Do 1907 roku system wyborczy w monarchii oparty by\u0142 na kurialnym podziale g\u0142os\u00f3w, kt\u00f3ry uprzywilejowywa\u0142 arystokracj\u0119, bogate mieszcza\u0144stwo i duchowie\u0144stwo. Dopiero reforma z 1907 roku, wprowadzaj\u0105ca powszechne, r\u00f3wne i tajne g\u0142osowanie (cho\u0107 nadal wy\u0142\u0105cznie dla m\u0119\u017cczyzn), otworzy\u0142a drog\u0119 do szerszego udzia\u0142u klas \u015brednich i ni\u017cszych w \u017cyciu politycznym. Zmiana ta by\u0142a prze\u0142omowa \u2013 zar\u00f3wno z punktu widzenia demokratyzacji, jak i dla nowych ruch\u00f3w politycznych, takich jak Narodowa Demokracja (endecja).<\/p>\n\n\n\n
W\u0142a\u015bnie te wybory z maja 1907 roku, pierwsze wed\u0142ug nowych zasad, stanowi\u0142y dla endecji debiut parlamentarny na szczeblu wiede\u0144skim. Narodowi demokraci zdobyli w\u00f3wczas 11 mandat\u00f3w na 516, w tym 3 z Galicji Zachodniej. Cho\u0107 by\u0142a to liczba skromna (ok. 2% ca\u0142ego sk\u0142adu Rady Pa\u0144stwa), mia\u0142a du\u017ce znaczenie symboliczne: po raz pierwszy nowy nurt polityczny, dot\u0105d znany g\u0142\u00f3wnie z dzia\u0142alno\u015bci ideowej i prasowej, wszed\u0142 do centrum ustawodawczego monarchii. W nast\u0119pnych latach ta reprezentacja mia\u0142a si\u0119 umacnia\u0107.<\/p>\n\n\n\n
W Sejmie Krajowym, kt\u00f3ry mimo ograniczonych kompetencji (edukacja, sprawy lokalne, rolnictwo) odgrywa\u0142 wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w polityce narodowej, endecy r\u00f3wnie\u017c zacz\u0119li zaznacza\u0107 swoj\u0105 obecno\u015b\u0107. Ich rywalami byli g\u0142\u00f3wnie konserwaty\u015bci (zwi\u0105zani z tzw. “podolakami” i namiestnikiem), libera\u0142owie oraz przedstawiciele mniejszo\u015bci narodowych \u2013 przede wszystkim Ukrai\u0144c\u00f3w, domagaj\u0105cych si\u0119 autonomii kulturowej i j\u0119zykowej. Endecy wyst\u0119powali przeciwko tym tendencjom, przyjmuj\u0105c obronn\u0105, jednoznacznie narodow\u0105 lini\u0119. Dla narodowych demokrat\u00f3w udzia\u0142 w parlamencie by\u0142 nie tylko okazj\u0105 do g\u0142oszenia hase\u0142 ideowych, lecz tak\u017ce instrumentem budowania wp\u0142yw\u00f3w i kompetencji politycznych. Uczyli si\u0119 j\u0119zyka ustaw, taktyk sejmowych, tworzenia koalicji i wp\u0142ywania na kszta\u0142t ustaw. Ich celem nie by\u0142o \u2013 jak w wypadku socjalist\u00f3w czy radyka\u0142\u00f3w \u2013 obalenie monarchii, lecz maksymalizacja interes\u00f3w narodowych Polak\u00f3w w jej ramach. Tym samym Galicja i parlamentaryzm austriacki sta\u0142y si\u0119 dla endecji laboratorium polityki: miejscem, gdzie testowano strategie, budowano kadry i przygotowywano si\u0119 do ewentualnych zmian ustrojowych w przysz\u0142o\u015bci. Wkr\u00f3tce mia\u0142o si\u0119 okaza\u0107, \u017ce zdobyte tam do\u015bwiadczenia oka\u017c\u0105 si\u0119 bezcenne.<\/p>\n\n\n\n
Ruch narodowo-demokratyczny w Galicji, znany jako Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe (SDN), by\u0142 kluczowym aktorem \u017cycia politycznego prowincji w pocz\u0105tkach XX wieku. Cho\u0107 ideowo wywodzi\u0142 si\u0119 z my\u015bli Romana Dmowskiego i Ligi Narodowej, galicyjska odmiana endecji mia\u0142a w\u0142asne cechy: wi\u0119ksz\u0105 gotowo\u015b\u0107 do kompromis\u00f3w z monarchi\u0105, silniejsze osadzenie w instytucjach autonomicznych i nacisk na rozw\u00f3j organizacyjny.<\/p>\n\n\n\n
SDN wy\u0142oni\u0142o si\u0119 na prze\u0142omie wiek\u00f3w jako odpowied\u017a na potrzeb\u0119 zorganizowania politycznej reprezentacji mieszcza\u0144stwa i inteligencji, kt\u00f3re nie identyfikowa\u0142y si\u0119 z konserwatystami ani socjalistami. Parti\u0119 formalnie powo\u0142ano 6 stycznia 1904 roku na zje\u017adzie we Lwowie, cho\u0107 przygotowania trwa\u0142y od 1901. G\u0142\u00f3wnym architektem by\u0142 Stanis\u0142aw G\u0142\u0105bi\u0144ski, profesor prawa i ekonomii, publicysta i do\u015bwiadczony polityk. Towarzyszyli mu m.in. Jan Gwalbert Pawlikowski, Micha\u0142 Grek, Ernest Adam i Roman Kordys. Ju\u017c w chwili powstania SDN dysponowa\u0142o rozbudowan\u0105 infrastruktur\u0105 spo\u0142eczn\u0105 i intelektualn\u0105. Zwi\u0105zane by\u0142o z wieloma organizacjami narodowymi, kt\u00f3re s\u0142u\u017cy\u0142y jako narz\u0119dzia budowy zaplecza: Towarzystwem Szko\u0142y Ludowej (o\u015bwiata), \u201eSoko\u0142em\u201d (sport i wychowanie patriotyczne), Towarzystwem Kurs\u00f3w Akademickich (edukacja kobiet), Towarzystwem Parcelacyjnym (kwestie agrarne), Krajowym Zwi\u0105zkiem Przemys\u0142owym (interesy