W odpowiedzi na ten stan rzeczy w 1893 r. Liga Narodowa, najwa\u017cniejsza si\u0142a obozu narodowo-demokratycznego, podj\u0119\u0142a pierwsze pr\u00f3by organizowania tajnych struktur o\u015bwiatowych na wsi. Najpierw powsta\u0142 Zwi\u0105zek M\u0142odzie\u017cy Polskiej \u201eZet\u201d (1888\u20131890), propaguj\u0105cy idee narodowe w\u015br\u00f3d m\u0142odzie\u017cy ucz\u0105cej si\u0119, a nast\u0119pnie Polskie Stowarzyszenie \u201e\u0141\u0105czno\u015b\u0107\u201d (1894\u20131898), kt\u00f3re obejmowa\u0142o (mimo likwidacji przez carsk\u0105 policj\u0119) kilkadziesi\u0105t tajnych k\u00f3\u0142 w ca\u0142ym Kr\u00f3lestwie. Obie organizacje udowodni\u0142y, \u017ce mo\u017cna \u0142\u0105czy\u0107 kszta\u0142cenie z podtrzymywaniem to\u017csamo\u015bci narodowej i \u017ce wie\u015b jest gotowa przyj\u0105\u0107 takie inicjatywy \u2014 pod warunkiem dyskrecji i realnego wsparcia materialnego.<\/p>\n\n\n\n
Jednak dzia\u0142ania \u201e\u0141\u0105czno\u015bci\u201d i \u201eZetu\u201d mia\u0142y ograniczony zasi\u0119g: brak centralnej koordynacji, niewystarczaj\u0105ce \u015brodki finansowe i cz\u0119ste aresztowania doprowadza\u0142y do przerwanych kurs\u00f3w czy zamykania k\u00f3\u0142. Dopiero jesieni\u0105 1898 r., przy okazji uroczysto\u015bci ods\u0142oni\u0119cia pomnika Adama Mickiewicza w Warszawie, kierownictwo Ligi Narodowej zorganizowa\u0142o seri\u0119 poufnych rozm\u00f3w z przedstawicielami ch\u0142op\u00f3w, nauczycielami, inteligencj\u0105 i duchowie\u0144stwem pochodz\u0105cymi z Kr\u00f3lestwa Polskiego, Litwy i Galicji. Zaniepokojeni narastaj\u0105c\u0105 rusyfikacj\u0105 swych spo\u0142eczno\u015bci uczestnicy zgodzili si\u0119 co do potrzeby odnowienia dzia\u0142a\u0144 o\u015bwiatowych w skali ca\u0142ego zaboru.<\/p>\n\n\n\n
Podj\u0119te wtedy decyzje i du\u017ce zaanga\u017cowanie rozm\u00f3wc\u00f3w umo\u017cliwi\u0142y powo\u0142anie w styczniu 1899 r. nowego, tajnego stowarzyszenia: Towarzystwa O\u015bwiaty Narodowej (TON). Ju\u017c w lutym 1899 r. odby\u0142 si\u0119 pierwszy za\u0142o\u017cycielski zjazd w Warszawie \u2014 uczestniczy\u0142o w nim oko\u0142o trzydziestu delegat\u00f3w z r\u00f3\u017cnych guberni, w tym przedstawiciele ziem litewskich i podolskich. Ton nadano \u015bci\u015ble polityczny charakter podporz\u0105dkowany bezpo\u015brednio Wydzia\u0142owi O\u015bwiaty Ligi Narodowej, co zapewni\u0142o mu jednoznaczne nadzwycza\u00adjne uprawnienia operacyjne i organizacyjne.<\/p>\n\n\n\n
