Chc\u0119 Pa\u0144stwu pokaza\u0107, \u017ce spos\u00f3b, w jaki dzi\u015b w Polsce zarz\u0105dza si\u0119 lasami, potrzebuje zmian. Przyk\u0142ad mog\u0105 dawa\u0107 takie kraje jak Niemcy, Austria czy Szwecja, gdzie du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 las\u00f3w nale\u017cy do prywatnych w\u0142a\u015bcicieli \u2013 i mimo to (a mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego) prowadzona jest tam rozs\u0105dna, efektywna i zr\u00f3wnowa\u017cona gospodarka le\u015bna. Prywatyzacja wcale nie musi oznacza\u0107 niszczenia przyrody. Mo\u017ce wr\u0119cz otwiera\u0107 drog\u0119 do lepszego zarz\u0105dzania, tworzenia miejsc pracy i wsparcia lokalnych spo\u0142eczno\u015bci. A przy okazji przeciwdzia\u0142a\u0107 nadu\u017cyciom ze strony niegospodarnych rz\u0105dz\u0105cych.<\/p>\n\n\n\n
Las mo\u017ce funkcjonowa\u0107 jak firma \u2013 zarz\u0105dzana z g\u0142ow\u0105, z poszanowaniem przyrody, ale te\u017c z nastawieniem na rozw\u00f3j, inwestycje i zysk. W czasach, gdy zr\u00f3wnowa\u017cony rozw\u00f3j jest jednym z g\u0142\u00f3wnych temat\u00f3w publicznych dyskusji, warto zada\u0107 sobie pytanie: dlaczego wci\u0105\u017c traktujemy las jak skansen, a nie jak szans\u0119 na rozw\u00f3j gospodarczy? Mo\u017ce czas spojrze\u0107 na fakty i przesta\u0107 ulega\u0107 schematom i ideologiom.<\/p>\n\n\n\n
1. Lasy w Polsce \u2013 pa\u0144stwowy monopol i jego skutki<\/strong><\/p>\n\n\n\n W Polsce zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u2013 ponad 80% \u2013 powierzchni le\u015bnej pozostaje pod piecz\u0105 jednej instytucji: Las\u00f3w Pa\u0144stwowych. W skali Europy to przypadek niemal wyj\u0105tkowy \u2013 w niewielu krajach dominuje a\u017c tak silna w\u0142asno\u015b\u0107 publiczna. Mimo \u017ce formalnie Lasy Pa\u0144stwowe maj\u0105 dzia\u0142a\u0107 w modelu samofinansowania, ich funkcjonowanie budzi kontrowersje na wielu p\u0142aszczyznach \u2013 ekonomicznej, spo\u0142ecznej i ekologicznej.<\/p>\n\n\n\n Z punktu widzenia gospodarki, scentralizowane zarz\u0105dzanie zasobami le\u015bnymi hamuje konkurencj\u0119, t\u0142umi innowacje i odbiera elastyczno\u015b\u0107. Prywatny przedsi\u0119biorca musi dzia\u0142a\u0107 w warunkach rynkowych \u2013 ka\u017cda decyzja niesie za sob\u0105 konkretne skutki finansowe. Tymczasem Lasy Pa\u0144stwowe, maj\u0105c niemal monopol, nie podlegaj\u0105 tej samej presji \u2013 co cz\u0119sto przek\u0142ada si\u0119 na nieefektywno\u015b\u0107, marnotrawstwo i op\u00f3\u017anienia w dzia\u0142aniu.