To na mocy tego dokumentu wytyczono nowe granice pa\u0144stwowe, powo\u0142ano Lig\u0119 Narod\u00f3w, a tak\u017ce ustanowiono Mi\u0119dzynarodow\u0105 Organizacj\u0119 Pracy. Cho\u0107 traktat wszed\u0142 w \u017cycie dopiero 10 stycznia 1920 roku, to jego podpisanie 28 czerwca 1919 roku sta\u0142o si\u0119 symbolem triumfu nad dawnym porz\u0105dkiem i pocz\u0105tkiem budowy \u0142adu mi\u0119dzynarodowego w XX wieku .<\/p>\n\n\n\n
Prace nad tekstem traktatu toczy\u0142y si\u0119 podczas Paryskiej Konferencji Pokojowej, kt\u00f3ra rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 18 stycznia 1919 roku i trwa\u0142a do 21 stycznia 1920 roku. W obradach uczestniczy\u0142o dwadzie\u015bcia siedem pa\u0144stw zwyci\u0119skich, podczas gdy Niemcy, Austro-W\u0119gry, Turcja i Bu\u0142garia nie zosta\u0142y dopuszczone do negocjacji, lecz jedynie wezwano je do podpisania ju\u017c gotowych dokument\u00f3w. Rosja Sowiecka, w \u015bwietle Ententy uznana za stron\u0119 separatystyczn\u0105 po podpisaniu traktatu brzeskiego, tak\u017ce nie mia\u0142a wst\u0119pu na obrady. Taki uk\u0142ad si\u0142 w Pary\u017cu w znacznym stopniu przes\u0105dzi\u0142 o kszta\u0142cie p\u00f3\u017aniejszych postanowie\u0144 wersalskich .<\/p>\n\n\n\n
Polska, odrodzona ledwie siedem miesi\u0119cy wcze\u015bniej, by\u0142a reprezentowana przez dw\u00f3ch pe\u0142nomocnych delegat\u00f3w: Ignacego Jana Paderewskiego oraz Romana Dmowskiego. Ich nominacje by\u0142y wynikiem kompromisu pomi\u0119dzy Komitetem Narodowym Polskim, kierowanym przez Dmowskiego, a Tymczasowym Naczelnikiem Pa\u0144stwa J\u00f3zefem Pi\u0142sudskim. Paderewski, jako premier i minister spraw zagranicznych, mia\u0142 za sob\u0105 presti\u017c artysty i polityka, kt\u00f3ry od dawna przypomina\u0142 o istnieniu Polski na ca\u0142ym \u015bwiecie. Lider Narodowej Demokracji z kolei zyska\u0142 miano g\u0142\u00f3wnego architekta polskiego programu terytorialnego. Poza dyplomatycznymi wyst\u0105pieniami i negocjacjami na najwy\u017cszym szczeblu, kluczow\u0105 rol\u0119 odegra\u0142a sze\u015bcioosobowa grupa rezerwowych pe\u0142nomocnik\u00f3w i dziesi\u0105tka ekspert\u00f3w, kt\u00f3rej prace stanowi\u0142y merytoryczne zaplecze polskiej delegacji. Maurycy Zamoyski, znakomity znawca prawa mi\u0119dzynarodowego i by\u0142y ambasador w Pary\u017cu, odpowiada\u0142 przede wszystkim za opracowanie projekt\u00f3w not prawnych uzasadniaj\u0105cych polskie roszczenia do Pomorza Gda\u0144skiego oraz G\u00f3rnego \u015al\u0105ska. W\u0142adys\u0142aw Grabski, przysz\u0142y premier i ekonomista \u2013 za przygotowanie analizy finansowych konsekwencji przy\u0142\u0105czenia nowych ziem, zw\u0142aszcza w zakresie systemu skarbowego i reparacji wojennych. Eustachy Sapieha, z do\u015bwiadczeniem dyplomatycznym wobec Litwy, koordynowa\u0142 obrady w komisji ds. granicy wschodniej, dostarczaj\u0105c map etnograficznych oraz studi\u00f3w nad struktur\u0105 ludno\u015bci. Stanis\u0142aw Patek, wybitny prawnik, wspiera\u0142 redakcj\u0119 \u201eTraktatu o ochronie mniejszo\u015bci\u201d (tzw. ma\u0142y traktat wersalski), negocjuj\u0105c zapisy gwarantuj\u0105ce r\u00f3wnouprawnienie wszystkich obywateli Rzeczypospolitej. Kazimierz D\u0142uski, lekarz i dzia\u0142acz spo\u0142eczny, przygotowywa\u0142 ekspertyzy dotycz\u0105ce systemu opieki zdrowotnej i szkolnictwa na terenach przy\u0142\u0105czanych, a prof. Erazm Piltz \u2013 dziekan Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego \u2013 opracowywa\u0142 szczeg\u00f3\u0142owe analizy historyczno-geograficzne, pozwalaj\u0105ce przekona\u0107 sojusznik\u00f3w, \u017ce ziemie te tradycyjnie zwi\u0105zane by\u0142y z Polsk\u0105. Ka\u017cdy z ekspert\u00f3w dostarcza\u0142 dokument\u00f3w w wersji francuskiej i angielskiej, t\u0142umaczy\u0142 kluczowe fragmenty oraz reagowa\u0142 na niemieckie kontrargumenty, cz\u0119sto walcz\u0105c o ka\u017cd\u0105 lini\u0119 tekstu traktatu.<\/p>\n\n\n\n
Po ratyfikacji traktatu eksperci nie spocz\u0119li na laurach. Ich praca trwa\u0142a nadal, tym razem w ramach przygotowa\u0144 do plebiscyt\u00f3w na Warmii, Mazurach i \u015al\u0105sku oraz w organizacji administracji nowych wojew\u00f3dztw. Joachim Bartoszewicz i W\u0142adys\u0142aw Soba\u0144ski opracowywali szczeg\u00f3\u0142owe spisy ludno\u015bci, kt\u00f3re pos\u0142u\u017cy\u0142y plebiscytowym komisjom jako podstawa do ustalenia instrukcji g\u0142osowania; Gustaw Szura i W\u0142odzimierz Przerwa-Tetmajer przygotowywali materia\u0142y informacyjne dla przesiedle\u0144c\u00f3w i lokalnych samorz\u0105d\u00f3w; Stanis\u0142aw Thugutt i J\u00f3zef Wielowieyski koordynowali wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Lig\u0105 Narod\u00f3w, przekazuj\u0105c jej raporty o stanie prac komisji plebiscytowych. Dzi\u0119ki ich wnikliwej, cz\u0119sto \u017cmudnej pracy dokumentacyjnej Polska mog\u0142a wdro\u017cy\u0107 mechanizmy nadzoru mi\u0119dzynarodowego, unikaj\u0105c spor\u00f3w prowadz\u0105cych do op\u00f3\u017anie\u0144. To w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki solidnej bazie przygotowanej przez tych ekspert\u00f3w, w ci\u0105gu kolejnych dw\u00f3ch lat uda\u0142o si\u0119 bez wi\u0119kszych napi\u0119\u0107 przeprowadzi\u0107 wszystkie przewidziane traktatem plebiscyty, a administracja przy\u0142\u0105czonych ziem zacz\u0119\u0142a funkcjonowa\u0107 zgodnie z przepisami Rzeczypospolitej.<\/p>\n\n\n\n
Poniewa\u017c Ignacy Paderewski sp\u00f3\u017ani\u0142 si\u0119 na otwarcie konferencji, g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 reprezentanta Polski przej\u0105\u0142 Roman Dmowski. To on 29 stycznia 1919 roku stan\u0105\u0142 przed Rad\u0105 Dziesi\u0119ciu \u2013 najwa\u017cniejszym cia\u0142em decyzyjnym Paryskiej Konferencji \u2013 by przedstawi\u0107 postulaty odrodzonego pa\u0144stwa polskiego. Wyg\u0142osi\u0142 wielogodzinn\u0105, skonstruowan\u0105 z niezwyk\u0142\u0105 precyzj\u0105 mow\u0119, przemieniaj\u0105c argumentacj\u0119 historyczn\u0105, ekonomiczn\u0105 i geopolityczn\u0105 w niepodwa\u017calne racje dla uznania prawa Polak\u00f3w do suwerenno\u015bci. Dmowski wyst\u0105pi\u0142 z referatem symultanicznie w j\u0119zykach francuskim i angielskim, zyskuj\u0105c uznanie nawet u dotychczasowych sceptyk\u00f3w .<\/p>\n\n\n\n