W odr\u00f3\u017cnieniu od wcze\u015bniejszych inicjatyw TON od pocz\u0105tku mia\u0142o dzia\u0142a\u0107 na rozbudowanej, wielopoziomowej strukturze: od Ko\u0142a G\u0142\u00f3wnego w Warszawie, przez Ko\u0142a Okr\u0119gowe, po gminne i wiejskie \u201esekcje terenowe\u201d. G\u0142\u00f3wnym za\u0142o\u017ceniem by\u0142o \u0142\u0105czenie pracy organicznej \u2014 kszta\u0142cenia, propagowania polskiej kultury i tradycji oraz wspierania lokalnej samopomocy gospodarczej \u2014 z budzeniem narodowej \u015bwiadomo\u015bci i przygotowaniem ch\u0142op\u00f3w do aktywnego udzia\u0142u w \u017cyciu publicznym. Dzi\u0119ki tej kompleksowej strategii TON ju\u017c od pierwszego roku zdoby\u0142o kilkuset cz\u0142onk\u00f3w i szybko rozros\u0142o si\u0119 do ponad trzech tysi\u0119cy aktywist\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Towarzystwo O\u015bwiaty Narodowej od samego pocz\u0105tku zaprojektowano jako organizacj\u0119 wielopoziomow\u0105, zdoln\u0105 dzia\u0142a\u0107 na olbrzymim, wiejskim obszarze Kr\u00f3lestwa Polskiego. U podstaw le\u017ca\u0142y cztery szczeble:<\/p>\n\n\n\n
Taki uk\u0142ad pozwala\u0142 na precyzyjn\u0105 dystrybucj\u0119 zada\u0144: Ko\u0142o G\u0142\u00f3wne opracowywa\u0142o programy i drukowa\u0142o broszury, okr\u0119gi t\u0142umaczy\u0142y je na lokalne warunki, powiaty szacowa\u0142y potrzeby i rozdziela\u0142y dotacje, a sekcje wiejskie \u2014 realizowa\u0142y kursy i prowadzi\u0142y spotkania.<\/p>\n\n\n\n
Aby zabezpieczy\u0107 si\u0119 przed carsk\u0105 policj\u0105, TON wprowadzi\u0142o prosty, lecz skuteczny system raportowania:<\/p>\n\n\n\n
Tajno\u015b\u0107 struktury opiera\u0142a si\u0119 na \u015bcis\u0142ej hierarchii zaufania: informacj\u0119 przekazywano \u201epo \u0142a\u0144cuchu\u201d (Warszawa \u2192 okr\u0119g \u2192 powiat \u2192 wie\u015b) i nigdy nie rozg\u0142aszano lokalizacji Ko\u0142a G\u0142\u00f3wnego czy zaplecza drukarskiego.<\/p>\n\n\n\n
Dzi\u0119ki wypracowanym mechanizmom oraz realnemu wsparciu dla dzia\u0142aczy (pomoc finansowa, dost\u0119p do literatury, wsparcie prawne) liczebno\u015b\u0107 TON ros\u0142a b\u0142yskawicznie: w 1899 \u2013 oko\u0142o 300 cz\u0142onk\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie nauczyciele i lokalni dzia\u0142acze; w 1900 \u2013 wzrost do 3 800 os\u00f3b, z czego niemal po\u0142ow\u0119 stanowili ch\u0142opi (ok. 1 900), zaanga\u017cowani w k\u00f3\u0142ka rolnicze i biblioteki; w 1901 \u2013 szczytowy przyrost do 6 800 cz\u0142onk\u00f3w; penetracja dotar\u0142a niemal do wszystkich powiat\u00f3w Kr\u00f3lestwa; w 1902 \u2013 niewielki spadek do 6 500 (efekt represji policyjnych i trudno\u015bci finansowych); w 1904 \u2013 ponowne odbicie do 6 600 os\u00f3b, w tym ponad 500 wykszta\u0142conych dzia\u0142aczy (inteligencja wiejska).<\/p>\n\n\n\n
