Edukacja Rokickiego zacz\u0119\u0142a si\u0119 w miejscowej szkole miejskiej, kt\u00f3r\u0105 uko\u0144czy\u0142 w 1906 roku, a nast\u0119pnie kontynuowana by\u0142a w domu. Jako ekstern zda\u0142 egzamin z zakresu sze\u015bciu klas gimnazjum w P\u0142ocku w 1911 roku. W wieku zaledwie 18 lat rozpocz\u0105\u0142 prac\u0119 jako urz\u0119dnik skarbowy w Kaliszu, a nast\u0119pnie w Po\u0142tawie.<\/p>\n\n\n\n
W marcu 1915 roku zosta\u0142 wcielony do armii rosyjskiej. Szkolony w Tyflisie i Oranienbaumie, obj\u0105\u0142 dow\u00f3dztwo kompanii karabin\u00f3w maszynowych, a potem pe\u0142ni\u0142 s\u0142u\u017cb\u0119 w Zwi\u0105zku Wojskowych Polak\u00f3w przy 75 Dywizji Piechoty. We wrze\u015bniu 1917 roku zosta\u0142 dow\u00f3dc\u0105 kompanii karabin\u00f3w maszynowych w 9 pu\u0142ku strzelc\u00f3w 3 Dywizji I Korpusu Polskiego (Dowborczyk\u00f3w). Jego lojalno\u015b\u0107 wobec idei niepodleg\u0142o\u015bciowej Polski by\u0142a wtedy ju\u017c ugruntowana.<\/p>\n\n\n\n
Po powrocie do kraju w 1918 roku Rokicki wst\u0105pi\u0142 do Wojska Polskiego. Pocz\u0105tkowo pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 dow\u00f3dcy kompanii w 28 pu\u0142ku Strzelc\u00f3w Kaniowskich. W 1919 roku uko\u0144czy\u0142 Szko\u0142\u0119 Oficersk\u0105 Wojsk Samochodowych w Krakowie. Od tej pory rozwija\u0142 karier\u0119 w wojskach technicznych \u2013 samochodowych i pancernych. Awansowa\u0142 na majora w 1923 roku, a na podpu\u0142kownika w 1937 roku. W okresie mi\u0119dzywojennym zajmowa\u0142 szereg stanowisk dow\u00f3dczych i sztabowych, m.in. by\u0142 komendantem 9 batalionu pancernego w Lublinie. R\u00f3wnolegle studiowa\u0142 matematyk\u0119 na Uniwersytecie Warszawskim.<\/p>\n\n\n\n
Z jednej strony wojskowy profesjonalista, z drugiej \u2013 intelektualista i lojalny obywatel. Rokicki wyrasta\u0142 na oficera o szerokich horyzontach, a jednocze\u015bnie mocno osadzonego w warto\u015bciach narodowych. By\u0142 sympatykiem obozu narodowego, co mia\u0142o wp\u0142yw na jego p\u00f3\u017aniejsze wybory konspiracyjne. We wrze\u015bniu 1939 roku pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 oficera zaopatrzenia samochodowego w sztabie Okr\u0119gu Korpusu II w Lublinie. 19 wrze\u015bnia dosta\u0142 si\u0119 do niewoli sowieckiej, ale zdo\u0142a\u0142 uciec. To ocali\u0142o go zapewne przed \u015bmierci\u0105 w katy\u0144skich do\u0142ach. Ju\u017c w pa\u017adzierniku Rokicki rozpocz\u0105\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 konspiracyjn\u0105.<\/p>\n\n\n\n
J\u00f3zef Wac\u0142aw Rokicki urodzi\u0142 si\u0119 6 marca 1894 roku w Lipnie, w rodzinie Klemensa i Marii z Lamparskich. Ojciec by\u0142 urz\u0119dnikiem, co zapewnia\u0142o rodzinie wzgl\u0119dn\u0105 stabilno\u015b\u0107, cho\u0107 nie pozycj\u0119 elity. Edukacja Rokickiego zacz\u0119\u0142a si\u0119 w miejscowej szkole miejskiej, kt\u00f3r\u0105 uko\u0144czy\u0142 w 1906 roku, a nast\u0119pnie kontynuowana by\u0142a w domu. Jako ekstern zda\u0142 egzamin z zakresu sze\u015bciu klas gimnazjum w P\u0142ocku w 1911 roku. W wieku zaledwie 18 lat rozpocz\u0105\u0142 prac\u0119 jako urz\u0119dnik skarbowy w Kaliszu, a nast\u0119pnie w Po\u0142tawie.<\/p>\n\n\n\n