S\u0142ynny brytyjski premier David Lloyd George, dot\u0105d niech\u0119tny propozycjom Dmowskiego, przyzna\u0142 p\u00f3\u017aniej, \u017ce przem\u00f3wienie Polaka by\u0142o \u201ed\u0142ugie i niezwykle zr\u0119czne\u201d. Dmowski, id\u0105c bez notatek i map, w trakcie przerwy poprosi\u0142 o materia\u0142y pomocnicze, ale ju\u017c od pierwszego s\u0142owa ukaza\u0142 sw\u00f3j dyplomatyczny kunszt. Dzi\u0119ki jego wyst\u0105pieniu kwestia polska zyska\u0142a trwa\u0142e miejsce w agendzie konferencji, a mapy proponowanych granic sta\u0142y si\u0119 punktem wyj\u015bcia do dalszych negocjacji .<\/p>\n\n\n\n
Najwa\u017cniejszym elementem polskiej strategii by\u0142o przedstawienie programu terytorialnego obejmuj\u0105cego ziemie wszystkich trzech zabor\u00f3w. Dmowski wystosowa\u0142 w imieniu delegacji dwie noty do przewodnicz\u0105cego Komisji ds. Polskich, Julesa Cambona \u2013 pierwsz\u0105 28 lutego, drug\u0105 3 marca 1919 roku. Wnioski te zak\u0142ada\u0142y przy\u0142\u0105czenie ca\u0142ej Wielkopolski, Pomorza Gda\u0144skiego z Toruniem, Bydgoszcz\u0105 i Gda\u0144skiem, Warmii i Mazur, G\u00f3rnego \u015al\u0105ska z Opolszczyzn\u0105, a tak\u017ce fragment\u00f3w Dolnego \u015al\u0105ska. Na wschodzie postulowano w\u0142\u0105czenie wi\u0119kszo\u015bci ziem by\u0142ego Kr\u00f3lestwa Polskiego oraz guberni wile\u0144skiej, grodzie\u0144skiej, mi\u0144skiej, cz\u0119\u015bciowo podolskiej i wo\u0142y\u0144skiej. Ponadto delegacja zaproponowa\u0142a obj\u0119cie Galicji, \u015al\u0105ska Cieszy\u0144skiego oraz p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci Spisza i Orawy .<\/p>\n\n\n\n
12 marca 1919 roku Komisja ds. Polskich przedstawi\u0142a wst\u0119pny raport, w kt\u00f3rym uwzgl\u0119dniono niemal wszystkie postulaty Polski dotycz\u0105ce granicy zachodniej, z zastrze\u017ceniem przeprowadzenia plebiscytu na obszarze Mazur. Przeciwny przy\u0142\u0105czeniu Gda\u0144ska do Polski David Lloyd George skutecznie zablokowa\u0142 t\u0119 ostatni\u0105 propozycj\u0119, argumentuj\u0105c konieczno\u015b\u0107 zachowania r\u00f3wnowagi si\u0142 na kontynencie poprzez os\u0142abienie Niemiec jedynie w stopniu umiarkowanym .<\/p>\n\n\n\n
Kulminacyjny moment nast\u0105pi\u0142 28 czerwca 1919 roku, gdy w Sali Lustrzanej pa\u0142acu wersalskiego przedstawiciele Niemiec, Stan\u00f3w Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Francji, W\u0142och i pozosta\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w Ententy po\u0142o\u017cyli podpisy pod traktatem. W imieniu Polski dokument parafowali Roman Dmowski i Ignacy Paderewski. Na mocy traktatu Niemcy zobowi\u0105za\u0142y si\u0119 do rezygnacji z kolonii, oddania Lotaryngii i Alzacji, przekazania Zag\u0142\u0119bia Saary pod zarz\u0105d Ligi Narod\u00f3w oraz ustanowienia stref demilitaryzowanych. Armia niemiecka mia\u0142a zosta\u0107 ograniczona do stu tysi\u0119cy \u017co\u0142nierzy, a kraj obci\u0105\u017cono ogromnymi reparacjami wojennymi .<\/p>\n\n\n\n