Za wzrost odpowiada\u0142y trzy czynniki: atrakcyjny program edukacyjny (tajne szko\u0142y i biblioteki), realne wsparcie gospodarcze (kasy po\u017cyczkowe, sp\u00f3\u0142dzielnie) oraz sprawna, hierarchiczna organizacja. Rozbudowana, tajna struktura TON \u0142\u0105czy\u0142a wojskow\u0105 dyscyplin\u0119 organizacyjn\u0105 z elastyczno\u015bci\u0105 dzia\u0142ania terenowego. Precyzyjny podzia\u0142 zada\u0144 i szczebli umo\u017cliwi\u0142 szybkie skalowanie inicjatywy oraz skoordynowan\u0105 obron\u0119 przed carskimi represjami \u2013 co w konsekwencji przyczyni\u0142o si\u0119 do utrwalenia polskiej \u015bwiadomo\u015bci na wsiach i przygotowania pod\u0142o\u017ca pod dalszy rozw\u00f3j ruchu ludowo-o\u015bwiatowego.<\/p>\n\n\n\n
Ju\u017c w pierwszym roku istnienia TON priorytetem sta\u0142o si\u0119 tworzenie tajnych szk\u00f3\u0142 i kurs\u00f3w, dost\u0119pnych dla doros\u0142ych oraz dzieci wiejskich. Do 1900 r. w ca\u0142ym Kr\u00f3lestwie Polskim powsta\u0142o kilkadziesi\u0105t takich plac\u00f3wek, w kt\u00f3rych program obejmowa\u0142: nauk\u0119 czytania i pisania w j\u0119zyku polskim \u2013 podstawowy warunek uczestnictwa w \u017cyciu publicznym, elementy geografii, przyrody i historii \u2013 z naciskiem na zabory, powstania narodowe i postacie polskich bohater\u00f3w, podstawy rachunkowo\u015bci i statystyki rolnej \u2013 umo\u017cliwiaj\u0105ce ch\u0142opom prowadzenie ksi\u0105g gospodarstw.<\/p>\n\n\n\n
Zaj\u0119cia prowadzi\u0142y wydelegowane przez Ko\u0142o G\u0142\u00f3wne \u201enauczycielki ludowe\u201d lub ochotniczy nauczyciele\u2013entuzja\u015bci, cz\u0119sto osoby z inteligencji wiejskiej, kt\u00f3re przesz\u0142y specjalne kursy metodyczne organizowane przez Towarzystwo Nauczycieli Ludowych. Zaj\u0119cia odbywa\u0142y si\u0119 w salach wynajmowanych potajemnie w dworach, szko\u0142ach parafialnych czy u prywatnych gospodarzy; dla kursant\u00f3w przekazywano zeszyty \u0107wicze\u0144, kred\u0119, tablice i ksi\u0105\u017cki.<\/p>\n\n\n\n
R\u00f3wnolegle TON rozwija\u0142o sie\u0107 tajnych bibliotek wiejskich. Do 1900 r. uruchomiono ok. 200 punkt\u00f3w bibliotecznych, wyposa\u017conych w: podr\u0119czniki rolnicze (uprawa roli, hodowla zwierz\u0105t, maszyny); popularnonaukowe broszury o geografii Polski i Europy, literatur\u0119 pi\u0119kn\u0105 i publicystyk\u0119 (\u201ePolak\u201d, \u201ePrzegl\u0105d Polski\u201d). Przy ka\u017cdej bibliotece dzia\u0142a\u0142o ko\u0142o rolnicze, gdzie grupy 20\u201330 ch\u0142op\u00f3w wymienia\u0142y si\u0119 do\u015bwiadczeniami i poznawa\u0142y nowoczesne techniki agrotechniczne. Raz w miesi\u0105cu specjali\u015bci (agronomowie, le\u015bnicy) prowadzili tam prelekcje \u2013 najcz\u0119\u015bciej w j\u0119zyku gwarowym, co zwi\u0119ksza\u0142o zaufanie s\u0142uchaczy.<\/p>\n\n\n\n
