W kontek\u015bcie zimnej wojny wiele ugrupowa\u0144 emigracyjnych podejmowa\u0142o wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z zachodnimi s\u0142u\u017cbami specjalnymi, zw\u0142aszcza z CIA i brytyjskim SIS, uznaj\u0105c to za konieczny \u015brodek do walki z komunizmem w Polsce. Jednym z efekt\u00f3w tej wsp\u00f3\u0142pracy by\u0142o utworzenie o\u015brodk\u00f3w szkoleniowych dla kurier\u00f3w i emisariuszy przerzucanych do kraju. <\/p>\n\n\n\n
Jednak w latach 1952\u20131953 dosz\u0142o do dramatycznego prze\u0142omu \u2013 w wyniku operacji dezinformacyjnej prowadzonej przez Ministerstwo Bezpiecze\u0144stwa Publicznego PRL (pod kryptonimem \u201eCezary\u201d), dosz\u0142o do ujawnienia tajnych dzia\u0142a\u0144 Rady Politycznej, w tym Stronnictwa Narodowego, oraz masowych aresztowa\u0144 w kraju. W efekcie wielu konspirator\u00f3w zosta\u0142o skazanych na \u015bmier\u0107, a \u015brodowiska emigracyjne \u2013 skompromitowane i podzielone. Afera Bergu \u2013 jak zacz\u0119to nazywa\u0107 t\u0119 seri\u0119 wydarze\u0144 \u2013 sta\u0142a si\u0119 symbolem kryzysu zaufania, moralnych dylemat\u00f3w i zderzenia idea\u0142\u00f3w z geopolitycznymi realiami. <\/p>\n\n\n\n
Po 1945 roku polska scena polityczna uleg\u0142a gwa\u0142townemu podzia\u0142owi. W kraju narasta\u0142y represje wobec niepodleg\u0142o\u015bciowej opozycji, a na emigracji \u2013 g\u0142\u00f3wnie w Londynie \u2013 kszta\u0142towa\u0142y si\u0119 struktury kontynuuj\u0105ce tradycj\u0119 II Rzeczypospolitej. Kluczow\u0105 rol\u0119 w tej dzia\u0142alno\u015bci odegra\u0142a Rada Polityczna, powo\u0142ana w 1950 roku jako mi\u0119dzystronnictwowy organ koordynuj\u0105cy dzia\u0142ania polityczne i wywiadowcze. W jej sk\u0142ad wesz\u0142y trzy g\u0142\u00f3wne formacje: Stronnictwo Narodowe (SN), Polska Partia Socjalistyczna (PPS) oraz Stronnictwo Niezawis\u0142o\u015bci Narodowej i Demokracji (NiD).<\/p>\n\n\n\n
Stronnictwo Narodowe stanowi\u0142o jedno z najstarszych i najbardziej zdyscyplinowanych ugrupowa\u0144 emigracyjnych. Od pocz\u0105tku swojego istnienia by\u0142o silnie zwi\u0105zane z ruchem narodowym, a jego dzia\u0142acze \u2013 jak Zygmunt Berezowski, Edward Sojka czy Tadeusz Bielecki \u2013 stanowili trzon dzia\u0142alno\u015bci Rady Politycznej. SN posiada\u0142o bogate do\u015bwiadczenie organizacyjne, kontakty w\u015br\u00f3d \u015brodowisk kombatanckich oraz siln\u0105 orientacj\u0119 antykomunistyczn\u0105, co czyni\u0142o je istotnym partnerem dla zachodnich s\u0142u\u017cb wywiadowczych.<\/p>\n\n\n\n
W strukturze Rady Politycznej Stronnictwo Narodowe obj\u0119\u0142o kontrol\u0119 nad tzw. Dzia\u0142em Krajowym, kt\u00f3ry odpowiada\u0142 za \u0142\u0105czno\u015b\u0107 z konspiracj\u0105 w Polsce. Kierownikiem tego dzia\u0142u zosta\u0142 Edward Sojka, kt\u00f3ry odegra\u0142 kluczow\u0105 rol\u0119 w nawi\u0105zaniu kontakt\u00f3w z ameryka\u0144sk\u0105 CIA i brytyjskim SIS. Sojka, dzia\u0142aj\u0105c z ramienia SN, zawar\u0142 w lipcu 1950 roku umow\u0119 o wsp\u00f3\u0142pracy z CIA, a w styczniu 1951 roku \u2013 z SIS. W obu przypadkach dzia\u0142ania by\u0142y konsultowane i zaakceptowane przez przedstawicieli innych ugrupowa\u0144 emigracyjnych, m.in. Franciszka Bia\u0142asa z PPS i Tadeusza \u017benczykowskiego z NiD.<\/p>\n\n\n\n