<\/p>\n\n\n\n Spo\u0142ecznie sytuacja r\u00f3wnie\u017c nie napawa optymizmem \u2013 lokalne spo\u0142eczno\u015bci s\u0105 cz\u0119sto wykluczane z proces\u00f3w decyzyjnych. Ludzie mieszkaj\u0105cy w pobli\u017cu las\u00f3w nie maj\u0105 wp\u0142ywu na to, co si\u0119 z nimi dzieje. Dochody z ich eksploatacji zasilaj\u0105 centralne struktury, zamiast wspiera\u0107 lokalny rozw\u00f3j. Brakuje rozwi\u0105za\u0144, kt\u00f3re mog\u0142yby budowa\u0107 partnerstwo \u2013 takich jak sp\u00f3\u0142dzielnie czy system dzier\u017caw, kt\u00f3re w\u0142\u0105czy\u0142yby mieszka\u0144c\u00f3w w realne wsp\u00f3\u0142zarz\u0105dzanie.<\/p>\n\n\n\n Z kolei w kwestiach ekologii, monopol pa\u0144stwowy niejednokrotnie poddaje si\u0119 presji politycznej czy ideologicznej. Zakazy wycinek, ograniczenia dla my\u015bliwych czy decyzje podejmowane pod wp\u0142ywem medialnych nastroj\u00f3w \u2013 to wszystko sprawia, \u017ce trudno prowadzi\u0107 d\u0142ugofalow\u0105, sp\u00f3jn\u0105 polityk\u0119 le\u015bn\u0105. W efekcie mamy do czynienia z przestymulowan\u0105 wycink\u0105 tu i kompletnym zastoju tam \u2013 bez my\u015blenia systemowego.<\/p>\n\n\n\n W tym \u015bwietle warto zastanowi\u0107 si\u0119, czy obecny monopol pa\u0144stwowy naprawd\u0119 dzia\u0142a na korzy\u015b\u0107 polskich las\u00f3w. A mo\u017ce wr\u0119cz przeciwnie \u2013 blokuje rozw\u00f3j i skuteczne zarz\u0105dzanie zasobami? Przyjrzyjmy si\u0119, jak to wygl\u0105da w innych krajach Europy i co mogliby\u015bmy z ich do\u015bwiadcze\u0144 wynie\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n 3. Zr\u00f3wnowa\u017cona gospodarka le\u015bna jako warunek trwa\u0142ego rozwoju<\/strong><\/p>\n\n\n\n Zr\u00f3wnowa\u017cona gospodarka le\u015bna to nie modne has\u0142o, ale twarda potrzeba naszych czas\u00f3w \u2013 zar\u00f3wno w kontek\u015bcie ekologicznym, jak i ekonomicznym czy spo\u0142ecznym. Zgodnie z definicj\u0105 FAO oraz Europejskiego Instytutu Le\u015bnictwa, chodzi o taki spos\u00f3b zarz\u0105dzania, kt\u00f3ry pozwala pozyskiwa\u0107 surowce, nie naruszaj\u0105c przy tym zdolno\u015bci las\u00f3w do odnowy i spe\u0142niania swoich przyrodniczych funkcji.<\/p>\n\n\n\n Badania prowadzone przez Uniwersytet w Molise, we W\u0142oszech, pokazuj\u0105, \u017ce prawdziwym zagro\u017ceniem nie jest planowa wycinka, ale… brak jakiejkolwiek ingerencji. Lasy pozostawione same sobie cz\u0119\u015bciej padaj\u0105 ofiar\u0105 chor\u00f3b, po\u017car\u00f3w i inwazji szkodnik\u00f3w \u2013 zw\u0142aszcza w dobie zmian klimatycznych. Dobrze prowadzona gospodarka le\u015bna to nie tylko ci\u0119cia, ale te\u017c odnowienia, selektywna wycinka i dzia\u0142ania sprzyjaj\u0105ce r\u00f3\u017cnorodno\u015bci biologicznej.