Dla Polski traktat oznacza\u0142 ostateczny powr\u00f3t na map\u0119 Europy po 123 latach niewoli. Przyznano jej ziemie Pozna\u0144skiego (z wy\u0142\u0105czeniem Wschowy, Babimostu, Mi\u0119dzyrzecza i Skwierzyny) oraz wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Prus Kr\u00f3lewskich \u2013 45 463 km\u00b2 i ponad trzy miliony mieszka\u0144c\u00f3w. Utworzono Wolne Miasto Gda\u0144sk, pozostaj\u0105ce pod nadzorem Ligi Narod\u00f3w, a status Warmii, Mazur i G\u00f3rnego \u015al\u0105ska mia\u0142 zosta\u0107 rozstrzygni\u0119ty w plebiscytach. Mniejszo\u015bci narodowe zyska\u0142y ochron\u0119 wynikaj\u0105c\u0105 z tzw. ma\u0142ego traktatu wersalskiego, zobowi\u0105zuj\u0105cego Polsk\u0119 do r\u00f3wnego traktowania obywateli r\u00f3\u017cnych wyzna\u0144 i narodowo\u015bci .<\/p>\n\n\n\n
31 lipca 1919 roku Sejm Ustawodawczy RP, po burzliwej debacie, ratyfikowa\u0142 traktat wraz z cz\u0119\u015bci\u0105 o ochronie mniejszo\u015bci. Pos\u0142owie z\u0142o\u017cyli ho\u0142d wszystkim Polakom zaanga\u017cowanym w spraw\u0119 niepodleg\u0142o\u015bciow\u0105, a podpisy Dmowskiego i Paderewskiego uznano za symbol odzyskania suwerenno\u015bci. W uchwale parlamentu podkre\u015blono, \u017ce Ententa uzna\u0142a rozbiory Polski za zbrodni\u0119, kt\u00f3r\u0105 koniecznie trzeba by\u0142o przekre\u015bli\u0107 .<\/p>\n\n\n\n
Po zako\u0144czeniu konferencji stan zdrowia Romana Dmowskiego gwa\u0142townie si\u0119 pogorszy\u0142. W listopadzie 1919 roku zapad\u0142 na ci\u0119\u017ckie zapalenie p\u0142uc i, zgodnie z zaleceniem lekarzy, wyjecha\u0142 na rekonwalescencj\u0119 do Algierii. Dopiero pod koniec kwietnia 1920 roku wr\u00f3ci\u0142 do Pary\u017ca, sk\u0105d uda\u0142 si\u0119 bezpo\u015brednio do Warszawy, by kontynuowa\u0107 prac\u0119 na rzecz budowy odrodzonego pa\u0144stwa. Wspomina\u0142 p\u00f3\u017aniej, \u017ce w chwili sk\u0142adania podpisu w wersalskiej Sali Lustrzanej \u201emy\u015bl bieg\u0142a po wielkich szlakach dziejowych\u201d, a \u015bwiadomo\u015b\u0107 historycznej wagi chwili przyt\u0142acza\u0142a wszystkich zebranych. Dzie\u0142o, kt\u00f3re wtedy zapocz\u0105tkowano, wp\u0142yn\u0119\u0142o na kszta\u0142t Europy \u015arodkowo-Wschodniej na dziesi\u0119ciolecia i przez wielu historyk\u00f3w uznawane jest za fundament odrodzonej Rzeczypospolitej .<\/p>\n\n\n\n
Dzi\u015b, w dniu rocznicy, warto przypomnie\u0107, \u017ce sukces polskiej delegacji w Wersalu by\u0142 mo\u017cliwy dzi\u0119ki po\u0142\u0105czeniu autorytetu Paderewskiego z determinacj\u0105 i dyplomatycznym kunsztem Dmowskiego. Ich wysi\u0142ki oraz wk\u0142ad ca\u0142ej polskiej reprezentacji uczyni\u0142y z Polski r\u00f3wnoprawnego uczestnika nowego porz\u0105dku mi\u0119dzynarodowego. Pami\u0119\u0107 o tamtych wydarzeniach kszta\u0142tuje nasz\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 i uczy, jak wa\u017cna jest konsekwencja w walce o suwerenno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n