Do propagandy s\u0142u\u017cy\u0142y te\u017c ulotki i broszury, drukowane w konspiracji warszawskiej i rozsy\u0142ane po okr\u0119gach. Materia\u0142y te zwiera\u0142y prosty, praktyczny przekaz: jak u\u017cywa\u0107 nawoz\u00f3w, jak chroni\u0107 zbo\u017ca przed szkodnikami, dlaczego warto oszcz\u0119dza\u0107 i jak wsp\u00f3lnie tworzy\u0107 kas\u0119 po\u017cyczkow\u0105.<\/p>\n\n\n\n
TON od pocz\u0105tku stawia\u0142o na realne wsparcie materialne, rozumiane jako jeden z filar\u00f3w budowania zaufania. Po pierwsze, by\u0142y to kasy po\u017cyczkowo-oszcz\u0119dno\u015bciowe\u2002\u2013 do 1903 r. powsta\u0142o ponad 70 kas, oferuj\u0105cych ch\u0142opom niewielkie po\u017cyczki na zakup nasion i maszyn rolniczych, a tak\u017ce pozwalaj\u0105cych im sk\u0142ada\u0107 oszcz\u0119dno\u015bci pod wsp\u00f3ln\u0105 ochron\u0105. Kolejn\u0105 spraw\u0105 by\u0142y sp\u00f3\u0142dzielnie rolne i handlowe\u2002\u2013 w latach 1903\u20131904 TON pomog\u0142o za\u0142o\u017cy\u0107 ponad sto sp\u00f3\u0142ek (m.in. Nadbu\u017ca\u0144ska Sp\u00f3\u0142ka Rolna), kt\u00f3re u\u0142atwia\u0142y skup produkt\u00f3w, wsp\u00f3lny zakup narz\u0119dzi i sprzeda\u017c p\u0142od\u00f3w rolnych po korzystniejszych cenach. Tworzono te\u017c sklepy spo\u017cywcze\u2002i ochotnicze stra\u017ce ogniowe, kt\u00f3re wzmacnia\u0142y wi\u0119zi spo\u0142eczne oraz oferowa\u0142y dodatkowe \u017ar\u00f3d\u0142o dochodu dla lokalnych dzia\u0142aczy. Dzi\u0119ki tym inicjatywom ch\u0142opi zyskali nie tylko dost\u0119p do kapita\u0142u, lecz tak\u017ce przekonanie, \u017ce samopomoc i wzajemna solidarno\u015b\u0107 mog\u0105 zabezpieczy\u0107 ich przed drena\u017cem ekonomicznym ze strony du\u017cych maj\u0105tk\u00f3w ziemskich i handlowych.<\/p>\n\n\n\n
W miar\u0119 rozrostu TON powsta\u0142a sekcja robotnicza, kt\u00f3ra w 1905 r. przekszta\u0142ci\u0142a si\u0119 w Narodowy Zwi\u0105zek Robotniczy \u2013 pierwszy narodowo-demokratyczny zwi\u0105zek zawodowy w Rosji. Jego celem by\u0142a organizacja pracownik\u00f3w przemys\u0142owych (g\u0142\u00f3wnie w \u0141odzi, Kielcach i Warszawie) wok\u00f3\u0142 idei narodowych i spo\u0142ecznych. Sekcja propagowa\u0142a: podstawy praw pracowniczych i dzia\u0142ania solidarno\u015bciowe, oszcz\u0119dzanie i zak\u0142adanie kas dla robotnik\u00f3w, udzia\u0142 w akcjach protestacyjnych (strajk szkolny 1905) Cho\u0107 robotnicza ga\u0142\u0105\u017a TON by\u0142a najmniejsza liczebnie, stanowi\u0142a wa\u017cny element scalaj\u0105cy oba \u015bwiaty \u2013 wiejski i miejski \u2013 i pokazywa\u0142a, \u017ce idea jedno\u015bci narodowej nie ogranicza si\u0119 do problem\u00f3w rolnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Dzia\u0142alno\u015b\u0107 TON w sferze edukacji, kultury i gospodarki opiera\u0142a si\u0119 na trzech r\u00f3wnoleg\u0142ych filarach: tajnych szko\u0142ach, bibliotekach i k\u00f3\u0142kach rolniczych, realnej pomocy finansowej oraz propagandzie praktycznych umiej\u0119tno\u015bci. Taka kompleksowa strategia stale zwi\u0119ksza\u0142a poparcie na wsi i w\u015br\u00f3d robotnik\u00f3w, tworz\u0105c solidn\u0105 baz\u0119 spo\u0142eczn\u0105 dla dalszej dzia\u0142alno\u015bci przes\u0105dzonej o sukcesie ruchu narodowo-demokratycznego w Polsce.<\/p>\n\n\n\n