Rada Polityczna, zdominowana przez dzia\u0142aczy SN, mia\u0142a ambicje nie tylko polityczne, ale te\u017c operacyjne \u2013 zamierza\u0142a aktywnie wspiera\u0107 ruch oporu w kraju. Do realizacji tego celu potrzebowa\u0142a zasob\u00f3w finansowych, sprz\u0119towych i organizacyjnych, kt\u00f3re zapewni\u0142y umowy z wywiadami zachodnimi. W\u0142a\u015bnie te decyzje \u2013 z pozoru pragmatyczne \u2013 sta\u0142y si\u0119 wkr\u00f3tce podstaw\u0105 dla oskar\u017ce\u0144 o \u201eagenturalno\u015b\u0107\u201d i \u201ehandel \u015bmierci\u0105\u201d, kt\u00f3re wybuch\u0142y z pe\u0142n\u0105 moc\u0105 w czasie Afery Bergu.<\/p>\n\n\n\n
Nie mo\u017cna jednak zapomina\u0107, \u017ce dzia\u0142ania SN i Rady Politycznej mia\u0142y miejsce w szczeg\u00f3lnych warunkach historycznych. W opinii wielu badaczy by\u0142y one pr\u00f3b\u0105 ratowania niepodleg\u0142o\u015bciowej idei w sytuacji, gdy Polska znalaz\u0142a si\u0119 pod pe\u0142n\u0105 kontrol\u0105 komunistycznego re\u017cimu, a op\u00f3r wewn\u0119trzny by\u0142 systematycznie niszczony. Stronnictwo Narodowe, mimo kontrowersji, pozostawa\u0142o jednym z najwa\u017cniejszych filar\u00f3w polskiej emigracji politycznej.<\/p>\n\n\n\n
Od samego pocz\u0105tku istnienia Rady Politycznej jedn\u0105 z jej g\u0142\u00f3wnych ambicji by\u0142o wznowienie skutecznej \u0142\u0105czno\u015bci z konspiracj\u0105 niepodleg\u0142o\u015bciow\u0105 w Polsce Ludowej. W realiach pog\u0142\u0119biaj\u0105cej si\u0119 zimnej wojny oraz braku w\u0142asnych zasob\u00f3w finansowych, konieczne sta\u0142o si\u0119 nawi\u0105zanie wsp\u00f3\u0142pracy z pa\u0144stwami zachodnimi \u2013 w szczeg\u00f3lno\u015bci z wywiadami ameryka\u0144skim (CIA) i brytyjskim (SIS). Relacje te mia\u0142y charakter operacyjno-finansowy, a ich cel by\u0142 jasno okre\u015blony: wsparcie dzia\u0142a\u0144 oporu w kraju poprzez przerzuty ludzi, \u015brodk\u00f3w finansowych i materia\u0142\u00f3w operacyjnych.<\/p>\n\n\n\n
Kluczow\u0105 rol\u0119 w tych negocjacjach odegra\u0142o Stronnictwo Narodowe, kt\u00f3rego przedstawiciele nadawali ton pracom Rady Politycznej. Edward Sojka, jako kierownik Dzia\u0142u Krajowego, w lipcu 1950 roku podpisa\u0142 w imieniu Rady umow\u0119 z CIA, kt\u00f3ra przewidywa\u0142a szerokie wsparcie finansowe i organizacyjne dla dzia\u0142alno\u015bci niepodleg\u0142o\u015bciowej. W styczniu 1951 roku zawar\u0142 analogiczn\u0105 umow\u0119 z brytyjskim SIS. Obie umowy zosta\u0142y zatwierdzone przez cz\u0142onk\u00f3w Prezydium Rady, w tym Tadeusza \u017benczykowskiego (NiD) i Franciszka Bia\u0142asa (PPS), co potwierdza mi\u0119dzystronnictwowy konsensus co do zasadno\u015bci wsp\u00f3\u0142pracy z zachodnimi sojusznikami.<\/p>\n\n\n\n
