Wojna rosyjsko-japo\u0144ska, kt\u00f3ra rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 w lutym 1904 roku, by\u0142a dla polskich elit politycznych iskr\u0105 nadziei. Gdy carat wchodzi\u0142 w konflikt z dynamicznie rozwijaj\u0105c\u0105 si\u0119 Japoni\u0105, w polskich \u015brodowiskach politycznych zrodzi\u0142a si\u0119 my\u015bl: wykorzysta\u0107 os\u0142abienie Rosji dla w\u0142asnych cel\u00f3w. Dmowski i Pi\u0142sudski, chocia\u017c zgodni co do potrzeby odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci, reprezentowali zupe\u0142nie inne \u015brodki i strategie. Dmowski chcia\u0142 rozegra\u0107 spraw\u0119 polsk\u0105 na arenie mi\u0119dzynarodowej: legalistycznie, racjonalnie, opieraj\u0105c si\u0119 na sojuszach i dyplomacji. Pi\u0142sudski szuka\u0142 drogi przez czyn zbrojny, powstanie i sabota\u017c.<\/p>\n\n\n\n
Lider endecji wyruszy\u0142 z Europy w kwietniu 1904 roku. Poprzez Kanad\u0119 i USA dotar\u0142 do Jokohamy 15 maja. Ju\u017c od pocz\u0105tku prowadzi\u0142 rozmowy z japo\u0144sk\u0105 dyplomacj\u0105, oferuj\u0105c informacje wywiadowcze i analizy dotycz\u0105ce rosyjskiego potencja\u0142u militarnego. Dmowski przygotowa\u0142 dla japo\u0144skiego sztabu generalnego dwa memoranda w j\u0119zyku angielskim: jedno o sytuacji spo\u0142eczno-politycznej w Rosji, drugie po\u015bwi\u0119cone sprawie polskiej. Dzi\u0119ki nim rz\u0105d japo\u0144ski wystosowa\u0142 apel do Polak\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105cych w armii rosyjskiej, by porzucili carskie szeregi. Dmowski widzia\u0142 w tym realne narz\u0119dzie os\u0142abienia Rosji od wewn\u0105trz.<\/p>\n\n\n\n
W czerwcu Roman Dmowski odwiedzi\u0142 ob\u00f3z jeniecki w Matsuyamie na japo\u0144skiej wyspie Sikoku, gdzie przebywali polscy \u017co\u0142nierze wzi\u0119ci do niewoli podczas wojny rosyjsko-japo\u0144skiej. Dowiedziawszy si\u0119 o ich losie od genera\u0142a Kodamy, Dmowski uzyska\u0142 zgod\u0119 w\u0142adz japo\u0144skich na wizyt\u0119. Wyruszy\u0142 z Tokio 17 czerwca i dotar\u0142 do Matsuyamy po czterdziestoczterogodzinnej podr\u00f3\u017cy kolej\u0105 i statkiem. Towarzyszy\u0142 mu Toshitsune Kawakami, przysz\u0142y pose\u0142 Japonii w niepodleg\u0142ej Polsce. Polacy przebywali oddzielnie od Rosjan w buddyjskiej \u015bwi\u0105tyni Unsh\u014dji \u2013 pocz\u0105tkowo 46 os\u00f3b, a przed wyjazdem Dmowskiego liczba ta wzros\u0142a do 73. Dmowski przeprowadzi\u0142 z nimi rozmowy w j\u0119zyku polskim i sporz\u0105dzi\u0142 relacj\u0119, publikowan\u0105 p\u00f3\u017aniej w cyklu \u201eW\u015br\u00f3d je\u0144c\u00f3w w Japonii\u201d. Matsuyama by\u0142a pierwszym obozem jenieckim powsta\u0142ym po traktacie haskim z 1899 r., a Japonia dba\u0142a o mi\u0119dzynarodowy wizerunek w zakresie traktowania je\u0144c\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Pi\u0142sudski przyby\u0142 do Tokio 10 lipca. Towarzyszy\u0142 mu Tytus Filipowicz. Obaj chcieli uzyska\u0107 wsparcie dla zorganizowania antyrosyjskiego powstania. Zaproponowali Japo\u0144czykom wsp\u00f3\u0142prac\u0119: sabota\u017c kolei, ataki na garnizony i propagand\u0119 antycarsk\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Pierwsze spotkanie mia\u0142o miejsce przypadkowo 11 lipca, na jednej z tokijskich ulic. Pi\u0142sudski natkn\u0105\u0142 si\u0119 na Dmowskiego i zaproponowa\u0142 rozmow\u0119. Do spotkania dosz\u0142o trzy dni p\u00f3\u017aniej, 14 lipca, w hotelu Metropol. Rozmowa trwa\u0142a niemal dziewi\u0119\u0107 godzin. By\u0142a intensywna, pe\u0142na emocji, ale przede wszystkim ukaza\u0142a zupe\u0142nie r\u00f3\u017cne rozumienie niepodleg\u0142o\u015bci. Szczeg\u00f3\u0142\u00f3w jednak nie znamy, \u017caden z rozm\u00f3wc\u00f3w nigdy publicznie si\u0119 na ten temat nie wypowiedzia\u0142.<\/p>\n\n\n\n