drobnego biznesu). Przez te kana\u0142y endecja wp\u0142ywa\u0142a zar\u00f3wno na klas\u0119 \u015bredni\u0105, jak i wiejsk\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142a prasa endecka, kt\u00f3ra s\u0142u\u017cy\u0142a jako narz\u0119dzie propagandy, edukacji i mobilizacji: \u201eS\u0142owo Polskie\u201d (g\u0142\u00f3wne pismo ideowe), \u201eOjczyzna\u201d, \u201eAteneum Polskie\u201d, \u201eTrybuna Narodu\u201d, \u201eG\u0142os Narodu\u201d czy \u201eWiek XX\u201d. To poprzez pras\u0119 ruch formu\u0142owa\u0142 sw\u00f3j j\u0119zyk ideowy: wyrazisty, rzeczowy, bez romantycznego patosu, za to przesi\u0105kni\u0119ty trosk\u0105 o interes narodowy i etos pracy.<\/p>\n\n\n\n
Ideologia SDN opiera\u0142a si\u0119 na kilku zasadach, takich jak: integralny nacjonalizm \u2013 czyli uznanie narodu jako wsp\u00f3lnoty biologicznej i kulturowej; priorytet polsko\u015bci we wszystkich dziedzinach \u017cycia, solidaryzm spo\u0142eczny \u2013 odrzucenie walki klas na rzecz wsp\u00f3\u0142pracy grup spo\u0142ecznych w ramach narodu, antyindywidualizm i antyliberalizm \u2013 sprzeciw wobec idei jednostkowej autonomii, liberalizmu kulturowego i kapitalizmu bez narodowej kontroli. decydowany op\u00f3r wobec \u017c\u0105da\u0144 ukrai\u0144skich i lojalno\u015bci wobec monarchii tylko tak d\u0142ugo, jak s\u0142u\u017cy\u0142a polskim interesom.<\/p>\n\n\n\n
Uosabia\u0142 ten model polityki Stanis\u0142aw G\u0142\u0105bi\u0144ski: prawnik, ekonomista, pose\u0142 do Rady Pa\u0144stwa (od 1902), Sejmu Krajowego (od 1904), a w latach 1907\u20131911 prezes Ko\u0142a Polskiego w Wiedniu \u2013 czyli najwa\u017cniejszy polski parlamentarzysta w ca\u0142ej monarchii. W 1911 roku zosta\u0142 nawet ministrem kolei w rz\u0105dzie austriackim, co stanowi\u0142o precedens i dow\u00f3d wzrostu znaczenia endecji. Cho\u0107 urz\u0105d ten pe\u0142ni\u0142 zaledwie kilka miesi\u0119cy, by\u0142 to symboliczny krok w stron\u0119 instytucjonalnej dojrza\u0142o\u015bci ruchu. G\u0142\u0105bi\u0144ski stara\u0142 si\u0119 dzia\u0142a\u0107 jako legalista: wierzy\u0142, \u017ce lojalna wsp\u00f3\u0142praca z monarchi\u0105 mo\u017ce przynie\u015b\u0107 Polakom realne korzy\u015bci. W tym duchu budowa\u0142 wizerunek endecji jako si\u0142y odpowiedzialnej, zdolnej do kompromisu, ale nieust\u0119pliwej w sprawach narodowych. Jednocze\u015bnie by\u0142 te\u017c publicyst\u0105 \u2013 jego pisma z zakresu teorii ekonomii, prawa i polityki stanowi\u0142y ideowy fundament ruchu.<\/p>\n\n\n\n
Nie brakowa\u0142o jednak napi\u0119\u0107 wewn\u0119trznych. M\u0142odsze pokolenie, zbli\u017cone do Stanis\u0142awa Grabskiego, zarzuca\u0142o G\u0142\u0105bi\u0144skiemu zbytni\u0105 ostro\u017cno\u015b\u0107 i sk\u0142onno\u015b\u0107 do \u201euk\u0142ad\u00f3w\u201d. R\u00f3wnie\u017c relacje z macierzyst\u0105 Lig\u0105 Narodow\u0105 nie by\u0142y proste: warszawski trzon ruchu patrzy\u0142 podejrzliwie na galicyjsk\u0105 taktyk\u0119 legalizmu i kontakt\u00f3w z rz\u0105dem. Ostatecznie jednak SDN zyska\u0142o autonomi\u0119 dzia\u0142ania i sta\u0142o si\u0119 filarem ruchu narodowego w Galicji.<\/p>\n\n\n\n
Do 1914 roku endecy w Galicji stworzyli jeden z najlepiej zorganizowanych i najbardziej zdyscyplinowanych aparat\u00f3w politycznych. Ich si\u0142a nie tkwi\u0142a w masowo\u015bci, lecz w strukturze, dyscyplinie, kontroli nad lokalnymi elitami i sp\u00f3jno\u015bci ideowej. Ukszta\u0142towali w\u0142asny model dzia\u0142ania: nie rewolucyjny, lecz systemowy. Galicyjska endecja nie by\u0142a tylko \u201eoddzia\u0142em\u201d ruchu narodowego \u2013 by\u0142a jego najdojrzalsz\u0105 form\u0105 parlamentarn\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Wej\u015bcie endecji do austriackiego parlamentu w 1907 roku zapocz\u0105tkowa\u0142o now\u0105 faz\u0119 ich dzia\u0142alno\u015bci \u2013 ju\u017c nie tylko ideowej czy publicystycznej, ale przede wszystkim legislacyjnej i taktycznej. Cho\u0107 w pierwszych wyborach wed\u0142ug nowej ordynacji zdobyli zaledwie 11 mandat\u00f3w w Radzie Pa\u0144stwa (w tym 3 z Galicji), potrafili zbudowa\u0107 wok\u00f3\u0142 siebie przestrze\u0144 wp\u0142ywu i zademonstrowa\u0107 zdolno\u015b\u0107 do realnego dzia\u0142ania. Ich aktywno\u015b\u0107 koncentrowa\u0142a si\u0119 w dw\u00f3ch instytucjach: austriackiej Radzie Pa\u0144stwa w Wiedniu oraz Sejmie Krajowym Galicji we Lwowie. W obu cia\u0142ach narodowi demokraci prowadzili dzia\u0142alno\u015b\u0107 pod has\u0142em obrony interesu narodowego Polak\u00f3w. W Wiedniu wyst\u0119powali w ramach Ko\u0142a Polskiego, zrzeszaj\u0105cego pos\u0142\u00f3w polskich z Galicji, \u015al\u0105ska i Bukowiny. Od 1907 roku przewodniczy\u0142 mu Stanis\u0142aw G\u0142\u0105bi\u0144ski, co da\u0142o endecji ogromny presti\u017c. By\u0142 to sygna\u0142, \u017ce ruch nie jest ju\u017c marginalny, lecz mo\u017ce przewodzi\u0107 ca\u0142emu polskiemu obozowi parlamentarnemu w monarchii. G\u0142\u0105bi\u0144ski jako przewodnicz\u0105cy Ko\u0142a \u0142\u0105czy\u0142 rol\u0119 lidera taktycznego z funkcj\u0105 reprezentanta wobec w\u0142adz austriackich.<\/p>\n\n\n\n