<\/p>\n\n\n\n Idea \u201edziewiczego lasu\u201d \u2013 nietkni\u0119tego r\u0119k\u0105 cz\u0142owieka \u2013 brzmi pi\u0119knie, ale w praktyce cz\u0119sto prowadzi do degradacji siedlisk. Przyk\u0142adem tego mo\u017ce by\u0107 inwazja kornika drukarza, kt\u00f3ra 2016 roku zaatakowa\u0142a \u015bwierki w Bia\u0142owieskim Parku Narodowym, gdyby nie wycinka 93 tys. zainfekowanych drzew, mog\u0142aby powt\u00f3rzy\u0107 si\u0119 sytuacja z lat 60-tych w tym samym Parku. Wtedy grafioza tak zdziesi\u0105tkowa\u0142a bia\u0142owiesk\u0105 populacj\u0119 wi\u0105z\u00f3w, \u017ce dzi\u015b prawie nie u\u015bwiadczymy ich w lasach Bia\u0142owie\u017cy. Jak wida\u0107 m\u0105dre, zaplanowane dzia\u0142ania mog\u0105 nie tylko nie zaszkodzi\u0107, ale wr\u0119cz wspiera\u0107 ochron\u0119 przyrody.<\/p>\n\n\n\n W sk\u0142ad zr\u00f3wnowa\u017conej gospodarki wchodzi r\u00f3wnie\u017c my\u015blistwo. Cho\u0107 budzi emocje, pe\u0142ni wa\u017cn\u0105 funkcj\u0119 \u2013 pomaga utrzyma\u0107 r\u00f3wnowag\u0119 w populacjach dzikich zwierz\u0105t, kt\u00f3re w przeciwnym razie mog\u0105 wyrz\u0105dza\u0107 szkody w ekosystemach i uprawach. Niestety, coraz cz\u0119\u015bciej temat ten podlega czysto emocjonalnym kampaniom, kt\u00f3re ignoruj\u0105 jego rzeczywiste znaczenie. Do tego cz\u0119sto dzia\u0142ania my\u015bliwych, sprawiaj\u0105, \u017ce niekt\u00f3re populacje zwierz\u0105t wr\u0119cz mog\u0105 lepiej si\u0119 rozwija\u0107 na okre\u015blonych terenach. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 dokarmianie zim\u0105, rozstawianie solanek, pomagaj\u0105ce zwierz\u0119tom utrzyma\u0107 prawid\u0142ow\u0105 ilo\u015b\u0107 minera\u0142\u00f3w w diecie (zarazem poprawiaj\u0105c ich dobrostan), czy te\u017c sytuacj\u0119 sprzed kilku lat, gdzie dzi\u0119ki odstrza\u0142om dzika uda\u0142o si\u0119 powstrzyma\u0107 epidemi\u0119 Afryka\u0144skiego Pomoru \u015awi\u0144 na linii Wis\u0142y. Odstrzelone wtedy w du\u017cej liczbie dziki, nast\u0119pnie po kilku latach odbudowa\u0142y swoj\u0105 populacj\u0119, a gdzieniegdzie nawet ich liczba jest wi\u0119ksza ni\u017c przed odstrza\u0142ami.<\/p>\n\n\n\n Zr\u00f3wnowa\u017cona gospodarka to r\u00f3wnie\u017c szansa na rozw\u00f3j innych form dzia\u0142alno\u015bci: pszczelarstwa, zbieractwa, ekoturystyki czy produkcji biomasy. Wszystkie te bran\u017ce mog\u0105 wspiera\u0107 lokalne spo\u0142eczno\u015bci, tworzy\u0107 miejsca pracy i dzia\u0142a\u0107 w zgodzie z natur\u0105.<\/p>\n\n\n\n Wniosek? Las mo\u017ce by\u0107 przestrzeni\u0105 zar\u00f3wno dla cz\u0142owieka, jak i przyrody. Warunkiem jest odej\u015bcie od skrajnych ideologii i postawienie na zdrowy rozs\u0105dek, dane i odpowiedzialne zarz\u0105dzanie.