W marcu 1915 roku zosta\u0142 wcielony do armii rosyjskiej. Szkolony w Tyflisie i Oranienbaumie, obj\u0105\u0142 dow\u00f3dztwo kompanii karabin\u00f3w maszynowych, a potem pe\u0142ni\u0142 s\u0142u\u017cb\u0119 w Zwi\u0105zku Wojskowych Polak\u00f3w przy 75 Dywizji Piechoty. We wrze\u015bniu 1917 roku zosta\u0142 dow\u00f3dc\u0105 kompanii karabin\u00f3w maszynowych w 9 pu\u0142ku strzelc\u00f3w 3 Dywizji I Korpusu Polskiego. Jego lojalno\u015b\u0107 wobec idei niepodleg\u0142o\u015bciowej Polski by\u0142a wtedy ju\u017c ugruntowana.<\/p>\n\n\n\n
Po powrocie do kraju w 1918 roku Rokicki wst\u0105pi\u0142 do Wojska Polskiego. Poc\u0105tkowo pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 dow\u00f3dcy kompanii w 28 pu\u0142ku Strzelc\u00f3w Kaniowskich. W 1919 roku uko\u0144czy\u0142 Szko\u0142\u0119 Oficersk\u0105 Wojsk Samochodowych w Krakowie. Od tej pory rozwija\u0142 karier\u0119 w wojskach technicznych \u2013 samochodowych i pancernych. Awansowa\u0142 na majora w 1923 roku, a na podpu\u0142kownika w 1937 roku. W okresie mi\u0119dzywojennym zajmowa\u0142 szereg stanowisk dow\u00f3dczych i sztabowych, m.in. by\u0142 komendantem 9 batalionu pancernego w Lublinie. R\u00f3wnolegle studiowa\u0142 matematyk\u0119 na Uniwersytecie Warszawskim.<\/p>\n\n\n\n
Z jednej strony wojskowy profesjonalista, z drugiej \u2013 intelektualista i lojalny obywatel. Rokicki wyrasta\u0142 na oficera o szerokich horyzontach, a jednocze\u015bnie mocno osadzonego w warto\u015bciach narodowych. By\u0142 sympatykiem obozu narodowego, co mia\u0142o wp\u0142yw na jego p\u00f3\u017aniejsze wybory konspiracyjne.<\/p>\n\n\n\n
We wrze\u015bniu 1939 roku pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 oficera zaopatrzenia samochodowego w sztabie Okr\u0119gu Korpusu II w Lublinie. 19 wrze\u015bnia dosta\u0142 si\u0119 do niewoli sowieckiej, ale zdo\u0142a\u0142 uciec. Ju\u017c w pa\u017adzierniku rozpocz\u0105\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 konspiracyjn\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Narodowa Organizacja Wojskowa by\u0142a naturalnym \u015brodowiskiem dla Rokickiego. Od listopada 1939 roku kierowa\u0142 Okr\u0119giem Lublin, buduj\u0105c tam siln\u0105 struktur\u0119 konspiracyjn\u0105.<\/p>\n\n\n\n
\n“Tam uda\u0142o mu si\u0119 stworzy\u0107 bardzo siln\u0105 struktur\u0119, co zosta\u0142o dostrze\u017cone. St\u0105d w 1941 roku zosta\u0142 poproszony przez Stefana Sach\u0119, prezesa Podziemnego Zarz\u0105du G\u0142\u00f3wnego Stronnictwa Narodowego, kryptonim ‘Kwadrat’, o obj\u0119cie stanowiska komendanta g\u0142\u00f3wnego NOW z siedzib\u0105 w Warszawie” \u2013 m\u00f3wi\u0142 w po\u015bwi\u0119conej oficerowi audycji Polskiego Radia prof. Jan \u017baryn.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Po obj\u0119ciu funkcji w Warszawie Rokicki musia\u0142 zmierzy\u0107 si\u0119 z organizacyjnym chaosem oraz napi\u0119ciami politycznymi. Struktury NOW by\u0142y rozproszone, a cz\u0119\u015b\u0107 lokalnych komendant\u00f3w nie ufa\u0142a sanacyjnemu trzonowi AK. Rokicki rozpocz\u0105\u0142 intensywn\u0105 kampani\u0119 zjednoczeniow\u0105, odwiedzaj\u0105c okr\u0119gi i \u0142agodz\u0105c napi\u0119cia. Scalenie z Armi\u0105 Krajow\u0105 by\u0142o jednym z najwi\u0119kszych wyzwa\u0144 jego \u017cycia. Chodzi\u0142o o to, by 70 tysi\u0119cy \u017co\u0142nierzy NOW przesz\u0142o do AK na zasadach partnerskich, bez utraty to\u017csamo\u015bci organizacyjnej i ideowej. Rokicki \u2013 jako komendant \u2013 mia\u0142 zapewni\u0107, \u017ce struktury zostan\u0105 wkomponowane w AK bez rozbicia ich hierarchii.<\/p>\n\n\n\n