W Radzie Pa\u0144stwa endecy prowadzili polityk\u0119 umiarkowanego lojalizmu: wspierali rz\u0105d, gdy jego decyzje by\u0142y zgodne z polskimi interesami, i ostro krytykowali go, gdy narusza\u0142 polsk\u0105 pozycj\u0119 \u2013 zw\u0142aszcza w sprawach narodowo\u015bciowych. Szczeg\u00f3lnym polem konfliktu by\u0142a kwestia ukrai\u0144ska. Endecy stanowczo sprzeciwiali si\u0119 projektom podzia\u0142u Galicji Wschodniej na autonomiczne jednostki, tworzenia uniwersytetu ukrai\u0144skiego we Lwowie oraz wprowadzania j\u0119zyka ukrai\u0144skiego do urz\u0119d\u00f3w i s\u0105d\u00f3w. Jednym z najbardziej wyrazistych wyst\u0105pie\u0144 by\u0142a debata z 1908 roku, w kt\u00f3rej G\u0142\u0105bi\u0144ski argumentowa\u0142, \u017ce \u201eust\u0119pstwa na rzecz Rusin\u00f3w [Ukrai\u0144c\u00f3w] godz\u0105 w historyczne prawa narodu polskiego do Galicji Wschodniej\u201d.<\/em> Taka postawa zjednywa\u0142a endecji poparcie wielu \u015brodowisk \u2013 od konserwatyst\u00f3w po miejskie mieszcza\u0144stwo, zaniepokojone rosn\u0105c\u0105 aktywno\u015bci\u0105 ukrai\u0144sk\u0105. Jednocze\u015bnie wywo\u0142ywa\u0142a napi\u0119cia wewn\u0105trz Ko\u0142a Polskiego, gdzie nie brakowa\u0142o g\u0142os\u00f3w bardziej pojednawczych.<\/p>\n\n\n\n R\u00f3wnolegle w Sejmie Krajowym pos\u0142owie SDN skupiali si\u0119 na dzia\u0142aniach o charakterze technicznym: sk\u0142adali projekty ustaw dotycz\u0105ce edukacji, dr\u00f3g, ochrony zdrowia, rolnictwa. Byli aktywni w komisjach \u2013 zw\u0142aszcza szkolnictwa i bud\u017cetu. Ich celem by\u0142o pokazanie, \u017ce endecja nie jest wy\u0142\u0105cznie \u201eparti\u0105 protestu\u201d, ale formacj\u0105 zdoln\u0105 do realnego rz\u0105dzenia i rozwi\u0105zywania codziennych problem\u00f3w obywateli.<\/p>\n\n\n\n Po wyborach 1908 roku endecy utrzymali swoje wp\u0142ywy, cho\u0107 nie zwi\u0119kszyli znacznie reprezentacji. Bardziej udane by\u0142y dla nich wybory z 1911 roku, w kt\u00f3rych zdobyli ok. 15\u201316 mandat\u00f3w w Radzie Pa\u0144stwa, g\u0142\u00f3wnie z Galicji Zachodniej. Dzi\u0119ki temu ich g\u0142os by\u0142 coraz silniejszy, zw\u0142aszcza w obszarach takich jak j\u0119zyk urz\u0119dowy, finansowanie szk\u00f3\u0142, samorz\u0105d terytorialny. Wsp\u00f3\u0142tworzyli bloki g\u0142osuj\u0105ce z konserwatystami i chrze\u015bcija\u0144skimi demokratami, jednocze\u015bnie rywalizuj\u0105c z socjalistami i reprezentantami mniejszo\u015bci. Typowe dla endek\u00f3w by\u0142o unikanie emocjonalnej retoryki. Ich styl by\u0142 suchy, analityczny, oparty na faktach i danych. Ch\u0119tnie si\u0119gali po argumenty ekonomiczne i prawne. G\u0142\u0105bi\u0144ski, jako profesor prawa i ekonomii, nadawa\u0142 ton ca\u0142emu ugrupowaniu \u2013 raczej wyk\u0142ad ni\u017c mowa agitacyjna. Ta strategia zjednywa\u0142a im uznanie jako si\u0142y kompetentnej i profesjonalnej, ale te\u017c zarzuty o brak \u201eduszy politycznej\u201d.<\/p>\n\n\n\n Endecy nie ograniczali si\u0119 jednak do sal sejmowych. Intensywnie pracowali w terenie: organizowali wiece, wydawali broszury, spotykali si\u0119 z wyborcami. Parlament s\u0142u\u017cy\u0142 im jako trybuna, ale kampania toczy\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c poza nim. Mieli \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce dla utrzymania pozycji potrzebne jest po\u0142\u0105czenie pracy u podstaw z obecno\u015bci\u0105 w elitach politycznych. Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce mimo braku wi\u0119kszo\u015bci, endecy umieli wywiera\u0107 realny wp\u0142yw. Cz\u0119sto stawali si\u0119 j\u0119zyczkiem u wagi w g\u0142osowaniach, a ich zdolno\u015b\u0107 do tworzenia koalicji czyni\u0142a z nich graczy pierwszoplanowych. Potrafili zatrzyma\u0107 inicjatywy niekorzystne z ich punktu widzenia i forsowa\u0107 poprawki zgodne z programem narodowym.