W ramach tej wsp\u00f3\u0142pracy CIA mia\u0142a przekaza\u0107 ponad milion dolar\u00f3w, kt\u00f3re mia\u0142y zosta\u0107 wykorzystane na szkolenie emisariuszy, tworzenie kana\u0142\u00f3w \u0142\u0105czno\u015bci z krajem oraz utrzymanie struktur organizacyjnych Rady Politycznej. \u015arodki te pos\u0142u\u017cy\u0142y r\u00f3wnie\u017c do pokrycia koszt\u00f3w funkcjonowania niekt\u00f3rych partii emigracyjnych, w tym Stronnictwa Narodowego, co w p\u00f3\u017aniejszym czasie sta\u0142o si\u0119 podstaw\u0105 do oskar\u017ce\u0144 o uzale\u017cnienie polityczne od obcych wywiad\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Za przekazane \u015brodki utworzono dwa o\u015brodki szkoleniowe dla kurier\u00f3w i emisariuszy:<\/p>\n\n\n\n
Szkolenia obejmowa\u0142y m.in. u\u017cycie broni, kodowanie wiadomo\u015bci, przerzut przez granic\u0119 i metody kamufla\u017cu. Przeszkoleni emisariusze byli nast\u0119pnie przerzucani do Polski \u2013 g\u0142\u00f3wnie z pomoc\u0105 zachodnich samolot\u00f3w \u2013 w celu wsparcia struktur konspiracyjnych, takich jak Zrzeszenie \u201eWolno\u015b\u0107 i Niezawis\u0142o\u015b\u0107\u201d (WiN).<\/p>\n\n\n\n
Wsp\u00f3\u0142praca z CIA i SIS by\u0142a pr\u00f3b\u0105 stworzenia alternatywy dla bezsilno\u015bci wobec represyjnego re\u017cimu w kraju. Jednak dzia\u0142ania te wi\u0105za\u0142y si\u0119 z ogromnym ryzykiem \u2013 nie tylko operacyjnym, ale r\u00f3wnie\u017c wizerunkowym. Zachodnie wywiady dzia\u0142a\u0142y bowiem wed\u0142ug w\u0142asnych priorytet\u00f3w, cz\u0119sto podporz\u0105dkowanych globalnej strategii antykomunistycznej, a nie zawsze zgodnych z interesem narodowym Polski. W efekcie nawet najlepsze intencje mog\u0142y zosta\u0107 wypaczone przez mechanizmy wojny informacyjnej, co z pe\u0142n\u0105 moc\u0105 ujawni\u0142a zbli\u017caj\u0105ca si\u0119 Afera Bergu.<\/p>\n\n\n\n
Kulminacj\u0105 stara\u0144 Ministerstwa Bezpiecze\u0144stwa Publicznego (MBP) o rozbicie emigracyjnych struktur polityczno-wywiadowczych by\u0142a przeprowadzona w latach 1951\u20131953 operacja specjalna pod kryptonimem \u201eCezary\u201d. Jej celem by\u0142o nie tylko zneutralizowanie kana\u0142\u00f3w \u0142\u0105czno\u015bci z krajem, lecz tak\u017ce ca\u0142kowite skompromitowanie \u015brodowisk politycznych na uchod\u017astwie, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem Stronnictwa Narodowego, kt\u00f3re dominowa\u0142o w strukturach Rady Politycznej i kierowa\u0142o dzia\u0142aniami wywiadowczymi.<\/p>\n\n\n\n
Operacja rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 od wprowadzenia do o\u015brodka szkoleniowego w Bergu dw\u00f3ch agent\u00f3w MBP: Jana Ostaszewskiego (dzia\u0142aj\u0105cego pod nazwiskiem Pawe\u0142 Choma) oraz Wandy Maci\u0144skiej (Wanda Weber). Ich zadaniem by\u0142o zdobycie jak najszerszych informacji o strukturze i logistyce dzia\u0142alno\u015bci emigracyjnej oraz upozorowanie \u201eujawnienia\u201d dzia\u0142alno\u015bci Rady Politycznej. 23 grudnia 1952 roku oboje zg\u0142osili si\u0119 do konsulatu PRL w Berlinie Wschodnim, gdzie z\u0142o\u017cyli zeznania, kt\u00f3re pos\u0142u\u017cy\u0142y w\u0142adzom PRL do rozleg\u0142ych represji.<\/p>\n\n\n\n
