Urodzi\u0142 si\u0119 15 pa\u017adziernika 1880 roku w Permie, w \u00f3wczesnej guberni permskiej Imperium Rosyjskiego, jako syn ziemianina Euzebiusza Stokalskiego i Ewarysty z Bukojemskich. Dzieci\u0144stwo sp\u0119dzi\u0142 w spokojnej scenerii Uralu, a od 1889 roku kontynuowa\u0142 nauk\u0119 w o\u015bmioklasowym gimnazjum w Taganrogu. Jego zami\u0142owanie do nauk przyrodniczych sk\u0142oni\u0142o go po uko\u0144czeniu szko\u0142y w 1897 roku do podj\u0119cia studi\u00f3w agronomicznych w Zak\u0142adzie Agronomicznym w Saratowie. Cho\u0107 pierwotnie przygotowywa\u0142 si\u0119 do pracy na rodzinnych maj\u0105tkach, do\u015bwiadczenie ziemia\u0144skie i praktyka rolnicza okaza\u0142y si\u0119 zaledwie wst\u0119pem do znacznie ambitniejszej kariery. Ju\u017c podczas pobytu w Saratowie da\u0142 si\u0119 pozna\u0107 jako osoba zdyscyplinowana, o szerokich zainteresowaniach i zaci\u0119ciu organizacyjnym, co zadecydowa\u0142o o jego p\u00f3\u017aniejszym wyborze s\u0142u\u017cby wojskowej.<\/p>\n\n\n\n
14 wrze\u015bnia 1901 roku rozpocz\u0105\u0142 s\u0142u\u017cb\u0119 w Armii Imperium Rosyjskiego, wst\u0119puj\u0105c do Oficerskiej Szko\u0142y Piechoty w Petersburgu. Akademia ta, uwa\u017cana za jedn\u0105 z najbardziej presti\u017cowych uczelni wojskowych Imperium, kszta\u0142ci\u0142a przysz\u0142ych dow\u00f3dc\u00f3w piechoty. M\u0142ody Dzier\u017cykraj-Stokalski wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 pilno\u015bci\u0105 i precyzj\u0105, szybko awansuj\u0105c na podporucznika w 1904 roku. Kolejne lata sp\u0119dzi\u0142 na doskonaleniu umiej\u0119tno\u015bci taktyczno-operacyjnych, bior\u0105c udzia\u0142 w manewrach i \u0107wiczeniach sztabowych. W przededniu wybuchu I wojny \u015bwiatowej pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 adiutanta w jednym z batalion\u00f3w piechoty, zdobywaj\u0105c pierwsze do\u015bwiadczenia w zarz\u0105dzaniu pododdzia\u0142ami i zaplecza.<\/p>\n\n\n\n
W 1914 roku, wraz z wybuchem wielkiej wojny, Stokalski zosta\u0142 przydzielony na front niemiecki. Jako kapitan od 1916 roku dowodzi\u0142 kompani\u0105 piechoty, staj\u0105c twarz\u0105 w twarz z okopow\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 i brutalnymi realiami walk pozycyjnych. Podczas licznych star\u0107 wykaza\u0142 si\u0119 nie tylko odwag\u0105, lecz tak\u017ce umiej\u0119tno\u015bci\u0105 improwizacji w taktyce ma\u0142ych oddzia\u0142\u00f3w. W 1916 roku uko\u0144czy\u0142 presti\u017cowy Kurs Wojenny Niko\u0142ajewskiej Akademii Sztabu Generalnego w Petersburgu, co umocni\u0142o jego pozycj\u0119 jako oficera sztabu i przygotowa\u0142o do zada\u0144 wy\u017cszego szczebla. W ci\u0105gu kolejnych miesi\u0119cy pracowa\u0142 przy planowaniu operacji dywizji, analizuj\u0105c ruchy nieprzyjaciela i koordynuj\u0105c dzia\u0142ania artylerii z piechot\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Rewolucja pa\u017adziernikowa 1917 roku i za\u0142amanie si\u0119 struktur wojskowych Imperium Rosyjskiego stworzy\u0142y unikalne okoliczno\u015bci dla polskich oficer\u00f3w. Stokalski, dzi\u0119ki dyplomowi z akademii sztabu, szybko trafi\u0142 do I Korpusu Polskiego formowanego w Rosji. Po kapitulacji korpusu przy\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 do 4 Dywizji gen. Lucjana \u017beligowskiego, obejmuj\u0105c funkcj\u0119 szefa wydzia\u0142u operacyjnego. Jego zadaniem by\u0142o planowanie transport\u00f3w, zaopatrzenia i rozlokowania pododdzia\u0142\u00f3w na ty\u0142ach frontu. Wraz