<\/p>\n\n\n\n 4. Argumenty za cz\u0119\u015bciow\u0105 prywatyzacj\u0105 \u2013 wolno\u015b\u0107, efektywno\u015b\u0107, odpowiedzialno\u015b\u0107<\/strong><\/p>\n\n\n\n Prywatyzacja w sektorze le\u015bnym nie musi oznacza\u0107, \u017ce zniknie odpowiedzialno\u015b\u0107 spo\u0142eczna czy troska o \u015brodowisko. Wr\u0119cz przeciwnie \u2013 mechanizmy wolnego rynku mog\u0105 sprzyja\u0107 efektywnemu zarz\u0105dzaniu, silniejszemu zaanga\u017cowaniu lokalnych spo\u0142eczno\u015bci i lepszemu wykorzystaniu zasob\u00f3w przyrodniczych.<\/p>\n\n\n\n Podstaw\u0105 wolnego rynku jest swoboda gospodarowania. Prywatny w\u0142a\u015bciciel lasu mo\u017ce inwestowa\u0107, wdra\u017ca\u0107 nowe technologie, reagowa\u0107 na zmieniaj\u0105ce si\u0119 warunki rynkowe i wprowadza\u0107 innowacyjne rozwi\u0105zania \u2013 bez zb\u0119dnej biurokracji. Taka elastyczno\u015b\u0107 przek\u0142ada si\u0119 na wy\u017csz\u0105 wydajno\u015b\u0107, szybsze dzia\u0142anie w sytuacjach kryzysowych i wi\u0119ksz\u0105 dba\u0142o\u015b\u0107 o stan lasu. Jak Lasy Pa\u0144stwowe maj\u0105 podobn\u0105 misj\u0119, sama wielko\u015b\u0107 obszaru, kt\u00f3ry musz\u0105 kontrolowa\u0107, nie zawsze daje im mo\u017cliwo\u015b\u0107 zareagowa\u0107 na wszystkie objawy obni\u017cenia dobrostanu lasu.<\/p>\n\n\n\n Z kolei efektywno\u015b\u0107 ekonomiczna to jeden z mocniejszych argument\u00f3w. Statystyki jasno pokazuj\u0105, \u017ce prywatne gospodarstwa le\u015bne cz\u0119\u015bciej osi\u0105gaj\u0105 wy\u017csze wska\u017aniki wydajno\u015bci i rentowno\u015bci. To proste \u2013 w\u0142a\u015bciciel ma bezpo\u015bredni interes w tym, by jego las przynosi\u0142 doch\u00f3d, a nie by\u0142 tylko zielon\u0105 dekoracj\u0105. W interesie w\u0142a\u015bciciela lasu jest to by by\u0142 zdrowy, gdy\u017c to przynosi mu zyski. Gdzie Lasy Pa\u0144stwowe maj\u0105c podobn\u0105 misj\u0119, przy samej wielko\u015b\u0107 obszaru, kt\u00f3ry musz\u0105 kontrolowa\u0107, nie zawsze maj\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 zareagowa\u0107 na wszystkie objawy obni\u017cenia dobrostanu lasu. Dodatkowo, sektor prywatny zazwyczaj dzia\u0142a w spos\u00f3b bardziej przejrzysty, z lepsz\u0105 kontrol\u0105 nad kosztami.<\/p>\n\n\n\n Odpowiedzialno\u015b\u0107 w\u0142a\u015bciciela to nie tylko zapis w ksi\u0119dze wieczystej. To tak\u017ce motywacja do dbania o to, co si\u0119 ma. Kto\u015b, kto zna ka\u017cd\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119 i drzewo w swoim lesie, b\u0119dzie naturalnie bardziej zaanga\u017cowany w jego ochron\u0119 i rozw\u00f3j. A co wa\u017cne \u2013 lasy prywatne s\u0105 cz\u0119sto pod wi\u0119ksz\u0105 spo\u0142eczn\u0105 kontrol\u0105: s\u0105siedzi znaj\u0105 w\u0142a\u015bciciela, mog\u0105 z nim rozmawia\u0107, wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107, wsp\u00f3lnie dba\u0107 o otoczenie.