<\/p>\n\n\n\n Ich obecno\u015b\u0107 w Radzie Pa\u0144stwa i Sejmie Krajowym by\u0142a r\u00f3wnie\u017c szko\u0142\u0105 dzia\u0142ania dla ca\u0142ego ruchu. To tutaj przyszli pos\u0142owie, ministrowie i senatorowie II RP zdobywali pierwsze do\u015bwiadczenia polityczne. Endecja nauczy\u0142a si\u0119 funkcjonowa\u0107 w ramach parlamentaryzmu \u2013 z jego ograniczeniami, ale te\u017c z potencja\u0142em do d\u0142ugofalowego dzia\u0142ania. Co wa\u017cne, do\u015bwiadczenie parlamentarne pozwoli\u0142o endecji r\u00f3wnie\u017c testowa\u0107 i kalibrowa\u0107 w\u0142asne postulaty programowe. W praktyce parlamentarnej sprawdzano skuteczno\u015b\u0107 hase\u0142 ideowych, stopie\u0144 akceptacji dla j\u0119zyka narodowego w sferze publicznej, a tak\u017ce mo\u017cliwo\u015b\u0107 prze\u0142o\u017cenia hase\u0142 ekonomicznych na konkretne dzia\u0142ania legislacyjne. To wszystko czyni\u0142o z Galicji swoisty poligon polityczny \u2013 nie tylko dla endecji, ale i dla ca\u0142ego nowoczesnego ruchu narodowego.<\/p>\n\n\n\n Wielu pos\u0142\u00f3w SDN, kt\u00f3rzy przeszli przez wiede\u0144ski parlament i Sejm Krajowy, odegra\u0142o w przysz\u0142o\u015bci wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w \u017cyciu politycznym II Rzeczypospolitej. W tym sensie ich dzia\u0142alno\u015b\u0107 w Austro-W\u0119grzech nie by\u0142a epizodem, lecz pierwszym etapem tworzenia nowoczesnej elity narodowej, osadzonej w instytucjach i gotowej do budowy w\u0142asnego pa\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n Narodowi demokraci, mimo ograniczonej liczebnie reprezentacji w parlamencie wiede\u0144skim i Sejmie Krajowym, wypracowali skuteczny model dzia\u0142ania. Ich si\u0142a nie le\u017ca\u0142a w liczbie mandat\u00f3w, lecz w umiej\u0119tnym wykorzystywaniu taktyki sejmowej, budowie sojuszy oraz dyscyplinie organizacyjnej. Galicyjscy endecy stali si\u0119 mistrzami \u201emi\u0119kkiej si\u0142y\u201d w strukturach parlamentarnych. Jednym z kluczowych narz\u0119dzi polityki SDN by\u0142a wsp\u00f3\u0142praca z konserwatystami, szczeg\u00f3lnie z frakcj\u0105 tzw. \u201epodolak\u00f3w\u201d \u2013 ziemia\u0144stwem galicyjskim reprezentuj\u0105cym interesy du\u017cych w\u0142a\u015bcicieli ziemskich, g\u0142\u00f3wnie z Galicji Wschodniej. Cho\u0107 konserwaty\u015bci r\u00f3\u017cnili si\u0119 od endek\u00f3w podej\u015bciem do reform spo\u0142ecznych i gospodarczego interwencjonizmu, \u0142\u0105czy\u0142a ich wsp\u00f3lna troska o utrzymanie dominacji Polak\u00f3w w Galicji oraz zdecydowany op\u00f3r wobec postulat\u00f3w ukrai\u0144skich. W tych sprawach m\u00f3wili jednym g\u0142osem. Dzi\u0119ki temu endecy cz\u0119sto wsp\u00f3\u0142tworzyli bloki g\u0142osuj\u0105ce, kt\u00f3re skutecznie blokowa\u0142y projekty ustaw zak\u0142adaj\u0105cych autonomizacj\u0119 Galicji Wschodniej, wprowadzenie j\u0119zyka ukrai\u0144skiego do s\u0105d\u00f3w czy reorganizacj\u0119 systemu szkolnego w kierunku r\u00f3wnouprawnienia j\u0119zykowego. Sojusze te by\u0142y dora\u017ane, ale skuteczne. Pokazywa\u0142y, \u017ce SDN potrafi wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 taktycznie, nie rezygnuj\u0105c z w\u0142asnych zasad.<\/p>\n\n\n\n Drugim wa\u017cnym kierunkiem politycznym by\u0142a eksploatacja mo\u017cliwo\u015bci nowego systemu wyborczego, wprowadzonego w 1907 roku. Dzi\u0119ki zniesieniu kurii, endecy mogli mobilizowa\u0107 nowe grupy spo\u0142eczne: mieszczan, urz\u0119dnik\u00f3w, nauczycieli i rzemie\u015blnik\u00f3w. Ich przekaz \u2013 oparty na ha\u015ble \u201ePolski narodowej i obywatelskiej\u201d \u2013 trafia\u0142 do \u015brodowisk, kt\u00f3re dot\u0105d nie mia\u0142y reprezentacji politycznej. Kampanie prowadzone przez SDN by\u0142y nowoczesne jak na tamte czasy: z u\u017cyciem druku, ulotek, wiec\u00f3w i lokalnych struktur.<\/p>\n\n\n\n W przeciwie\u0144stwie do konserwatyst\u00f3w, endecy m\u00f3wili do wyborc\u00f3w prostym, rzeczowym j\u0119zykiem. Akcentowali potrzeb\u0119 modernizacji Galicji, rozw\u00f3j szkolnictwa, uprzemys\u0142owienie, ale zawsze w ramach \u201enarodowej kontroli\u201d. Ich przekaz by\u0142 jednocze\u015bnie antyrosyjski, antyukrai\u0144ski i antypartykularny, co pozwala\u0142o im budowa\u0107 siln\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 w\u0142asnego elektoratu.