W ich wyniku komunistyczna bezpieka aresztowa\u0142a w kraju oko\u0142o 230 os\u00f3b, z kt\u00f3rych 15 skazano na \u015bmier\u0107, a ponad 50 na d\u0142ugoletnie wi\u0119zienie. Represje dotkn\u0119\u0142y nie tylko kurier\u00f3w przys\u0142anych z Zachodu, ale te\u017c osoby z krajowego podziemia, kt\u00f3re utrzymywa\u0142y z nimi kontakt. Szczeg\u00f3lnym przypadkiem by\u0142a sprawa Dionizego Sosnowskiego i Stefana Skrzyszowskiego, zrzuconych na spadochronach w nocy z 4 na 5 listopada 1952 roku w okolice Koszalina. Obaj mieli wspiera\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107 Zrzeszenia Wolno\u015b\u0107 i Niezawis\u0142o\u015b\u0107 (WiN), jednak zostali szybko rozpracowani i aresztowani przez MBP, a nast\u0119pnie skazani na \u015bmier\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Informacje przekazane przez agent\u00f3w Ostaszewskiego i Maci\u0144sk\u0105 obejmowa\u0142y nazwiska emisariuszy, trasy przerzut\u00f3w, lokalizacje magazyn\u00f3w oraz szczeg\u00f3\u0142y finansowania dzia\u0142alno\u015bci o\u015brodk\u00f3w przez CIA i SIS. Komunistyczna propaganda natychmiast wykorzysta\u0142a te informacje, tworz\u0105c obraz emigracyjnych polityk\u00f3w jako \u201ehandlarzy \u015bmierci\u0105\u201d, kt\u00f3rzy wysy\u0142aj\u0105 ludzi na pewn\u0105 \u015bmier\u0107, kieruj\u0105c si\u0119 obcymi interesami. Szczeg\u00f3lnie Stronnictwo Narodowe, jako partia prowadz\u0105ca Dzia\u0142 Krajowy, zosta\u0142o obarczone symboliczn\u0105 odpowiedzialno\u015bci\u0105 za kl\u0119sk\u0119 operacyjn\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Rozp\u0119tana przez MBP kampania informacyjna mia\u0142a za zadanie nie tylko uderzy\u0107 w morale opozycji, ale te\u017c wzbudzi\u0107 podzia\u0142y i podejrzenia wewn\u0105trz \u015brodowisk emigracyjnych. Skuteczno\u015b\u0107 tej operacji polega\u0142a na po\u0142\u0105czeniu element\u00f3w prawdy (rzeczywiste finansowanie, realna wsp\u00f3\u0142praca z CIA) z brutaln\u0105 manipulacj\u0105 i dezinformacj\u0105. Dla w\u0142adz PRL by\u0142a to jedna z najbardziej spektakularnych operacji psychologicznych okresu stalinowskiego \u2013 uderzenie nie tylko fizyczne, ale i symboliczne.<\/p>\n\n\n\n
Wstrz\u0105s wywo\u0142any dekonspiracj\u0105 dzia\u0142alno\u015bci wywiadowczej Rady Politycznej oraz masowymi represjami w Polsce nie tylko zburzy\u0142 poczucie bezpiecze\u0144stwa \u015brodowisk emigracyjnych, ale r\u00f3wnie\u017c doprowadzi\u0142 do eskalacji konflikt\u00f3w wewn\u0119trznych, szczeg\u00f3lnie wok\u00f3\u0142 odpowiedzialno\u015bci politycznej za wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z CIA i SIS. Na czo\u0142o debaty wysun\u0119\u0142y si\u0119 publiczne oskar\u017cenia i pr\u00f3by rozlicze\u0144, w kt\u00f3rych g\u0142\u00f3wne role odegrali: Kazimierz Tychota, Stanis\u0142aw Mackiewicz oraz prezydent RP na uchod\u017astwie August Zaleski.<\/p>\n\n\n\n
Kazimierz Tychota, by\u0142y kierownik o\u015brodka szkoleniowego \u201eP\u00f3\u0142noc\u201d, zwolniony z funkcji pod koniec 1952 roku, by\u0142 jednym z pierwszych, kt\u00f3rzy zdecydowali si\u0119 publicznie zabra\u0107 g\u0142os. W 1953 roku opublikowa\u0142 seri\u0119 list\u00f3w otwartych, w tym adresowany do prezesa Stronnictwa Narodowego Tadeusza Bieleckiego, w kt\u00f3rych ostro krytykowa\u0142 spos\u00f3b prowadzenia dzia\u0142alno\u015bci konspiracyjnej. Wskazywa\u0142 na brak kontroli, niedostateczne przygotowanie kurier\u00f3w, a przede wszystkim na zbytni\u0105 zale\u017cno\u015b\u0107 od s\u0142u\u017cb ameryka\u0144skich, co \u2013 jego zdaniem \u2013 narazi\u0142o \u017cycie ludzi i interes narodowy.<\/p>\n\n\n\n