\n“Komendant g\u0142\u00f3wny NOW J\u00f3zef Rokicki by\u0142 przede wszystkim lojalny wobec \u015brodowiska politycznego umocowanego nad nim w strukturach konspiracji na czele z prezesem Stefanem Sach\u0105, ale mia\u0142 oczywi\u015bcie pewne obiekcje” \u2013 wyja\u015bnia\u0142 prof. \u017baryn.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Obawy Rokickiego dotyczy\u0142y tego, czy oficerowie AK, wywodz\u0105cy si\u0119 cz\u0119sto z kr\u0119g\u00f3w sanacyjnych, b\u0119d\u0105 potrafili uszanowa\u0107 niezale\u017cno\u015b\u0107 narodowc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
\n“Sanacja, a wi\u0119c oficerowie AK, b\u0119d\u0105 pr\u00f3bowali podporz\u0105dkowa\u0107 sobie \u017co\u0142nierzy NOW, a jednocze\u015bnie unikn\u0105\u0107 dalszego trwania dow\u00f3dc\u00f3w NOW jako tych maj\u0105cych podstawowy wp\u0142yw na ich wychowanie i rzeczywisto\u015b\u0107 ideow\u0105” \u2013 doda\u0142 historyk.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Rokicki dostrzega\u0142, \u017ce zjednoczenie nie jest idealne.<\/p>\n\n\n\n
\n“Decyzja polityczna Stronnictwa Narodowego by\u0142a dla nich bardzo trudna. Komendant g\u0142\u00f3wny NOW-AK nie tyle zgadza\u0142 si\u0119 z ni\u0105, co podporz\u0105dkowa\u0142 si\u0119 jej, widz\u0105c jednak s\u0142abo\u015bci tej decyzji” – m\u00f3wi\u0142 profesor.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Mimo to Rokicki wykaza\u0142 si\u0119 odpowiedzialno\u015bci\u0105 i pragmatyzmem. Popar\u0142 decyzj\u0119 o scaleniu i 3 listopada 1942 roku, wsp\u00f3lnie z Sach\u0105, wyda\u0142 oficjalny rozkaz o w\u0142\u0105czeniu NOW do AK. Dzie\u0144 p\u00f3\u017aniej z\u0142o\u017cy\u0142 przysi\u0119g\u0119 na r\u0119ce genera\u0142a Stefana Roweckiego. W kolejnych tygodniach Rokicki nadzorowa\u0142 zaprzysi\u0119\u017cenia komendant\u00f3w okr\u0119gowych oraz wdra\u017canie wsp\u00f3lnej struktury organizacyjnej. Prowadzi\u0142 inspekcje terenowe, oceniaj\u0105c stan wyszkolenia, morale i gotowo\u015b\u0107 oddzia\u0142\u00f3w do dzia\u0142ania pod jednolitym dow\u00f3dztwem. R\u00f3wnocze\u015bnie musia\u0142 \u0142agodzi\u0107 konflikty personalne i utrzymywa\u0107 jednolito\u015b\u0107 ideow\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Scalenie sta\u0142o si\u0119 faktem, ale jednocze\u015bnie doprowadzi\u0142o do p\u0119kni\u0119cia \u2013 cz\u0119\u015b\u0107 narodowc\u00f3w opu\u015bci\u0142a szeregi NOW i powo\u0142a\u0142a Narodowe Si\u0142y Zbrojne. Rokicki pozosta\u0142 wierny idei wsp\u00f3lnej walki i obowi\u0105zkom wobec \u017co\u0142nierzy. Jako inspektor Komendy G\u0142\u00f3wnej AK prowadzi\u0142 dzia\u0142ania organizacyjne na terenie Okr\u0119gu Krakowskiego, koncentruj\u0105c si\u0119 na utrzymaniu morale, \u0142\u0105czno\u015bci i gotowo\u015bci bojowej oddzia\u0142\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Powstanie Warszawskie i dramat wyboru<\/h4>\n\n\n\n