<\/p>\n\n\n\n Warto r\u00f3wnie\u017c zauwa\u017cy\u0107 pr\u00f3by nawi\u0105zania wsp\u00f3\u0142pracy z ruchem chrze\u015bcija\u0144sko-spo\u0142ecznym, skupionym wok\u00f3\u0142 klerykalnych i ch\u0142opskich organizacji spo\u0142ecznych. Cho\u0107 r\u00f3\u017cnice \u015bwiatopogl\u0105dowe i klasowe utrudnia\u0142y zbudowanie trwa\u0142ego sojuszu, endecy i chrze\u015bcija\u0144scy demokraci wielokrotnie wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ali w konkretnych sprawach \u2013 np. w obronie nauczania religii, przeciwko radykalnym projektom podatkowym, czy w komisjach ds. gospodarki wiejskiej. Podobnie dora\u017any, ale taktycznie istotny, by\u0142 kontakt z ludowcami, zw\u0142aszcza bardziej umiarkowanymi dzia\u0142aczami z PSL \u201ePiast\u201d. Cho\u0107 \u015bwiat ideowy obu ruch\u00f3w by\u0142 niekompatybilny, to w lokalnych realiach mo\u017cliwe by\u0142o np. wsp\u00f3lne g\u0142osowanie nad rozbudow\u0105 infrastruktury wiejskiej, kredytami dla gospodarstw rolnych czy ochron\u0105 polskiego handlu detalicznego.<\/p>\n\n\n\n Na poziomie stricte parlamentarnym endecy rozwijali tak\u017ce w\u0142asne strategie proceduralne: umiej\u0119tnie korzystali z prawa interpelacji, pracowali w komisjach, forsowali poprawki do projekt\u00f3w ustaw. Ich obecno\u015b\u0107 w komisjach m.in. o\u015bwiaty, bud\u017cetu i administracji by\u0142a sta\u0142a i aktywna. Cz\u0119sto to w\u0142a\u015bnie tam, poza oczami opinii publicznej, wywierali realny wp\u0142yw na kszta\u0142t prawa. Byli postrzegani jako fachowcy i pragmatycy \u2013 co odr\u00f3\u017cnia\u0142o ich zar\u00f3wno od socjalist\u00f3w, jak i konserwatywnych retor\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Nie oznacza to jednak, \u017ce endecy unikali twardego tonu. W sprawach narodowo\u015bciowych przyjmowali narracj\u0119 wykluczaj\u0105c\u0105: Galicja mia\u0142a pozosta\u0107 polska, a pr\u00f3by r\u00f3wnouprawnienia mniejszo\u015bci postrzegali jako zagro\u017cenie dla integralno\u015bci narodowej. W tym sensie byli ideologicznie sztywni, ale operacyjnie elastyczni. Ciekawym przypadkiem takiej podw\u00f3jnej taktyki by\u0142a wsp\u00f3\u0142praca G\u0142\u0105bi\u0144skiego z administracj\u0105 cesarsk\u0105. Cho\u0107 deklarowa\u0142 lojalno\u015b\u0107 wobec cesarza, potrafi\u0142 twardo negocjowa\u0107 interesy Polak\u00f3w \u2013 m.in. w sprawach kadrowych, subwencji dla szk\u00f3\u0142 czy inwestycji infrastrukturalnych. Jako minister kolei w 1911 roku pr\u00f3bowa\u0142 promowa\u0107 rozwi\u0105zania korzystne dla Galicji, cho\u0107 jego kadencja trwa\u0142a zaledwie kilka miesi\u0119cy.<\/p>\n\n\n\n Zdolno\u015b\u0107 endecji do manewrowania mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi \u015brodowiskami, \u0142\u0105czenia zasad z pragmatyzmem i tworzenia nieoczywistych sojuszy czyni\u0142a z niej formacj\u0119 dojrza\u0142\u0105 politycznie. To w\u0142a\u015bnie te umiej\u0119tno\u015bci pozwoli\u0142y jej przetrwa\u0107 i wzmacnia\u0107 si\u0119 w trudnym \u015brodowisku parlamentaryzmu monarchii, a z czasem przygotowa\u0107 si\u0119 do dzia\u0142ania w warunkach odradzaj\u0105cej si\u0119 pa\u0144stwowo\u015bci. Warto r\u00f3wnie\u017c podkre\u015bli\u0107, \u017ce taka taktyka wymaga\u0142a nie tylko zdolno\u015bci intelektualnych, ale te\u017c rozwini\u0119tej kultury politycznej. Endecy tworzyli w\u0142asne zaplecze eksperckie, korzystali z opinii prawnik\u00f3w, ekonomist\u00f3w, nauczycieli \u2013 wielu z nich rekrutowa\u0142o si\u0119 z uniwersytet\u00f3w i towarzystw naukowych. Ich polityka by\u0142a w du\u017cym stopniu oparta na danych i analizach \u2013 co wyr\u00f3\u017cnia\u0142o ich na tle konkurencji. Jednocze\u015bnie przywi\u0105zywali wag\u0119 do etyki urz\u0119dniczej i porz\u0105dku prawnego \u2013 dlatego tak bardzo anga\u017cowali si\u0119 w prace komisji i proces legislacyjny.<\/p>\n\n\n\n Ta kombinacja \u2013 dyscypliny, pragmatyzmu, ideowej klarowno\u015bci i profesjonalizmu \u2013 pozwala\u0142a im by\u0107 znacznie skuteczniejszymi, ni\u017c wskazywa\u0142aby na to ich czysto matematyczna si\u0142a w izbach. Endecy wiedzieli, \u017ce w polityce nie zawsze wygrywa ten, kto ma wi\u0119kszo\u015b\u0107, lecz ten, kto umie skutecznie negocjowa\u0107, przewidywa\u0107 i dzia\u0142a\u0107 d\u0142ugofalowo. To w\u0142a\u015bnie robili \u2013 z coraz lepszym rezultatem.