Dmowski zapewne przestrzega\u0142 przed ruchem rewolucyjnym. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce Polska, wykrwawiona i pozbawiona instytucji, nie ud\u017awignie powstania. Proponowa\u0142 cierpliwe budowanie pozycji narodu, dzia\u0142anie przez wp\u0142ywy w parlamencie rosyjskim, prac\u0119 u podstaw i dyplomatyczne uznanie sprawy polskiej przez Zach\u00f3d. Pi\u0142sudski z kolei wierzy\u0142, \u017ce tylko walka zbrojna mo\u017ce rozbi\u0107 struktury caratu i doprowadzi\u0107 do narodowego przebudzenia. <\/p>\n\n\n\n
Japo\u0144czycy byli zaintrygowani polskimi emisariuszami. Obaj bowiem mieli co\u015b do zaoferowania. Dmowski dawa\u0142 dost\u0119p do analiz i wiedzy geopolitycznej o Rosji. Pi\u0142sudski proponowa\u0142 realn\u0105 dywersj\u0119. Pu\u0142kownik Motojir\u014d Akashi, japo\u0144ski oficer wywiadu, by\u0142 szczeg\u00f3lnie zainteresowany konspiracj\u0105 Pi\u0142sudskiego. Przekaza\u0142 nawet \u015brodki (szacowane na 10 tys. jen\u00f3w). Ale ostatecznie japo\u0144skie MSZ zrezygnowa\u0142o z g\u0142\u0119bszego zaanga\u017cowania. Dlaczego? Dmowski przekona\u0142 ich, \u017ce poparcie radyka\u0142\u00f3w mo\u017ce przynie\u015b\u0107 wi\u0119cej szkody ni\u017c po\u017cytku. W\u0142adze Japonii nie chcia\u0142y wywo\u0142ywa\u0107 precedensu wspierania \u201edzikich narodowych rewolucji\u201d. Gra\u0142y ostro\u017cnie. Ich celem by\u0142o zwyci\u0119stwo z Rosj\u0105, nie chaos w Europie \u015arodkowej. Po spotkaniu z Pi\u0142sudskim, Dmowski przes\u0142a\u0142 do barona Jutar\u014d Komury, ministra spraw zagranicznych Japonii, podsumowanie swojej argumentacji i ostrze\u017cenie przed wspieraniem element\u00f3w rewolucyjnych.<\/p>\n\n\n\n
Z kolei Rosjanie, chocia\u017c oficjalnie nie komentowali, dowiedzieli si\u0119 o spotkaniach. Ambasada rosyjska w Tokio \u015bledzi\u0142a Pi\u0142sudskiego i mia\u0142a \u015bwiadomo\u015b\u0107 jego plan\u00f3w. Carat potraktowa\u0142 to jako margines \u2013 incydent rewolucyjny, nie systemowe zagro\u017cenie. Co ciekawe, Japo\u0144czycy, chocia\u017c sympatyzowali z antypati\u0105 wobec Rosji, uznali Dmowskiego za polityka przewidywalnego i profesjonalnego, z kt\u00f3rym warto rozmawia\u0107.<\/p>\n\n\n\n
W Europie spotkanie w Tokio przesz\u0142o niemal bez echa. W\u00f3wczas \u017caden z bohater\u00f3w nie by\u0142 jeszcze postaci\u0105 znan\u0105 na salonach polityki \u015bwiatowej. Jednak w\u015br\u00f3d \u015brodowisk emigracyjnych i konspiracyjnych informacja o japo\u0144skiej misji szybko obieg\u0142a \u015brodowiska polskie, wywo\u0142uj\u0105c emocje i pog\u0142\u0119biaj\u0105c podzia\u0142. Dla PPS Pi\u0142sudskiego, Dmowski by\u0142 reprezentantem \u201ezdrady narodowej\u201d \u2013 kolaborantem caratu. Dla endek\u00f3w Pi\u0142sudski by\u0142 nieodpowiedzialnym ryzykantem, kt\u00f3ry nara\u017ca\u0142 przysz\u0142o\u015b\u0107 narodu na represje.<\/p>\n\n\n\n
W 2023 roku, z okazji rocznicy tamtych wydarze\u0144, Instytut Dziedzictwa My\u015bli Narodowej wyda\u0142 sztuk\u0119 \u201eD\u0142ugi dzie\u0144 w Tokio\u201d \u2013 dramat, kt\u00f3ry na nowo przybli\u017ca ten historyczny epizod, chocia\u017c przebieg rozmowy ukazany w sztuce jest fikcj\u0105 literack\u0105. Sztuka ukazuje nie tylko postacie, ale i starcie idei. Zamiast taniej symboliki otrzymujemy pog\u0142\u0119biony portret politycznego napi\u0119cia, zderzenia argument\u00f3w, dramatycznego konfliktu.<\/p>\n\n\n\n
Rafa\u0142 Sk\u00f3rniewski<\/strong><\/p>\n\n\n\n