n

Redakcja \u201eSza\u0144ca\u201d zosta\u0142a szybko odtworzona w \u015ar\u00f3dmie\u015bciu. Na jej czele ponownie stan\u0105\u0142 Miros\u0142aw Ostrom\u0119cki ps. \u201eMirski\u201d, redaktorem naczelnym zosta\u0142 Antoni Chrz\u0105szczewski ps. \u201eAnio\u0142\u201d, przedwojenny dziennikarz. Funkcj\u0119 sekretarza pe\u0142ni\u0142a Hanna Paszy\u0144ska, a kolegium redakcyjne zbiera\u0142o si\u0119 u adwokata Witolda Bayera. Organizacj\u0119 techniczn\u0105, materia\u0142y oraz kolporta\u017c zabezpiecza\u0142a kompania NSZ \u201eWarszawianka\u201d. Pismo zosta\u0142o zalegalizowane przez Delegatur\u0119 Rz\u0105du na Kraj oraz Dow\u00f3dztwo Armii Krajowej, co umo\u017cliwi\u0142o korzystanie z oficjalnego serwisu prasowego powstania. Dodatkowo redakcja utrzymywa\u0142a w\u0142asny nas\u0142uch radiowy i otrzymywa\u0142a raporty od oddzia\u0142\u00f3w NSZ walcz\u0105cych na poszczeg\u00f3lnych odcinkach. Dzi\u0119ki temu \u201eSzaniec\u201d oferowa\u0142 codzienne aktualizacje sytuacji na froncie, analizy oraz komentarze, kt\u00f3re \u0142\u0105czy\u0142y informacje z ideow\u0105 lini\u0105 pisma.<\/p>\n\n\n\n

W tekstach publikowanych w sierpniu i wrze\u015bniu 1944 roku wyra\u017anie wida\u0107, jak zmienia\u0142o si\u0119 napi\u0119cie i nastroje. Pocz\u0105tkowe numery \u2013 jak ten z 3 sierpnia z artyku\u0142em \u201eZwyci\u0119stwo b\u0119dzie nasze!\u201d \u2013 tryskaj\u0105 optymizmem. Redakcja widzi w powstaniu moment prze\u0142omowy, punkt zwrotny wojny, a nawet zal\u0105\u017cek nowej Polski. Pojawia si\u0119 przekonanie, \u017ce upadek III Rzeszy jest nieuchronny, a Warszawa \u2013 walcz\u0105ca, pal\u0105ca si\u0119 i zrujnowana \u2013 przetrwa jako symbol odrodzenia narodu.<\/p>\n\n\n\n

Jednak z ka\u017cdym kolejnym dniem walk nadzieja ust\u0119powa\u0142a miejsca goryczy i determinacji. W numerze 17 z 21 sierpnia w artykule \u201eZa spalone domy, zniszczone warsztaty…\u201d opisywano totalny charakter walk: \u201eTo walka prawdziwie totalna, o jakiej nie ma poj\u0119cia krzykacz Goebbels. […] W miar\u0119 rozwoju barbarzy\u0144skiej dzia\u0142alno\u015bci wroga ro\u015bnie liczba zniszcze\u0144, powi\u0119kszaj\u0105 si\u0119 rzesze bezdomnych\u201d.<\/em> W tym samym numerze redakcja ostrzega, \u017ce cz\u0142onkowie niemieckiej partii nazistowskiej, w szczeg\u00f3lno\u015bci SS, SA i HJ, po wojnie zostan\u0105 poci\u0105gni\u0119ci do odpowiedzialno\u015bci \u2013 zapowied\u017a przysz\u0142ych rozlicze\u0144 z okupantem. Numer 19 relacjonuje dramatyczne warunki w obozie przej\u015bciowym w Pruszkowie, do kt\u00f3rego trafiali wyp\u0119dzeni mieszka\u0144cy Warszawy. Opisano ponad 70 tysi\u0119cy ludzi zgromadzonych w tragicznych warunkach, bez \u017cywno\u015bci i opieki. Artyku\u0142 punktuje k\u0142amstwa niemieckiej propagandy, kt\u00f3ra w ulotkach obiecywa\u0142a bezpiecze\u0144stwo po ewakuacji z miasta.<\/p>\n\n\n\n