<\/p>\n\n\n\n Lata 1907\u20131914 to okres najwi\u0119kszego wp\u0142ywu Stronnictwa Demokratyczno-Narodowego w Galicji. Cho\u0107 endecy nigdy nie stanowili si\u0142y wi\u0119kszo\u015bciowej, ich rosn\u0105ca obecno\u015b\u0107 parlamentarna, skuteczno\u015b\u0107 organizacyjna i zdolno\u015b\u0107 taktyczna sprawi\u0142y, \u017ce stali si\u0119 powa\u017cnym graczem w \u017cyciu politycznym monarchii habsburskiej. Dla wielu \u015brodowisk konserwatywnych i mieszcza\u0144skich stanowili naturaln\u0105 alternatyw\u0119 dla skostnia\u0142ych elit \u201epodolskich\u201d oraz dla radykalnej lewicy. Po wyborach 1911 roku endecy mieli ju\u017c ok. 15\u201316 mandat\u00f3w w Radzie Pa\u0144stwa i znacznie silniejsz\u0105 reprezentacj\u0119 w Sejmie Krajowym. Byli obecni w niemal wszystkich komisjach, a ich przedstawiciele coraz cz\u0119\u015bciej zg\u0142aszali w\u0142asne projekty ustaw. Cho\u0107 nie uda\u0142o im si\u0119 zdominowa\u0107 Ko\u0142a Polskiego, to w\u0142a\u015bnie oni nadawali mu ideowy ton i kierunek dzia\u0142ania, zw\u0142aszcza w sprawach narodowo\u015bciowych i o\u015bwiatowych.<\/p>\n\n\n\n W tym samym czasie coraz wyra\u017aniej ujawnia\u0142 si\u0119 ich wp\u0142yw na sfer\u0119 spo\u0142eczn\u0105 i intelektualn\u0105. Endecy byli obecni w zarz\u0105dach licznych towarzystw edukacyjnych, gospodarczych i zawodowych. Otwierali nowe czytelnie, organizowali kursy dokszta\u0142caj\u0105ce, promowali polskie szko\u0142y i domy ludowe. Tworzyli lokalne sieci wp\u0142ywu, kt\u00f3re \u2013 cho\u0107 cz\u0119sto niewidoczne z perspektywy Wiednia \u2013 mia\u0142y realny wp\u0142yw na \u015bwiadomo\u015b\u0107 i to\u017csamo\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa galicyjskiego.<\/p>\n\n\n\n Czo\u0142ow\u0105 postaci\u0105 tego okresu pozostawa\u0142 Stanis\u0142aw G\u0142\u0105bi\u0144ski. Jego kariera, \u0142\u0105cz\u0105ca funkcje akademickie, parlamentarne i rz\u0105dowe, stanowi\u0142a symbol dojrzewania endecji jako ruchu zdolnego do wsp\u00f3\u0142odpowiedzialno\u015bci za pa\u0144stwo. Jako minister kolei w 1911 roku G\u0142\u0105bi\u0144ski podj\u0105\u0142 pr\u00f3b\u0119 przekszta\u0142cenia galicyjskiego odcinka kolei w struktury bardziej autonomiczne i narodowo polskie \u2013 zar\u00f3wno kadrowo, jak i infrastrukturalnie. Cho\u0107 jego kadencja trwa\u0142a tylko kilka miesi\u0119cy, by\u0142 to symboliczny moment: endecy nie byli ju\u017c tylko opozycj\u0105 \u2013 stali si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 aparatu w\u0142adzy. R\u00f3wnocze\u015bnie coraz bardziej widoczne stawa\u0142y si\u0119 r\u00f3\u017cnice wewn\u0119trzne w obr\u0119bie SDN. O ile G\u0142\u0105bi\u0144ski i jego otoczenie stawiali na pragmatyzm i wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Wiedniem, m\u0142odsze pokolenie, reprezentowane przez ludzi takich jak Stanis\u0142aw Grabski czy Marian Seyda, zaczyna\u0142o m\u00f3wi\u0107 j\u0119zykiem ostrzejszym, mniej ugodowym, bardziej suwerenno\u015bciowym. Powoli narasta\u0142 konflikt mi\u0119dzy legalistyczn\u0105 a bardziej \u201enacjonalistyczn\u0105\u201d lini\u0105 wewn\u0105trz ruchu.<\/p>\n\n\n\n Konflikty nie os\u0142abi\u0142y jednak pozycji SDN w terenie. W latach 1912\u20131914 ugrupowanie mia\u0142o jedne z najlepiej funkcjonuj\u0105cych struktur w Galicji: gminne komitety, kom\u00f3rki wyborcze, sie\u0107 dzia\u0142aczy terenowych, a tak\u017ce nowoczesne kana\u0142y komunikacji z wyborcami. Wydawali ulotki, prowadz\u0105c kampanie nie tylko wyborcze, ale te\u017c edukacyjne i mobilizacyjne. Endecy wyra\u017anie wyprzedzali w tym wzgl\u0119dzie inne ugrupowania, zw\u0142aszcza konserwatywne.<\/p>\n\n\n\n Wa\u017cnym obszarem ich dzia\u0142alno\u015bci by\u0142a r\u00f3wnie\u017c interwencja w sprawach gospodarczych. Endecy wyst\u0119powali w obronie drobnych polskich przedsi\u0119biorc\u00f3w zagro\u017conych konkurencj\u0105 ze strony kapita\u0142u niemieckiego i \u017cydowskiego, postulowali wzmocnienie polskich bank\u00f3w sp\u00f3\u0142dzielczych, a tak\u017ce wspierali tworzenie sp\u00f3\u0142dzielni rolniczych i handlowych. By\u0142a to polityka \u201enarodowej samopomocy\u201d, w kt\u00f3rej aktywno\u015b\u0107 ekonomiczna i narodowa stanowi\u0142y dwie strony tej samej monety. W ich ocenie nie by\u0142o niezale\u017cnej gospodarki bez to\u017csamo\u015bci narodowej i odwrotnie \u2013 dlatego tak mocno podkre\u015blali potrzeb\u0119 budowy w\u0142asnych instytucji finansowych i o\u015bwiatowych.<\/p>\n\n\n\n Na tle rywalizacji z innymi formacjami politycznymi SDN wygrywa\u0142o przede wszystkim konsekwencj\u0105 i jednolitym przekazem. Socjali\u015bci tracili na konfliktach frakcyjnych, ludowcy borykali si\u0119 z rozproszeniem i brakiem kadry intelektualnej, a konserwaty\u015bci coraz bardziej zamykali si\u0119 w elitarnym getcie. Endecy natomiast tworzyli ruch \u201e\u015brodka\u201d: narodowy, ale nie ksenofobiczny; elitarny, ale z wyra\u017anym zapleczem spo\u0142ecznym; ideowy, ale operacyjny.