Latem 1944 roku J\u00f3zef Rokicki znalaz\u0142 si\u0119 w centrum wydarze\u0144, kt\u00f3re mia\u0142y zdecydowa\u0107 o losach stolicy i wielu jego podkomendnych. Po wybuchu Powstania Warszawskiego 1 sierpnia, pocz\u0105tkowo dzia\u0142a\u0142 na \u015ar\u00f3dmie\u015bciu jako oficer Oddzia\u0142u III Komendy Okr\u0119gu AK. Ju\u017c 18 sierpnia zosta\u0142 mianowany komendantem Obwodu Mokot\u00f3w, co oznacza\u0142o obj\u0119cie odpowiedzialno\u015bci za jeden z najci\u0119\u017cej walcz\u0105cych rejon\u00f3w miasta. Wkr\u00f3tce potem \u2013 20 wrze\u015bnia \u2013 powierzono mu funkcj\u0119 p.o. dow\u00f3dcy 10 Dywizji Piechoty AK im. Macieja Rataja.<\/p>\n\n\n\n
Warunki walki na Mokotowie by\u0142y niezwykle trudne. S\u0142abe uzbrojenie, niedobory amunicji, przeludnione schrony, g\u0142\u00f3d i ci\u0105g\u0142e bombardowania \u2013 to by\u0142a codzienno\u015b\u0107 jego \u017co\u0142nierzy. Rokicki nie by\u0142 typem wodza zza biurka. Przemieszcza\u0142 si\u0119 po rejonach walki, kontaktowa\u0142 z dow\u00f3dcami odcink\u00f3w, osobi\u015bcie nadzorowa\u0142 umocnienia. Ranny 24 wrze\u015bnia, meldowa\u0142 nast\u0119pnego dnia:<\/p>\n\n\n\n
\n“B\u0119d\u0119 si\u0119 broni\u0142 na gruzach.”<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Ale sytuacja by\u0142a beznadziejna. Teren zajmowany przez oddzia\u0142y AK na Mokotowie skurczy\u0142 si\u0119 do oko\u0142o jednego kilometra kwadratowego. Zapanowa\u0142o wyczerpanie fizyczne i psychiczne. W\u015br\u00f3d \u017co\u0142nierzy narasta\u0142y nastroje defetystyczne. Jak sam raportowa\u0142 w depeszy:<\/p>\n\n\n\n
\n“Nastroje w\u015br\u00f3d wojska paniczne. Ch\u0119\u0107 wywieszenia bia\u0142ej flagi, jeden dow\u00f3dca oddzia\u0142u nie wykona\u0142 rozkazu.”<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
26 wrze\u015bnia 1944 roku J\u00f3zef Rokicki podj\u0105\u0142 decyzj\u0119, kt\u00f3ra przesz\u0142a do historii jako jedna z najbardziej kontrowersyjnych w ca\u0142ym Powstaniu. Zadecydowa\u0142 o ewakuacji oddzia\u0142\u00f3w mokotowskich kana\u0142ami do \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. Dzia\u0142a\u0142 w przekonaniu, \u017ce dalszy op\u00f3r oznacza bezsensown\u0105 \u015bmier\u0107 setek \u017co\u0142nierzy, a jednostki mog\u0105 si\u0119 jeszcze przyda\u0107 do walki gdzie indziej.<\/p>\n\n\n\n
\n“On by\u0142 odpowiedzialny za ludzi. Zdawa\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce umrze\u0107 czasem jest du\u017co \u0142atwiej ni\u017c potem \u017cy\u0107, a \u017cycie jest warto\u015bci\u0105, kt\u00f3r\u0105 trzeba uzna\u0107 za wa\u017cn\u0105, bo Polak mo\u017ce odda\u0107 ojczy\u017anie jeszcze niejedno. Ci \u017co\u0142nierze jeszcze mogli przyda\u0107 si\u0119 w \u015ar\u00f3dmie\u015bciu…” \u2013 komentuje prof. Jan \u017baryn.