z dywizj\u0105 dotar\u0142 do Polski w 1918 roku, gdzie w nowych strukturach Wojska Polskiego natychmiast powierzono mu rol\u0119 zast\u0119pcy szefa sztabu Dow\u00f3dztwa G\u0142\u00f3wnego Si\u0142 Zbrojnych na obszarze by\u0142ego zaboru pruskiego. W czerwcu 1919 roku zosta\u0142 mianowany majorem, a tydzie\u0144 p\u00f3\u017aniej \u2013 podpu\u0142kownikiem ze starsze\u0144stwem od 1917 roku. To przyspieszone awansowanie by\u0142o dowodem na docenienie jego umiej\u0119tno\u015bci organizacyjnych i analitycznych.<\/p>\n\n\n\n
Na pocz\u0105tku wojny polsko-bolszewickiej, w lipcu 1920 roku, otrzyma\u0142 nominacj\u0119 na Okr\u0119gowego Inspektora Artylerii Dow\u00f3dztwa Okr\u0119gu Generalnego \u201eKielce\u201d oraz Inspektora Armii Ochotniczej. Tym samym przypad\u0142 mu kluczowy udzia\u0142 w przygotowaniu i koordynacji obrony ty\u0142\u00f3w oraz organizacji ochotniczych jednostek, kt\u00f3re odgrywa\u0142y istotn\u0105 rol\u0119 w ubezpieczeniu linii komunikacyjnych i zapas\u00f3w. Jego plany szkoleniowe i logistyczne przyczyni\u0142y si\u0119 do zachowania sp\u00f3jno\u015bci odwod\u00f3w, co w decyduj\u0105cym momencie bitwy warszawskiej pomog\u0142o odwr\u00f3ci\u0107 losy kampanii. Po zako\u0144czeniu dzia\u0142a\u0144 wojennych, w czerwcu 1921 roku, przeszed\u0142 do Oddzia\u0142u V Sztabu Ministerstwa Spraw Wojskowych, jako jeden z oficer\u00f3w formu\u0142uj\u0105cych polityk\u0119 obronn\u0105 i koncepcje mobilizacyjne dla odrodzonego pa\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n
W latach 1922\u20131930 jego kariera rozwija\u0142a si\u0119 w szybkim tempie. Po uko\u0144czeniu I Kursu Doszkolenia Wy\u017cszej Szko\u0142y Wojennej obj\u0105\u0142 16 wrze\u015bnia 1922 dow\u00f3dztwo 17 Pu\u0142ku Piechoty w Rzeszowie. Ju\u017c w grudniu tego samego roku zosta\u0142 przeniesiony do Grodna, gdzie kierowa\u0142 76 Pu\u0142kiem Piechoty i zainicjowa\u0142 reformy szkolenia oddzia\u0142\u00f3w piechoty, \u0142\u0105cz\u0105c w praktyce wiedz\u0119 ze sztabu generalnego z realiami frontowymi. W marcu 1924 awansowa\u0142 na pu\u0142kownika, by w kwietniu obj\u0105\u0107 funkcj\u0119 szefa sztabu Dow\u00f3dztwa Okr\u0119gu Korpusu Nr III w Grodnie. Jego misj\u0105 by\u0142o usprawnienie procedur mobilizacyjnych i zwi\u0119kszenie zdolno\u015bci operacyjnych jednostek okr\u0119gu. W pa\u017adzierniku 1926 roku zosta\u0142 dow\u00f3dc\u0105 piechoty dywizyjnej 20 Dywizji Piechoty w Baranowiczach, a w pa\u017adzierniku 1928 \u2013 dow\u00f3dc\u0105 17 Dywizji Piechoty w Gnie\u017anie. W obu garnizonach k\u0142ad\u0142 nacisk na wysoki poziom wyszkolenia, dba\u0142o\u015b\u0107 o warunki socjalne \u017co\u0142nierzy oraz rozwijanie infrastruktury koszarowej.<\/p>\n\n\n\n
31 pa\u017adziernika 1930 roku zako\u0144czy\u0142 s\u0142u\u017cb\u0119 czynn\u0105 i przeszed\u0142 w stan spoczynku z prawem do tytu\u0142u genera\u0142a brygady. Osiedli\u0142 si\u0119 w Kowlu, gdzie zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 w dzia\u0142alno\u015b\u0107 lokalnej spo\u0142eczno\u015bci polskiej. Jego gospodarstwo sta\u0142o si\u0119 miejscem spotka\u0144 weteran\u00f3w i dyskusji o przysz\u0142o\u015bci obronno\u015bci kraju. Cho\u0107 formalnie odsun\u0105\u0142 si\u0119 od armii, pozostawa\u0142 w kontakcie z kadr\u0105 oficersk\u0105 oraz ruchami paramilitarnymi skupiaj\u0105cymi dawnych \u017co\u0142nierzy. Jego salon s\u0142u\u017cy\u0142 za forum dyskusji o reformach wojskowych i przygotowaniach obronnych