Tychota posun\u0105\u0142 si\u0119 dalej, publikuj\u0105c broszur\u0119 \u201eOstatni Raport\u201d, w kt\u00f3rej oskar\u017cy\u0142 o nieodpowiedzialno\u015b\u0107 i brak skrupu\u0142\u00f3w o\u015bmiu czo\u0142owych polityk\u00f3w emigracyjnych, z dominuj\u0105cym udzia\u0142em cz\u0142onk\u00f3w Stronnictwa Narodowego. Dokument ten mia\u0142 mocne oddzia\u0142ywanie \u2013 by\u0142 pierwsz\u0105 pr\u00f3b\u0105 wewn\u0119trznego rozliczenia \u015brodowiska emigracyjnego za Afer\u0119 Bergu.<\/p>\n\n\n\n
W tym samym roku g\u0142os zabra\u0142 r\u00f3wnie\u017c Stanis\u0142aw \u201eCat\u201d Mackiewicz, znany konserwatywny publicysta i by\u0142y premier rz\u0105du na uchod\u017astwie. W serii broszur pt. \u201eO handel \u015bmierci\u0105\u201d oraz \u201eO s\u0105d obywatelski nad handlarzami \u015bmierci\u0105\u201d Mackiewicz otwarcie zarzuci\u0142 niekt\u00f3rym politykom \u2013 zw\u0142aszcza ze Stronnictwa Narodowego \u2013 \u017ce kupczyli \u017cyciem konspirator\u00f3w, wysy\u0142aj\u0105c ich na niemal pewn\u0105 \u015bmier\u0107 w PRL. Publicysta postulowa\u0142 przeprowadzenie niezale\u017cnego s\u0105du obywatelskiego, kt\u00f3ry mia\u0142by zbada\u0107 zasadno\u015b\u0107 i etyk\u0119 decyzji podj\u0119tych przez kierownictwo Rady Politycznej. Cho\u0107 broszury Mackiewicza mia\u0142y charakter emocjonalny i nie zawsze by\u0142y precyzyjne faktograficznie, w istotny spos\u00f3b wp\u0142yn\u0119\u0142y na opini\u0119 publiczn\u0105 na emigracji, wzmacniaj\u0105c narracj\u0119 o moralnym upadku elit politycznych.<\/p>\n\n\n\n
Najbardziej oficjaln\u0105 i symboliczn\u0105 reakcj\u0105 by\u0142o stanowisko prezydenta RP na uchod\u017astwie, Augusta Zaleskiego, kt\u00f3ry \u2013 mimo ograniczonych prerogatyw \u2013 publicznie zakwestionowa\u0142 wiarygodno\u015b\u0107 Rady Politycznej, sugeruj\u0105c, \u017ce jej dzia\u0142ania nosz\u0105 znamiona agenturalno\u015bci. W czerwcu 1954 roku emigracyjny minister sprawiedliwo\u015bci Kazimierz Okulicz przygotowa\u0142 formalny wniosek o wszcz\u0119cie sprawy przed S\u0105dem Obywatelskim, jednak z braku instytucjonalnego mechanizmu wymiaru sprawiedliwo\u015bci w \u015brodowisku uchod\u017aczym, inicjatywa zako\u0144czy\u0142a si\u0119 fiaskiem. Okulicz opublikowa\u0142 jednak obszerny \u201eZbi\u00f3r dokument\u00f3w w sprawie Bergu\u201d, maj\u0105cy ukaza\u0107 kulisy wsp\u00f3\u0142pracy z wywiadem i pos\u0142u\u017cy\u0107 jako historyczny materia\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142owy. Cho\u0107 dokument nie przes\u0105dza\u0142 o winie, jego publikacja utrwali\u0142a przekonanie, \u017ce sprawa Bergu wymaga g\u0142\u0119bszego rozliczenia.<\/p>\n\n\n\n
Afera Bergu mia\u0142a charakter wielowymiarowy i jej konsekwencje si\u0119ga\u0142y daleko poza bie\u017c\u0105ce wydarzenia lat 1952\u20131954. By\u0142a nie tylko ciosem w struktur\u0119 operacyjn\u0105 Rady Politycznej, lecz przede wszystkim g\u0142\u0119bokim kryzysem zaufania wewn\u0105trz polskiego \u015brodowiska emigracyjnego, a tak\u017ce skutecznym narz\u0119dziem komunistycznej propagandy, kt\u00f3ra na d\u0142ugo podwa\u017cy\u0142a legitymizacj\u0119 elit na uchod\u017astwie.<\/p>\n\n\n\n