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Decyzji tej sprzeciwi\u0142 si\u0119 gen. Antoni Chru\u015bciel \u201eMonter\u201d, kt\u00f3ry nie wyrazi\u0142 zgody na ewakuacj\u0119 i wyda\u0142 rozkaz walki do ko\u0144ca. Jednak odpowied\u017a ta, nadana w kilku depeszach, nie dotar\u0142a na czas do Rokickiego. W nocy z 26 na 27 wrze\u015bnia podpu\u0142kownik przekaza\u0142 dowodzenie ewakuacj\u0105 mjr. Kazimierzowi Szternalowi i wraz z oko\u0142o 700 \u017co\u0142nierzami opu\u015bci\u0142 Mokot\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Chru\u015bciel, nie uznaj\u0105c decyzji Rokickiego, rozkaza\u0142 mu powr\u00f3ci\u0107 kana\u0142ami do Mokotowa. Ten rozkaz r\u00f3wnie\u017c nie zosta\u0142 zrealizowany \u2013 kana\u0142y by\u0142y ju\u017c pod kontrol\u0105 niemieck\u0105. W mi\u0119dzyczasie Mokot\u00f3w skapitulowa\u0142. 27 wrze\u015bnia, w odpowiedzi na ewakuacj\u0119, gen. Chru\u015bciel powo\u0142a\u0142 specjaln\u0105 komisj\u0119 \u201eo charakterze s\u0105du wojskowego\u201d, kt\u00f3ra negatywnie oceni\u0142a dzia\u0142ania Rokickiego.<\/p>\n\n\n\n
\n\u201eWalczy\u0142 ze sob\u0105. Bohaterska \u015bmier\u0107 poci\u0105ga\u0142a. Odpowiedzialno\u015b\u0107 kaza\u0142a post\u0105pi\u0107 inaczej.\u201d \u2013 pisa\u0142 o nim Jan Dobraczy\u0144ski, towarzysz broni.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Rokicki nie walczy\u0142 o reputacj\u0119. Nie odpowiada\u0142 na zarzuty, nie t\u0142umaczy\u0142 si\u0119. W jego p\u00f3\u017aniejszych wspomnieniach pojawia si\u0119 obraz dow\u00f3dcy \u015bwiadomego ceny swojej decyzji, ale pewnego jej s\u0142uszno\u015bci. W\u015br\u00f3d \u017co\u0142nierzy i oficer\u00f3w opinie by\u0142y podzielone \u2013 dla jednych by\u0142 tch\u00f3rzem, dla innych cz\u0142owiekiem, kt\u00f3ry ocali\u0142 setki istnie\u0144.<\/p>\n\n\n\n
Po kapitulacji powstania trafi\u0142 do niewoli niemieckiej, najpierw w Sandbostel, potem w Murnau. Tam przebywa\u0142 a\u017c do wyzwolenia przez wojska ameryka\u0144skie w kwietniu 1945 roku. W obozie cierpia\u0142 na przewlek\u0142y bronchit, chorob\u0119, kt\u00f3ra wp\u0142yn\u0119\u0142a na jego stan zdrowia do ko\u0144ca \u017cycia. Losy decyzji Rokickiego to klasyczny przyk\u0142ad wojennego dylematu: pozosta\u0107 i zgin\u0105\u0107, by podtrzyma\u0107 legend\u0119 oporu, czy ratowa\u0107 ludzi dla dalszej walki. Wyb\u00f3r, kt\u00f3rego nikt nie chce podejmowa\u0107, a kt\u00f3ry kto\u015b musi podj\u0105\u0107. <\/p>\n\n\n\n
W cieniu powojnia: emigracja, powr\u00f3t, zapomnienie<\/h4>\n\n\n\n
Po wyzwoleniu obozu jenieckiego w Murnau przez Amerykan\u00f3w w kwietniu 1945 roku, Rokicki nie zdecydowa\u0142 si\u0119 na powr\u00f3t do kraju. Wybra\u0142 emigracj\u0119, \u015bwiadom konsekwencji, jakie mog\u0142yby go spotka\u0107 ze strony nowej, komunistycznej w\u0142adzy. Osiedli\u0142 si\u0119 w Pary\u017cu, gdzie szybko zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 w dzia\u0142alno\u015b\u0107 kombatanck\u0105. Od 1948 roku by\u0142 cz\u0142onkiem Komisji Rewizyjnej Oddzia\u0142u Pary\u017c Ko\u0142a AK, a od 1954 przewodnicz\u0105cym Okr\u0119gu Francja tego\u017ce Ko\u0142a. Dzia\u0142a\u0142 r\u00f3wnie\u017c w \u015brodowiskach narodowych, utrzymuj\u0105c kontakt z dawnymi towarzyszami walki oraz redakcjami emigracyjnych pism.<\/p>\n\n\n\n