<\/p>\n\n\n\n Jednym z kluczowych przejaw\u00f3w ich skuteczno\u015bci by\u0142a umiej\u0119tno\u015b\u0107 wp\u0142ywania na opini\u0119 publiczn\u0105. Endecy wykorzystywali swoj\u0105 pras\u0119 \u2013 szczeg\u00f3lnie \u201eS\u0142owo Polskie\u201d i \u201eOjczyzn\u0119\u201d \u2013 do kreowania temat\u00f3w debaty. Wprowadzali poj\u0119cia, formu\u0142owali pytania, organizowali polemiki. Potrafili tak\u017ce skutecznie odpowiada\u0107 na ataki konkurencji, nie popadaj\u0105c w ton agresji. Byli twardzi, ale nie brutalni \u2013 i to budowa\u0142o im autorytet.<\/p>\n\n\n\n Tu\u017c przed wybuchem I wojny \u015bwiatowej SDN osi\u0105gn\u0119\u0142o apogeum organizacyjne i polityczne. Dysponowa\u0142o strukturami, kadrami, wp\u0142ywami i planem dzia\u0142ania. Wydarzenia 1914 roku mia\u0142y jednak wszystko zmieni\u0107. Endecja, przygotowana do d\u0142ugiego marszu w ramach austriackiego parlamentaryzmu, zosta\u0142a zaskoczona zmian\u0105 regu\u0142 gry. Polityka parlamentarna ust\u0105pi\u0142a miejsca geopolitycznym wstrz\u0105som, wojennej mobilizacji i pytaniu o przysz\u0142o\u015b\u0107 ca\u0142ego systemu monarchicznego. Co wi\u0119cej, pocz\u0105tek wojny wymusi\u0142 na endecji zmian\u0119 strategii politycznej. Utrata forum parlamentarnego, mobilizacja cz\u0119\u015bci kadr do armii, a tak\u017ce chaos organizacyjny zmusi\u0142y SDN do przeformu\u0142owania swojej dzia\u0142alno\u015bci. Zamiast pracy sejmowej \u2013 przysz\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 opiniotw\u00f3rcza, konspiracyjne konsultacje programowe i pr\u00f3by wp\u0142ywu na przysz\u0142y kszta\u0142t polityczny odradzaj\u0105cej si\u0119 Polski. Wielu dzia\u0142aczy przenios\u0142o swoj\u0105 aktywno\u015b\u0107 do Komitetu Narodowego Polskiego w Lozannie, inni skupili si\u0119 na pracy lokalnej \u2013 podtrzymuj\u0105c ducha narodowego w\u015br\u00f3d spo\u0142ecze\u0144stwa ogarni\u0119tego wojennym kryzysem.<\/p>\n\n\n\n Dzia\u0142alno\u015b\u0107 narodowych demokrat\u00f3w w austriackim parlamencie i Sejmie Krajowym mia\u0142a konsekwencje wykraczaj\u0105ce daleko poza realia galicyjskie czy ramy Monarchii Habsburg\u00f3w. By\u0142a ona kluczowym etapem dojrzewania politycznego ruchu narodowego, kt\u00f3ry z formacji ideowo-publicystycznej przekszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w profesjonaln\u0105 si\u0142\u0119 polityczn\u0105, zdoln\u0105 do dzia\u0142ania w warunkach nowoczesnego parlamentaryzmu, a nast\u0119pnie pa\u0144stwowo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Endecja, wchodz\u0105c do parlamentu w 1907 roku, nie by\u0142a parti\u0105 masow\u0105, lecz elitarno-programow\u0105 grup\u0105 ideow\u0105. Ich celem nie by\u0142a rewolucja, ale ewolucja \u2013 przekszta\u0142cenie spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego w nowoczesn\u0105, narodow\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 polityczn\u0105. Zgodnie z t\u0105 wizj\u0105, parlament by\u0142 narz\u0119dziem \u2013 nie celem samym w sobie. Pos\u0142owie SDN wykorzystywali mo\u017cliwo\u015bci, jakie dawa\u0142 parlament habsburski: nie po to, by sta\u0107 si\u0119 jego integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105, lecz by realizowa\u0107 narodowy interes Polak\u00f3w w ramach istniej\u0105cego systemu. To podej\u015bcie r\u00f3\u017cni\u0142o ich zasadniczo zar\u00f3wno od socjalist\u00f3w, kt\u00f3rzy d\u0105\u017cyli do obalenia systemu kapitalistycznego, jak i od konserwatyst\u00f3w, kt\u00f3rzy bronili istniej\u0105cego porz\u0105dku bardziej ze wzgl\u0119d\u00f3w klasowych ni\u017c narodowych. Endecy przyjmowali strategi\u0119 \u201epolitycznego maksimum w warunkach minimum\u201d \u2013 mieli \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce w monarchii nie zdob\u0119d\u0105 pe\u0142nej suwerenno\u015bci, ale te\u017c nie rezygnowali z \u017cadnej mo\u017cliwo\u015bci zwi\u0119kszenia samodzielno\u015bci Polak\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Najwi\u0119kszym osi\u0105gni\u0119ciem ich pracy parlamentarnej by\u0142a budowa profesjonalnych kadr politycznych: ludzi, kt\u00f3rzy umieli nie tylko g\u0142osi\u0107 has\u0142a ideowe, ale r\u00f3wnie\u017c przygotowywa\u0107 ustawy, negocjowa\u0107 w komisjach, wp\u0142ywa\u0107 na decyzje administracji, rozumie\u0107 mechanizmy bud\u017cetowe. W\u0142a\u015bnie te kompetencje przeniesiono po 1918 roku do odrodzonej Polski. W II Rzeczypospolitej dawni pos\u0142owie SDN zasiadali w Sejmie, Senacie, rz\u0105dach \u2013 ju\u017c jako do\u015bwiadczona elita. Dla wielu z nich galicyjski parlamentaryzm by\u0142 szko\u0142\u0105 realizmu. To tam nauczyli si\u0119, \u017ce kompromis nie musi oznacza\u0107 zdrady, a polityka to nie tylko sp\u00f3r o warto\u015bci, ale r\u00f3wnie\u017c sztuka osi\u0105gania cel\u00f3w w niesprzyjaj\u0105cych warunkach. T\u0119 lekcj\u0119 odrobi\u0142 m.in. Stanis\u0142aw G\u0142\u0105bi\u0144ski, kt\u00f3ry w II RP pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 ministra i senatora, ale tak\u017ce liczni mniej znani dzia\u0142acze, kt\u00f3rzy tworzyli struktury lokalne i urz\u0119dnicze.