W kolejnych wydaniach \u201eSza\u0144ca\u201d ton staje si\u0119 coraz bardziej gniewny. Artyku\u0142 zatytu\u0142owany \u201eWyrwa\u0107 k\u0142y bestii!\u201d wzywa do dalszego oporu i jednoczesnej organizacji oddzia\u0142\u00f3w z my\u015bl\u0105 o przysz\u0142o\u015bci \u2013 o walce z ewentualn\u0105 partyzantk\u0105 niemieck\u0105 po zako\u0144czeniu wojny. Redakcja powo\u0142uje si\u0119 na raporty korespondent\u00f3w zagranicznych, wed\u0142ug kt\u00f3rych kl\u0119ska Niemiec jest bliska, ale jednocze\u015bnie przestrzega przed z\u0142udzeniem, \u017ce nie b\u0119dzie trzeba doko\u0144czy\u0107 dzie\u0142a zbrojnie. Jednocze\u015bnie \u201eSzaniec\u201d podczas powstania nie traci\u0142 swojego charakteru. Nadal publikowano teksty ideowe, nadal przypominano o potrzebie narodowego odrodzenia po wojnie, nadal pi\u0119tnowano zdrad\u0119 i s\u0142abo\u015b\u0107. Pojawia\u0142y si\u0119 wezwania do obrony warto\u015bci, porz\u0105dku i dyscypliny. Cho\u0107 miasto p\u0142on\u0119\u0142o, pismo zachowywa\u0142o to\u017csamo\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 budowa\u0142o przez ostatnie pi\u0119\u0107 lat.<\/p>\n\n\n\n

Ostatni numer powsta\u0144czego \u201eSza\u0144ca\u201d ukaza\u0142 si\u0119 23 wrze\u015bnia 1944 roku \u2013 by\u0142 to numer 50\/156. To by\u0142 symboliczny koniec nie tylko kolejnego etapu w historii pisma, ale ca\u0142ej epoki podziemnej prasy narodowej w stolicy. Cho\u0107 redakcja przetrwa\u0142a i pismo zosta\u0142o wznowione po powstaniu, to w\u0142a\u015bnie sierpie\u0144 i wrzesie\u0144 1944 roku by\u0142y momentem, w kt\u00f3rym \u201eSzaniec\u201d osi\u0105gn\u0105\u0142 swoj\u0105 pe\u0142ni\u0119 \u2013 jako g\u0142os idei, informacji i oporu w najtrudniejszym mo\u017cliwym czasie.<\/p>\n\n\n\n

Po powstaniu \u2013 koniec \u201eSza\u0144ca\u201d<\/h3>\n\n\n\n

Po kapitulacji Powstania Warszawskiego jesieni\u0105 1944 roku, wiele \u015brodowisk konspiracyjnych przesta\u0142o istnie\u0107. Zrujnowana stolica, represje, wysiedlenia, a tak\u017ce wyczerpanie organizacyjne i fizyczne doprowadzi\u0142y do zatrzymania dzia\u0142alno\u015bci wielu pism podziemnych. Ale nie \u201eSza\u0144ca\u201d. Cho\u0107 redakcja ponios\u0142a powa\u017cne straty, a niemal ca\u0142a sie\u0107 warszawska zosta\u0142a rozbita, ju\u017c kilka tygodni po upadku powstania uda\u0142o si\u0119 wznowi\u0107 wydawanie pisma \u2013 tym razem w Krakowie.<\/p>\n\n\n\n

Ostatni etap dzia\u0142alno\u015bci \u201eSza\u0144ca\u201d by\u0142 kr\u00f3tki i cichy. W warunkach coraz silniejszego nacisku sowieckiego i instalowania si\u0119 komunistycznych struktur, redakcja mog\u0142a dzia\u0142a\u0107 tylko fragmentarycznie. Zdo\u0142ano jednak wyda\u0107 kilka numer\u00f3w, z kt\u00f3rych ostatni \u2013 oznaczony jako 1\/161 \u2013 ukaza\u0142 si\u0119 15 stycznia 1945 roku w nak\u0142adzie oko\u0142o 7 tysi\u0119cy egzemplarzy. To by\u0142 ostateczny koniec pisma, kt\u00f3re przez ponad pi\u0119\u0107 lat nieprzerwanie towarzyszy\u0142o polskiemu podziemiu narodowemu.<\/p>\n\n\n\n