przysz\u0142ej generacji oficer\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Po agresji Niemiec we wrze\u015bniu 1939 roku, mimo 59 lat, na karku Dzier\u017cykraj-Stokalski wst\u0105pi\u0142 do Narodowej Organizacji Wojskowej. W grudniu 1943, po aresztowaniu poprzedniego komendanta podpu\u0142kownika Wac\u0142awa Makatrewicza \u201cWac\u0142awa\u201d, obj\u0105\u0142 obowi\u0105zki szefa Obwodu Warszawskiego NOW. Dzi\u0119ki d\u0142ugoletnim kontaktom z endecj\u0105 i do\u015bwiadczeniu sztabowemu skupi\u0142 si\u0119 na rozbudowie sieci \u0142\u0105czno\u015bci mi\u0119dzy kom\u00f3rkami konspiracyjnymi, tworzeniu punkt\u00f3w przerzutowych broni i ukrytych magazyn\u00f3w amunicji oraz szkoleniu kadr wywiadowczych. Podlega\u0142y mu kom\u00f3rki wywiadowcze \u015bledz\u0105ce ruchy okupanta, punkty medyczne i sanitarne, a tak\u017ce \u201eszko\u0142y le\u015bne\u201d \u2013 tajne kursy przetrwania i walki w terenie otwartym. Szyfrogramy z podpisem \u201e2512\u201d trafia\u0142y przez nie do Komendy G\u0142\u00f3wnej AK lub rz\u0105du na uchod\u017astwie, co umo\u017cliwia\u0142o przekazywanie informacji o niemieckich planach i ruchach wojskowych.<\/p>\n\n\n\n
Dzier\u017cykraj-Stokalski dba\u0142 o morale podleg\u0142ych \u017co\u0142nierzy. W czasie \u015bwi\u0105t organizowa\u0142 konspiracyjne spotkania z psalmami i modlitw\u0105, recytowa\u0142 wiersze patriotyczne, wspiera\u0142 rodziny aresztowanych. Jego trzech syn\u00f3w (Andrzej, Jacek i Rafa\u0142) walczy\u0142o w Armii Krajowej; bli\u017ani\u0119ta straci\u0142y \u017cycie podczas Powstania Warszawskiego, Jacek poleg\u0142 13 wrze\u015bnia 1944.<\/p>\n\n\n\n
8 czerwca 1944 gestapo przeprowadzi\u0142o ob\u0142aw\u0119 na Pawiaku. Aresztowano genera\u0142a wraz z pi\u0119tnastoletnim pasierbem Jerzym Staniszewskim. Po brutalnym przes\u0142uchaniu Jerzy zosta\u0142 rozstrzelany, a sam Dzier\u017cykraj-Stokalski pomimo tortur nie wyjawi\u0142 \u017cadnych informacji o strukturach podziemnych. 30 lipca 1944 trafi\u0142 do obozu koncentracyjnego Gross-Rosen. W lutym 1945, gdy front aliancki zbli\u017ca\u0142 si\u0119 do Harzu, genera\u0142a przeniesiono do Mittelbau-Dora. Zmuszany do ci\u0119\u017ckiej pracy przy produkcji rakiet V-2, pozbawiony podstawowej odzie\u017cy i \u017cywno\u015bci, umiera\u0142 z wycie\u0144czenia \u2013 zmar\u0142 6 marca 1945, zaledwie kilka tygodni przed wyzwoleniem obozu. Numer 113874 widnieje dzi\u015b na listach pomordowanych w Dora jako symbol niez\u0142omno\u015bci polskiego oficera.<\/p>\n\n\n\n
Monika \u015awie\u017cawska<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Rados\u0142aw Dzier\u017cykraj-Stokalski (1880\u20131945) to oficer, kt\u00f3rego losy przenikaj\u0105 ca\u0142\u0105 pierwsz\u0105 po\u0142ow\u0119 XX wieku \u2013 od carskiego Petersburga, przez ogie\u0144 Wielkiej Wojny i wojny polsko-bolszewickiej, po konspiracyjne struktury okupowanej Warszawy. Cho\u0107 formalnie odszed\u0142 w stan spoczynku ju\u017c w 1930 roku, w obliczu kolejnego zagro\u017cenia dla Polski ponownie stan\u0105\u0142 do s\u0142u\u017cby, za co zap\u0142aci\u0142 najwy\u017csz\u0105 cen\u0119. Urodzi\u0142 […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":16245,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[41,6],"tags":[544,2096],"class_list":["post-16244","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia-i-idea","category-postacie","tag-narodowa-organizacja-wojskowa","tag-radoslaw-dzierzykraj-stokalski"],"yoast_head":"\n