W wyniku afery dosz\u0142o do polaryzacji stanowisk w\u015br\u00f3d polityk\u00f3w i publicyst\u00f3w emigracyjnych. Z jednej strony pojawi\u0142y si\u0119 g\u0142osy wzywaj\u0105ce do rozliczenia tych, kt\u00f3rzy \u2013 jak twierdzono \u2013 nieodpowiedzialnie nara\u017cali \u017cycie konspirator\u00f3w i wsp\u00f3\u0142pracowali z obcymi s\u0142u\u017cbami. Z drugiej strony byli ci, kt\u00f3rzy bronili dzia\u0142a\u0144 Rady Politycznej, wskazuj\u0105c, \u017ce w warunkach bezwzgl\u0119dnej dyktatury komunistycznej wsp\u00f3\u0142praca z Zachodem by\u0142a jedyn\u0105 szans\u0105 na kontynuowanie walki o niepodleg\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n
W samym Stronnictwie Narodowym dosz\u0142o do wewn\u0119trznych napi\u0119\u0107, kt\u00f3re os\u0142abi\u0142y jego autorytet jako najsilniejszej organizacji emigracyjnej. Oskar\u017cenia o wsp\u00f3\u0142odpowiedzialno\u015b\u0107 za kl\u0119sk\u0119 operacyjn\u0105 podwa\u017cy\u0142y wiarygodno\u015b\u0107 lider\u00f3w, takich jak Tadeusz Bielecki czy Edward Sojka, mimo \u017ce nie udowodniono im dzia\u0142ania w z\u0142ej wierze.<\/p>\n\n\n\n
Nieufno\u015b\u0107 i oskar\u017cenia doprowadzi\u0142y do zahamowania wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzy stronnictwami politycznymi, co utrudni\u0142o funkcjonowanie emigracyjnych instytucji wsp\u00f3lnych, takich jak Rada Polityczna czy Tymczasowa Rada Jedno\u015bci Narodowej. Cho\u0107 formalnie instytucje te przetrwa\u0142y, ich znaczenie w realnej polityce i kontaktach z krajem uleg\u0142o znacznemu os\u0142abieniu.<\/p>\n\n\n\n
Afera zosta\u0142a r\u00f3wnie\u017c dostrze\u017cona na forum mi\u0119dzynarodowym. Komunistyczna propaganda \u2013 zar\u00f3wno w Polsce, jak i na Zachodzie \u2013 wykorzystywa\u0142a j\u0105 do przedstawienia uchod\u017aczych polityk\u00f3w jako narz\u0119dzi CIA, kt\u00f3re cynicznie wysy\u0142a\u0142y ludzi na pewn\u0105 \u015bmier\u0107. Dla zachodnich partner\u00f3w emigracji, kt\u00f3rzy wcze\u015bniej finansowali dzia\u0142ania Rady Politycznej, Afera Bergu by\u0142a dowodem na ograniczon\u0105 skuteczno\u015b\u0107 takich operacji, a zarazem sygna\u0142em ostrzegawczym w obliczu sowieckich operacji kontrwywiadowczych.<\/p>\n\n\n\n
Dla wielu os\u00f3b zaanga\u017cowanych w dzia\u0142alno\u015b\u0107 konspiracyjn\u0105 \u2013 zar\u00f3wno tych na Zachodzie, jak i w kraju \u2013 Afera Bergu mia\u0142a wymiar traumy. Aresztowania, egzekucje i poczucie zdrady wstrz\u0105sn\u0119\u0142y wiar\u0105 w sens prowadzenia dzia\u0142alno\u015bci niepodleg\u0142o\u015bciowej. W \u015brodowiskach kombatanckich i emigracyjnych pog\u0142\u0119bi\u0142a si\u0119 atmosfera podejrzliwo\u015bci, a dzia\u0142alno\u015b\u0107 wywiadowcza, wcze\u015bniej uznawana za patriotyczny obowi\u0105zek, zacz\u0119\u0142a by\u0107 postrzegana jako moralnie dwuznaczna.<\/p>\n\n\n\n
W konsekwencji emigracyjne partie polityczne, w tym Stronnictwo Narodowe, zacz\u0119\u0142y koncentrowa\u0107 si\u0119 bardziej na dzia\u0142alno\u015bci kulturalnej, edukacyjnej i historycznej, rezygnuj\u0105c z operacyjnych form kontaktu z krajem. Tym samym Afera Bergu symbolicznie zamkn\u0119\u0142a etap aktywnej konspiracji na emigracji, otwieraj\u0105c nowy rozdzia\u0142 w historii polskiej diaspory politycznej \u2013 bardziej defensywny, mniej operacyjny, ale nie mniej istotny.<\/p>\n\n\n\n