Nie wiadomo dok\u0142adnie, co sta\u0142o si\u0119 z wi\u0119kszo\u015bci\u0105 redaktor\u00f3w i wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 zgin\u0119\u0142a w trakcie wojny, cz\u0119\u015b\u0107 zosta\u0142a aresztowana przez Niemc\u00f3w lub komunist\u00f3w, inni musieli ucieka\u0107 za granic\u0119 albo zej\u015b\u0107 do g\u0142\u0119bszej konspiracji. Po 1945 roku pami\u0119\u0107 o \u201eSza\u0144cu\u201d zosta\u0142a niemal ca\u0142kowicie wymazana z oficjalnego dyskursu. Przez dekady nazw\u0119 pisma mo\u017cna by\u0142o znale\u017a\u0107 jedynie w dokumentach Urz\u0119du Bezpiecze\u0144stwa i na listach \u201eorganizacji faszystowskich\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Tym wi\u0119ksze znaczenie ma fakt, \u017ce do dzi\u015b zachowa\u0142o si\u0119 wiele egzemplarzy \u201eSza\u0144ca\u201d, przechowywanych m.in. w zbiorach Biblioteki Narodowej. Ich tre\u015b\u0107, uk\u0142ad, j\u0119zyk \u2013 wszystko to stanowi nie tylko materia\u0142 historyczny, ale te\u017c \u015bwiadectwo duchowej niezale\u017cno\u015bci ludzi, kt\u00f3rzy nie pozwolili, by wojna odebra\u0142a im g\u0142os.<\/p>\n\n\n\n

Znaczenie i dziedzictwo \u201eSza\u0144ca\u201d<\/h3>\n\n\n\n

\u201eSzaniec\u201d by\u0142 czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko gazet\u0105 konspiracyjn\u0105. Stanowi\u0142 ideowy filar \u015brodowiska narodowego, kt\u00f3re \u2013 wbrew okupacyjnym realiom \u2013 potrafi\u0142o stworzy\u0107 w\u0142asne medium, w\u0142asny j\u0119zyk, a nawet w\u0142asn\u0105 wizj\u0119 przysz\u0142o\u015bci. Na tle innych tytu\u0142\u00f3w podziemnej prasy wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 nie tylko jako\u015bci\u0105, systematyczno\u015bci\u0105 i zasi\u0119giem, ale te\u017c tym, \u017ce od pocz\u0105tku do ko\u0144ca trzyma\u0142 si\u0119 jednej linii. Bez uk\u0142ad\u00f3w, bez przej\u015bciowych alians\u00f3w, bez z\u0142udze\u0144.<\/p>\n\n\n\n

To pismo m\u00f3wi\u0142o g\u0142osem twardym, czasem brutalnym, ale nigdy dwuznacznym. Przestrzega\u0142o przed z\u0142udzeniami wsp\u00f3\u0142pracy z Niemcami, jednocze\u015bnie odrzucaj\u0105c jakiekolwiek z\u0142agodzenie wobec komunizmu. Pi\u0119tnowa\u0142o kolaboracj\u0119, ale te\u017c oportunizm i marazm. G\u0142osi\u0142o ide\u0119 \u201edw\u00f3ch okupant\u00f3w \u2013 jednego wroga\u201d, a jednocze\u015bnie stara\u0142o si\u0119 formu\u0142owa\u0107 konkretny program pa\u0144stwowy. By\u0142o w tym zaskakuj\u0105co konsekwentne, nawet je\u015bli niepopularne.<\/p>\n\n\n\n

Dla wsp\u00f3\u0142czesnych badaczy \u201eSzaniec\u201d to cenny materia\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142owy, kt\u00f3ry pokazuje nie tylko histori\u0119 idei narodowych w czasie wojny, ale te\u017c praktyczne funkcjonowanie konspiracyjnej prasy. Dla czytelnik\u00f3w z tamtej epoki \u2013 by\u0142 czym\u015b znacznie wi\u0119kszym: oparciem, znakiem przynale\u017cno\u015bci, dowodem na to, \u017ce Polska, cho\u0107 podzielona i niszczona, wci\u0105\u017c m\u00f3wi w\u0142asnym g\u0142osem. Dzi\u015b, gdy historyczna pami\u0119\u0107 bywa fragmentaryczna, a oceny przesz\u0142o\u015bci cz\u0119sto ulegaj\u0105 uproszczeniom, warto przypomnie\u0107 sobie histori\u0119 pisma takiego jak \u201eSzaniec\u201d. Jego tw\u00f3rcy nie byli wolni od emocji, ideologicznych skr\u00f3t\u00f3w czy przesady. Ale byli uczciwi wobec siebie i swoich czytelnik\u00f3w. Pisali to, co my\u015bleli, wierz\u0105c, \u017ce s\u0142owo mo\u017ce by\u0107 broni\u0105 r\u00f3wnie skuteczn\u0105 jak karabin.<\/p>\n\n\n\n