<\/p>\n\n\n\n Nie spos\u00f3b przeceni\u0107 r\u00f3wnie\u017c znaczenia ideowego tego okresu. To w\u0142a\u015bnie w warunkach galicyjskich endecja wypracowa\u0142a swoj\u0105 kanoniczn\u0105 doktryn\u0119 polityczn\u0105: \u0142\u0105czenie pa\u0144stwowo\u015bci z narodowo\u015bci\u0105, gospodarki z etosem pracy, kultury z misj\u0105 wychowawcz\u0105. Wykuwa\u0142 si\u0119 te\u017c w\u00f3wczas trzon endeckiego j\u0119zyka politycznego \u2013 twardy, oszcz\u0119dny w s\u0142owach, oparty na kategoriach interesu, si\u0142y i porz\u0105dku. Jego echa s\u0142ycha\u0107 by\u0142o w debacie publicznej II RP jeszcze przez dekady.<\/p>\n\n\n\n Krytyka dotyczy\u0142a tak\u017ce braku otwarto\u015bci na reformy spo\u0142eczne. Cho\u0107 endecy ch\u0119tnie m\u00f3wili o modernizacji, to w praktyce byli niech\u0119tni radykalnym zmianom strukturalnym. W kwestiach agrarnych i robotniczych zajmowali pozycje zachowawcze, obawiaj\u0105c si\u0119 utraty poparcia klas \u015brednich i tradycyjnych \u015brodowisk katolickich. W d\u0142u\u017cszej perspektywie utrudnia\u0142o to budow\u0119 szerszej koalicji spo\u0142ecznej wok\u00f3\u0142 ruchu narodowego. Mimo to, bilans ich dzia\u0142alno\u015bci parlamentarnej w Galicji nale\u017cy uzna\u0107 za pozytywny. Utrzymali pozycj\u0119 Polak\u00f3w w strukturach monarchii, skutecznie przeciwdzia\u0142ali marginalizacji narodowej, przygotowali kadry polityczne dla przysz\u0142ego pa\u0144stwa i stworzyli nowoczesny model dzia\u0142ania politycznego oparty na organizacji, dyscyplinie i kompetencji.<\/p>\n\n\n\n Dziedzictwo endeckich parlamentarzyst\u00f3w przetrwa\u0142o nie tylko w strukturach II RP, ale i w sposobie my\u015blenia o polityce narodowej. Ich styl \u2013 ch\u0142odny, metodyczny, nieprzypadkowy \u2013 kontrastowa\u0142 z emocjonalno\u015bci\u0105 i romantyzmem poprzednich pokole\u0144. Reprezentowali nowe pokolenie elit: \u015bwiadomych swoich interes\u00f3w, przygotowanych do negocjacji, ale zdolnych do obrony zasad.<\/p>\n\n\n\n W ocenie historyk\u00f3w dzia\u0142alno\u015b\u0107 SDN w Austro-W\u0119grzech nie by\u0142a ani wielkim sukcesem, ani pora\u017ck\u0105. By\u0142a raczej procesem d\u0142ugiego przygotowania, w kt\u00f3rym polityczne idee przekuwano w konkretne dzia\u0142ania. Galicja okaza\u0142a si\u0119 dla endecji laboratorium, gdzie teoria spotyka\u0142a si\u0119 z praktyk\u0105. I cho\u0107 ostatecznie ten etap zamkn\u0119\u0142a wojna, to dorobek tamtych lat pozostawi\u0142 \u015blad trwalszy ni\u017c niejedna konstytucja.<\/p>\n\n\n\n Dawid Solski<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Po upadku powstania styczniowego i nasileniu represji w Kr\u00f3lestwie Polskim, to Galicja \u2013 jako jedyny region zabor\u00f3w z autonomi\u0105 polityczn\u0105 \u2013 sta\u0142a si\u0119 centrum legalnej dzia\u0142alno\u015bci politycznej Polak\u00f3w. Monarchia habsburska, cho\u0107 daleka od demokracji, oferowa\u0142a ramy instytucjonalne umo\u017cliwiaj\u0105ce udzia\u0142 w \u017cyciu publicznym: m.in. austriack\u0105 Rad\u0119 Pa\u0144stwa w Wiedniu oraz Sejm Krajowy we Lwowie. Oba cia\u0142a […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":16056,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[41,74],"tags":[677,204,1801,1924,1514,1923],"class_list":["post-16068","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia-i-idea","category-poczatki-mysli","tag-austro-wegry","tag-endecja","tag-marian-seyda","tag-sranislaw-grabski","tag-stanislaw-glabinski","tag-stronnictwo-demokratyczno-narodowe"],"yoast_head":"\nTaktyki i alianse: jak endecy budowali wp\u0142ywy<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Rezultaty i przed wojn\u0105: apogeum wp\u0142yw\u00f3w galicyjskiej endecji<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Znaczenie i dziedzictwo dzia\u0142alno\u015bci endeckich parlamentarzyst\u00f3w<\/strong><\/h3>\n\n\n\n