Po burzliwych wydarzeniach zwi\u0105zanych z Afer\u0105 Bergu oraz licznych pr\u00f3bach publicznego rozliczenia polityk\u00f3w zaanga\u017cowanych w dzia\u0142ania Rady Politycznej, pojawi\u0142a si\u0119 potrzeba bardziej zinstytucjonalizowanego i bezstronnego wyja\u015bnienia sprawy. W tym celu Tymczasowa Rada Jedno\u015bci Narodowej (TRJN), b\u0119d\u0105ca najwy\u017csz\u0105 reprezentacj\u0105 polityczn\u0105 emigracji, powo\u0142a\u0142a w 1955 roku Komisj\u0119 do Rozpatrzenia Spraw \u0141\u0105czno\u015bci z Krajem.<\/p>\n\n\n\n
Komisja mia\u0142a na celu zbadanie legalno\u015bci, zasadno\u015bci oraz skutk\u00f3w wsp\u00f3\u0142pracy Rady Politycznej z zachodnimi s\u0142u\u017cbami specjalnymi, a tak\u017ce ocen\u0119 dzia\u0142a\u0144 zwi\u0105zanych z przerzutami kurier\u00f3w i emisariuszy do kraju. W jej sk\u0142ad weszli reprezentanci r\u00f3\u017cnych \u015brodowisk emigracyjnych, co mia\u0142o zapewni\u0107 mo\u017cliwie obiektywne stanowisko, niezale\u017cne od partyjnych podzia\u0142\u00f3w. Cho\u0107 nie by\u0142a to komisja \u015bledcza w sensie prawnym, jej raport mia\u0142 wag\u0119 polityczn\u0105 i moraln\u0105 \u2013 by\u0142 form\u0105 odpowiedzi na zarzuty o \u201ehandel \u015bmierci\u0105\u201d i rzekom\u0105 agenturalno\u015b\u0107 emigracyjnych polityk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Komisja zako\u0144czy\u0142a swoje prace 28 stycznia 1956 roku, publikuj\u0105c obszerny raport, w kt\u00f3rym stwierdzono m.in.:<\/p>\n\n\n\n
Mimo racjonalnych wniosk\u00f3w raportu, jego wp\u0142yw na opini\u0119 publiczn\u0105 by\u0142 ograniczony. W \u015brodowisku emigracyjnym utrzymywa\u0142a si\u0119 nieufno\u015b\u0107 i moralna ambiwalencja. Wielu uczestnik\u00f3w \u017cycia politycznego uwa\u017ca\u0142o, \u017ce nawet je\u015bli nie dosz\u0142o do formalnej zdrady, to dzia\u0142ania Rady Politycznej \u2013 a zw\u0142aszcza kierowanego przez Stronnictwo Narodowe Dzia\u0142u Krajowego \u2013 by\u0142y zbyt ryzykowne, \u017ale przygotowane i oparte na zbyt du\u017cym zaufaniu do s\u0142u\u017cb wywiadowczych obcych pa\u0144stw.<\/p>\n\n\n\n
Dla samego Stronnictwa Narodowego raport oznacza\u0142 cz\u0119\u015bciow\u0105 rehabilitacj\u0119 \u2013 brak dowod\u00f3w na agenturalno\u015b\u0107 pozwala\u0142 na utrzymanie autorytetu w\u015br\u00f3d cz\u0119\u015bci \u015brodowisk emigracyjnych. Jednak nie zdo\u0142a\u0142 zatrze\u0107 wra\u017cenia, \u017ce partia ta, jako g\u0142\u00f3wny organizator kontakt\u00f3w z krajem, ponios\u0142a polityczn\u0105 i moraln\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 za niepowodzenia operacji.<\/p>\n\n\n\n
Upadek komunizmu w Polsce w 1989 roku otworzy\u0142 nowe mo\u017cliwo\u015bci dla bada\u0144 nad powojenn\u0105 emigracj\u0105 polityczn\u0105, dzia\u0142alno\u015bci\u0105 wywiadowcz\u0105 oraz kulisami operacji takich jak \u201eCezary\u201d. Dost\u0119p do archiw\u00f3w IPN, cz\u0119\u015bci dokumentacji CIA i SIS, a tak\u017ce prywatnych zbior\u00f3w emigracyjnych pozwoli\u0142 historykom na bardziej kompleksow\u0105 analiz\u0119 Afery Bergu i odmitologizowanie wielu w\u0105tk\u00f3w, kt\u00f3re przez dekady funkcjonowa\u0142y w opinii publicznej w spos\u00f3b uproszczony lub stronniczy.<\/p>\n\n\n\n