\u201eSzaniec\u201d to opowie\u015b\u0107 o walce nie tylko militarnej, ale te\u017c o kszta\u0142t warto\u015bci, lojalno\u015bci i pami\u0119ci. To historia ludzi, kt\u00f3rzy wierzyli, \u017ce Polska mo\u017ce si\u0119 odrodzi\u0107, je\u015bli zachowa dusz\u0119. I dlatego walczyli nie tylko z wrogiem zewn\u0119trznym, ale te\u017c z wewn\u0119trzn\u0105 apati\u0105 i zw\u0105tpieniem. Dzi\u015b pozosta\u0142y po nich po\u017c\u00f3\u0142k\u0142e kartki, stare druki, zapomniane nazwiska. Ale te\u017c \u2013 mo\u017ce przede wszystkim \u2013 przyk\u0142ad, \u017ce nawet w najmroczniejszych czasach mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 w\u0142asnym g\u0142osem.<\/p>\n\n\n\n

Magdalena Korczak<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W okupowanej Polsce s\u0142owo bywa\u0142o r\u00f3wnie gro\u017ane jak bro\u0144. W czasach, gdy codzienno\u015bci\u0105 by\u0142y \u0142apanki, konspiracyjne has\u0142a wypisywane noc\u0105 na murach i wie\u015bci przekazywane szeptem, prasa podziemna pe\u0142ni\u0142a funkcj\u0119 nie tylko informacyjn\u0105, ale te\u017c mobilizuj\u0105c\u0105, wychowawcz\u0105 i ideologiczn\u0105. W tym g\u0119stym krajobrazie konspiracyjnych wydawnictw jednym z najwa\u017cniejszych tytu\u0142\u00f3w by\u0142 \u201eSzaniec\u201d \u2013 dwutygodnik zwi\u0105zany ze \u015brodowiskiem […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":16361,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[41,43],"tags":[2354,2353,2256,2356,361,541,646,336,606,426,2361,2355,715,2359,2352,1376,2357,2351,2358,2360],"class_list":["post-16360","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia-i-idea","category-okres-miedzywojenny-i-okupacja","tag-drukarnia-podziemna","tag-grupa-szanca","tag-historia-polski","tag-ideologia-narodowa","tag-ii-wojna-swiatowa","tag-konspiracja","tag-narodowy-radykalizm","tag-nsz","tag-okupacja-niemiecka","tag-onr","tag-opor-intelektualny","tag-podziemie-narodowe","tag-powstanie-warszawskie","tag-prasa-konspiracyjna","tag-prasa-podziemna","tag-propaganda","tag-ruch-oporu","tag-szaniec","tag-tygodnik-szaniec","tag-warszawa-1939-1945"],"yoast_head":"\n\u201eSzaniec\u201d \u2013 mi\u0119dzy karabinem a maszyn\u0105 drukarsk\u0105 - Dziennik Narodowy<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Dziennik Narodowy to zbi\u00f3r najwa\u017cniejszych informacji dla \u015brodowiska narodowego i patriotycznego.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=16360\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"\u201eSzaniec\u201d \u2013 mi\u0119dzy karabinem a maszyn\u0105 drukarsk\u0105 - Dziennik Narodowy\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Dziennik Narodowy to zbi\u00f3r najwa\u017cniejszych informacji dla \u015brodowiska narodowego i patriotycznego.\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=16360\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Dziennik Narodowy\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/DziennikNarodowy\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2025-07-11T06:30:00+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-07-11T06:30:01+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/ChatGPT-Image-10-lip-2025-15_33_06-1024x683.png\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1024\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"683\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/png\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Redakcja\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@Dziennik_N\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@Dziennik_N\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Redakcja\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"19 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=16360#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=16360\"},\"author\":{\"name\":\"Redakcja\",\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#\/schema\/person\/ff639da77d6cc52c042a97f149e0e3f1\"},\"headline\":\"\u201eSzaniec\u201d \u2013 mi\u0119dzy karabinem a maszyn\u0105 drukarsk\u0105\",\"datePublished\":\"2025-07-11T06:30:00+00:00\",\"dateModified\":\"2025-07-11T06:30:01+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=16360\"},\"wordCount\":3689,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#organization\"},\"keywords\":[\"drukarnia podziemna\",\"Grupa Sza\u0144ca\",\"historia Polski\",\"ideologia narodowa\",\"II wojna \u015bwiatowa\",\"konspiracja\",\"narodowy