Rewolucja 1905 roku i strajk szkolny z marca\u2013maja tego\u017c roku zmieni\u0142y polityczn\u0105 atmosfer\u0119 w Kr\u00f3lestwie Polskim. Masowe wyst\u0105pienia nauczycieli, uczni\u00f3w i rodzic\u00f3w sk\u0142oni\u0142y carskie w\u0142adze do cz\u0119\u015bciowego z\u0142agodzenia kursu wobec stowarzysze\u0144; pod koniec 1905 roku og\u0142oszono liberalizacj\u0119 przepis\u00f3w o zgromadzeniach. W tej nowej sytuacji TON, dot\u0105d dzia\u0142aj\u0105ce w skryto\u015bci, zdecydowa\u0142o si\u0119 ujawni\u0107 i sformalizowa\u0107 swoje struktury. Jesieni\u0105 delegacja lider\u00f3w stowarzyszenia z\u0142o\u017cy\u0142a u gubernatora warszawskiego statut legalnej organizacji kulturalno-o\u015bwiatowej, otwieraj\u0105c tym samym drog\u0119 do jawnej dzia\u0142alno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Na zje\u017adzie za\u0142o\u017cycielskim, kt\u00f3ry odby\u0142 si\u0119 8 lipca 1905 roku w Warszawie, Towarzystwo O\u015bwiaty Narodowej przyj\u0119\u0142o now\u0105 nazw\u0119 \u2014 Polska Macierz Szkolna Kr\u00f3lestwa Polskiego. Zmiana ta nie ogranicza\u0142a si\u0119 jedynie do tytu\u0142u: cele organizacji zosta\u0142y poszerzone o oficjalne prowadzenie szk\u00f3\u0142 publicznych i wydawnictw edukacyjnych, a dotychczasowe wielopoziomowe struktury TON przekszta\u0142cono w jawne oddzia\u0142y miejskie i wiejskie dzia\u0142aj\u0105ce przy wsparciu lokalnych w\u0142adz i duchowie\u0144stwa. Legalny status umo\u017cliwi\u0142 Macierzy pobieranie sk\u0142adek w spos\u00f3b otwarty, a wsparcie finansowe p\u0142yn\u0105ce od instytucji ko\u015bcielnych oraz fundacji patriotycznych znacz\u0105co zwi\u0119kszy\u0142o jej bud\u017cet. Dzi\u0119ki temu organizacja rozwin\u0119\u0142a w\u0142asne wydawnictwo \u2014 ukazuj\u0105cy si\u0119 regularnie miesi\u0119cznik pedagogiczny publikuj\u0105cy programy nauczania, artyku\u0142y metodyczne oraz sprawozdania terenowe.<\/p>\n\n\n\n
Dzia\u0142alno\u015b\u0107 Macierzy by\u0142a kontynuacj\u0105 pracy TON, jednak z jeszcze szerszym zasi\u0119giem i jawno\u015bci\u0105. Do 1907 roku PMSz uruchomi\u0142a ponad sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t szk\u00f3\u0142 wiejskich, kt\u00f3re \u0142\u0105czy\u0142y modele tajne i p\u00f3\u0142jawne, oraz rozwin\u0119\u0142a sie\u0107 bibliotek i czytelni do trzystu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu punkt\u00f3w. Coroczne zjazdy pedagogiczne w Warszawie i Lublinie gromadzi\u0142y