W latach 90. i po 2000 roku pojawi\u0142y si\u0119 prace, kt\u00f3re rzucaj\u0105 nowe \u015bwiat\u0142o na genez\u0119 i przebieg Afery Bergu. Historycy tacy jak S\u0142awomir Cenckiewicz, Wojciech Muszy\u0144ski czy Andrzej Friszke dokonali rewizji wcze\u015bniejszych interpretacji, opieraj\u0105c si\u0119 na dokumentach MBP, meldunkach agenturalnych, a tak\u017ce aktach CIA odtajnionych cz\u0119\u015bciowo w ramach ustawy o wolno\u015bci informacji (FOIA).<\/p>\n\n\n\n
Z ustale\u0144 tych wynika, \u017ce:<\/p>\n\n\n\n
Wsp\u00f3\u0142czesna historiografia coraz cz\u0119\u015bciej podkre\u015bla tragiczny wyb\u00f3r, przed kt\u00f3rym stali dzia\u0142acze emigracyjni: dzia\u0142anie w warunkach konspiracyjnych bez realnych mo\u017cliwo\u015bci wsparcia z w\u0142asnych \u015brodk\u00f3w zmusza\u0142o ich do szukania pomocy u wywiad\u00f3w pa\u0144stw zachodnich. Dzia\u0142ania te, cho\u0107 obarczone ryzykiem, nie by\u0142y przejawem zdrady, lecz desperack\u0105 pr\u00f3b\u0105 podtrzymania \u0142\u0105czno\u015bci z okupowanym krajem.<\/p>\n\n\n\n
Nie oznacza to jednak, \u017ce historia Afery Bergu zosta\u0142a ca\u0142kowicie odpolityczniona. Nadal jest ona przedmiotem spor\u00f3w ideologicznych i ocen \u015brodowiskowych \u2013 zar\u00f3wno na emigracji, jak i w Polsce. Dla jednych to dow\u00f3d na moralny upadek emigracyjnych elit, dla innych \u2013 na bezwzgl\u0119dno\u015b\u0107 i cynizm sowieckiej machiny represji.<\/p>\n\n\n\n
W badaniach pojawiaj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c g\u0142osy relatywizuj\u0105ce odpowiedzialno\u015b\u0107, podkre\u015blaj\u0105ce, \u017ce nikt nie przewidzia\u0142 skuteczno\u015bci operacji MBP i \u017ce b\u0142\u0119dy organizacyjne by\u0142y wynikiem ograniczonych \u015brodk\u00f3w i dramatycznych warunk\u00f3w dzia\u0142ania, a nie zdrady czy wyrachowania.<\/p>\n\n\n\n
Jan Kownacki<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Po zako\u0144czeniu II wojny \u015bwiatowej Polska znalaz\u0142a si\u0119 pod dominacj\u0105 sowieck\u0105, a w kraju rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 okres brutalnego stalinizmu. Dla wielu dzia\u0142aczy niepodleg\u0142o\u015bciowych jedyn\u0105 alternatyw\u0105 wobec represji komunistycznego re\u017cimu by\u0142a emigracja polityczna. Londyn, Pary\u017c, Monachium czy Rzym sta\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wnymi o\u015brodkami dzia\u0142alno\u015bci uchod\u017aczych struktur Rzeczypospolitej, kt\u00f3re w r\u00f3\u017cnym stopniu pr\u00f3bowa\u0142y kontynuowa\u0107 misj\u0119 polityczn\u0105 wobec zniewolonej […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":14829,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[41],"tags":[1429,1432,359,1431,1430],"class_list":["post-14827","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia-i-idea","tag-afera-bergu","tag-bezpieka","tag-komunizm","tag-operacja-cezary","tag-tadeusz-bielecki"],"yoast_head":"\n