radykalizm\",\"NSZ\",\"okupacja niemiecka\",\"ONR\",\"op\u00f3r intelektualny\",\"podziemie narodowe\",\"powstanie warszawskie\",\"prasa konspiracyjna\",\"prasa podziemna\",\"propaganda\",\"ruch oporu\",\"Szaniec\",\"tygodnik Szaniec\",\"Warszawa 1939\u20131945\"],\"articleSection\":[\"Historia i idea\",\"Okres mi\u0119dzywojenny i okupacja\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=16360\",\"url\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=16360\",\"name\":\"\u201eSzaniec\u201d \u2013 mi\u0119dzy karabinem a maszyn\u0105 drukarsk\u0105 - Dziennik Narodowy\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#website\"},\"datePublished\":\"2025-07-11T06:30:00+00:00\",\"dateModified\":\"2025-07-11T06:30:01+00:00\",\"description\":\"Dziennik Narodowy to zbi\u00f3r najwa\u017cniejszych informacji dla \u015brodowiska narodowego i patriotycznego.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=16360#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=16360\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=16360#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"\u201eSzaniec\u201d \u2013 mi\u0119dzy karabinem a maszyn\u0105 drukarsk\u0105\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#website\",\"url\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/\",\"name\":\"Dziennik Narodowy\",\"description\":\"Dziennik Narodowy\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#organization\"},\"alternateName\":\"Dziennik Narodowy to zbi\u00f3r najwa\u017cniejszych informacji dla \u015brodowiska narodowego i patriotycznego.\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#organization\",\"name\":\"Dziennik Narodowy\",\"alternateName\":\"Dziennik Narodowy to zbi\u00f3r najwa\u017cniejszych informacji dla \u015brodowiska narodowego i patriotycznego.\",\"url\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"http:\/\/dzienniknarodowy.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/dn_logo-dark-1.png\",\"contentUrl\":\"http:\/\/dzienniknarodowy.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/dn_logo-dark-1.png\",\"width\":704,\"height\":155,\"caption\":\"Dziennik Narodowy\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#\/schema\/logo\/image\/\"},\"sameAs\":[\"https:\/\/www.facebook.com\/DziennikNarodowy\",\"https:\/\/twitter.com\/Dziennik_N\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#\/schema\/person\/ff639da77d6cc52c042a97f149e0e3f1\",\"name\":\"Redakcja\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/79ff7411ec10862047a34aae93d1672549efe67840169bf3eaef69cb41874242?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/79ff7411ec10862047a34aae93d1672549efe67840169bf3eaef69cb41874242?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Redakcja\"},\"url\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?author=3\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"\u201eSzaniec\u201d \u2013 mi\u0119dzy karabinem a maszyn\u0105 drukarsk\u0105 - Dziennik Narodowy","description":"Dziennik Narodowy to zbi\u00f3r najwa\u017cniejszych informacji dla \u015brodowiska narodowego i patriotycznego.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=16360","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"\u201eSzaniec\u201d \u2013 mi\u0119dzy karabinem a maszyn\u0105 drukarsk\u0105 - Dziennik Narodowy","og_description":"Dziennik Narodowy to zbi\u00f3r najwa\u017cniejszych informacji dla \u015brodowiska narodowego i patriotycznego.","og_url":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=16360","og_site_name":"Dziennik Narodowy","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/DziennikNarodowy","article_published_time":"2025-07-11T06:30:00+00:00","article_modified_time":"2025-07-11T06:30:01+00:00","og_image":[{"width":1024,"height":683,"url":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/ChatGPT-Image-10-lip-2025-15_33_06-1024x683.png","type":"image\/png"}],"author":"Redakcja","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@Dziennik_N","twitter_site":"@Dziennik_N","twitter_misc":{"Napisane przez":"Redakcja","Szacowany czas czytania":"19 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=16360#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=16360"},"author":{"name":"Redakcja","@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#\/schema\/person\/ff639da77d6cc52c042a97f149e0e3f1"},"headline":"\u201eSzaniec\u201d \u2013 mi\u0119dzy karabinem a maszyn\u0105 