setki nauczycieli, pozwalaj\u0105c na wymian\u0119 do\u015bwiadcze\u0144 i wprowadzanie nowych metod dydaktycznych w ca\u0142ym kraju. Wsp\u00f3\u0142praca z Ko\u015bcio\u0142em zaowocowa\u0142a szkoleniami dla katechet\u00f3w, podczas kt\u00f3rych \u0142\u0105czono tre\u015bci patriotyczne z nauczaniem religijnym, a liczne fundacje na rzecz o\u015bwiaty wspiera\u0142y rozw\u00f3j publikacji i kurs\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Najwa\u017cniejsze postacie okresu przeobra\u017ce\u0144 jak Karol \u0141azarowicz, J\u00f3zef Bielawski, Teresa Ciszkiewiczowa, Maria Dzier\u017canowska oraz Antoni Poniatowski przewodzi\u0142y Macierzy w pierwszych, najtrudniejszych latach jej jawnego funkcjonowania. Wielu z nich po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci w 1918 roku anga\u017cowa\u0142o si\u0119 w organizacj\u0119 publicznej sieci gimnazj\u00f3w, rozw\u00f3j szk\u00f3\u0142 rolniczych i kszta\u0142towanie nowoczesnego systemu pomocy spo\u0142ecznej na wsi.<\/p>\n\n\n\n
Cho\u0107 Polska Macierz Szkolna przetrwa\u0142a formalnie do 1939 roku, jej najwi\u0119ksze osi\u0105gni\u0119cia jak szeroka sie\u0107 wiejskich szk\u00f3\u0142, biblioteki, kasy oszcz\u0119dno\u015bciowo-po\u017cyczkowe i sp\u00f3\u0142dzielnie by\u0142y bezpo\u015brednim przed\u0142u\u017ceniem dorobku TON. Model pracy organicznej, \u0142\u0105cz\u0105cy edukacj\u0119, kultur\u0119, samopomoc i zaanga\u017cowanie polityczne, sta\u0142 si\u0119 fundamentem szkolnictwa powszechnego II Rzeczypospolitej i inspiracj\u0105 dla mi\u0119dzywojennych towarzystw rolniczych oraz ruchu ludowego. Do\u015bwiadczenia TON i PMSz dowiod\u0142y, \u017ce nawet w warunkach represji mo\u017cna zbudowa\u0107 masow\u0105 organizacj\u0119, kt\u00f3rej metody i idee przetrwaj\u0105 pokolenia.<\/p>\n\n\n\n
Anna Sulej<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Na prze\u0142omie XIX i XX wieku Kr\u00f3lestwo Polskie (formalnie cz\u0119\u015b\u0107 Imperium Rosyjskiego) znalaz\u0142o si\u0119 pod silnym naciskiem w\u0142adz carskich, kt\u00f3re sukcesywnie zaostrza\u0142y polityk\u0119 rusyfikacji. Wystarczy wspomnie\u0107, \u017ce od lat 80. XIX w. wszystkie elementy szkolnictwa publicznego by\u0142y kontrolowane przez kuratoria, podr\u0119czniki obowi\u0105zkowo drukowano w j\u0119zyku rosyjskim, a pensje nauczycieli uzale\u017cniano od wiernego wykonywania nakaz\u00f3w administracji. […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":16017,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[41,74],"tags":[204,334,1911],"class_list":["post-16016","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia-i-idea","category-poczatki-mysli","tag-endecja","tag-liga-narodowa","tag-towarzystwo-oswiaty-narodowej"],"yoast_head":"\n