drukarsk\u0105","datePublished":"2025-07-11T06:30:00+00:00","dateModified":"2025-07-11T06:30:01+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=16360"},"wordCount":3689,"publisher":{"@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#organization"},"keywords":["drukarnia podziemna","Grupa Sza\u0144ca","historia Polski","ideologia narodowa","II wojna \u015bwiatowa","konspiracja","narodowy radykalizm","NSZ","okupacja niemiecka","ONR","op\u00f3r intelektualny","podziemie narodowe","powstanie warszawskie","prasa konspiracyjna","prasa podziemna","propaganda","ruch oporu","Szaniec","tygodnik Szaniec","Warszawa 1939\u20131945"],"articleSection":["Historia i idea","Okres mi\u0119dzywojenny i okupacja"],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=16360","url":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=16360","name":"\u201eSzaniec\u201d \u2013 mi\u0119dzy karabinem a maszyn\u0105 drukarsk\u0105 - Dziennik Narodowy","isPartOf":{"@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#website"},"datePublished":"2025-07-11T06:30:00+00:00","dateModified":"2025-07-11T06:30:01+00:00","description":"Dziennik Narodowy to zbi\u00f3r najwa\u017cniejszych informacji dla \u015brodowiska narodowego i patriotycznego.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=16360#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=16360"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=16360#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"\u201eSzaniec\u201d \u2013 mi\u0119dzy karabinem a maszyn\u0105 drukarsk\u0105"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#website","url":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/","name":"Dziennik Narodowy","description":"Dziennik Narodowy","publisher":{"@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#organization"},"alternateName":"Dziennik Narodowy to zbi\u00f3r najwa\u017cniejszych informacji dla \u015brodowiska narodowego i patriotycznego.","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#organization","name":"Dziennik Narodowy","alternateName":"Dziennik Narodowy to zbi\u00f3r najwa\u017cniejszych informacji dla \u015brodowiska narodowego i patriotycznego.","url":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"http:\/\/dzienniknarodowy.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/dn_logo-dark-1.png","contentUrl":"http:\/\/dzienniknarodowy.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/dn_logo-dark-1.png","width":704,"height":155,"caption":"Dziennik Narodowy"},"image":{"@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/DziennikNarodowy","https:\/\/twitter.com\/Dziennik_N"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#\/schema\/person\/ff639da77d6cc52c042a97f149e0e3f1","name":"Redakcja","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/79ff7411ec10862047a34aae93d1672549efe67840169bf3eaef69cb41874242?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/79ff7411ec10862047a34aae93d1672549efe67840169bf3eaef69cb41874242?s=96&d=mm&r=g","caption":"Redakcja"},"url":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?author=3"}]}},"amp_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16360","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=16360"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16360\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":16374,"href":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16360\/revisions\/16374"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/16361"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=16360"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=16360"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=16360"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}<br /> <b>Fatal error</b>: Uncaught wfWAFStorageFileException: Unable to save temporary file for atomic writing. in /home/klient.dhosting.pl/silnapolska/dzienniknarodowy.pl-xu9p/public_html/wp-content/plugins/wordfence/vendor/wordfence/wf-waf/src/lib/storage/file.php:34 Stack trace: #0 /home/klient.dhosting.pl/silnapolska/dzienniknarodowy.pl-xu9p/public_html/wp-content/plugins/wordfence/vendor/wordfence/wf-waf/src/lib/storage/file.php(658): wfWAFStorageFile::atomicFilePutContents('/home/klient.dh...', '<?php exit('Acc...') #1 [internal function]: wfWAFStorageFile->saveConfig('livewaf') #2 {main} thrown in <b>/home/klient.dhosting.pl/silnapolska/dzienniknarodowy.pl-xu9p/public_html/wp-content/plugins/wordfence/vendor/wordfence/wf-waf/src/lib/storage/file.php</b> on line <b>34</b><br />