<\/p>\n\n\n\n Model mieszany \u2013 \u0142\u0105cz\u0105cy w\u0142asno\u015b\u0107 prywatn\u0105 z odpowiednimi regulacjami \u2013 mo\u017ce by\u0107 rozwi\u0105zaniem po\u015brednim, kt\u00f3re godzi interesy \u015brodowiskowe, ekonomiczne i spo\u0142eczne. Przyk\u0142ady leasingu, d\u0142ugoletnich dzier\u017caw czy sprzeda\u017cy nowo zalesionych grunt\u00f3w pokazuj\u0105, \u017ce zmiany nie musz\u0105 by\u0107 rewolucj\u0105 \u2013 mog\u0105 odbywa\u0107 si\u0119 stopniowo. W Czechach czy na Litwie takie podej\u015bcie przynios\u0142o wymierne efekty \u2013 wzros\u0142y inwestycje, poprawi\u0142 si\u0119 stan las\u00f3w, a lokalne spo\u0142eczno\u015bci si\u0119 zaktywizowa\u0142y.<\/p>\n\n\n\n Pytanie, kt\u00f3re warto zada\u0107 na pocz\u0105tku ka\u017cdej reformy, brzmi: kto lepiej zadba o las \u2013 bezosobowa instytucja z centralnym sterowaniem czy cz\u0142owiek, kt\u00f3ry zna sw\u00f3j teren jak w\u0142asn\u0105 kiesze\u0144? Praktyka wielu kraj\u00f3w pokazuje, \u017ce odpowied\u017a mo\u017ce by\u0107 zaskakuj\u0105co pragmatyczna \u2013 i niekoniecznie ideologiczna.<\/p>\n\n\n\n 5. Polska wie\u015b i sektor le\u015bny \u2013 potencja\u0142 do rozwoju<\/strong><\/p>\n\n\n\n Sektor le\u015bny ma potencja\u0142, by odegra\u0107 znacznie wi\u0119ksz\u0105 rol\u0119 w rozwoju polskiej wsi ni\u017c dot\u0105d. Problem w tym, \u017ce ten potencja\u0142 wci\u0105\u017c blokuje centralizacja i dominacja Las\u00f3w Pa\u0144stwowych. A przecie\u017c wiele kraj\u00f3w europejskich pokazuje, \u017ce wi\u0119ksze zaanga\u017cowanie lokalnych spo\u0142eczno\u015bci w gospodarowanie lasami mo\u017ce by\u0107 pot\u0119\u017cnym impulsem dla przedsi\u0119biorczo\u015bci, rozwoju i samowystarczalno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Las to nie tylko drewno. To te\u017c baza dla wielu innych dzia\u0142a\u0144: przetw\u00f3rstwa, produkcji opa\u0142u, turystyki, edukacji przyrodniczej, a nawet zbieractwa. Je\u015bli zarz\u0105dza\u0107 nim m\u0105drze, jedna jednostka le\u015bna mo\u017ce nap\u0119dza\u0107 lokaln\u0105 gospodark\u0119 \u2013 wspiera\u0107 ma\u0142e firmy, zwi\u0119ksza\u0107 dochody mieszka\u0144c\u00f3w, tworzy\u0107 miejsca pracy i wzmacnia\u0107 regionaln\u0105 niezale\u017cno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n Integracja rolnik\u00f3w z gospodark\u0105 le\u015bn\u0105 \u2013 np. poprzez agroforestry, czyli \u0142\u0105czenie upraw rolnych z drzewostanem \u2013 mo\u017ce zwi\u0119kszy\u0107 ich stabilno\u015b\u0107 finansow\u0105 i otworzy\u0107 nowe mo\u017cliwo\u015bci. Wsp\u00f3lnotowe formy zarz\u0105dzania, takie jak sp\u00f3\u0142dzielnie le\u015bne, pomagaj\u0105 dzieli\u0107 ryzyko i zyski, jednocze\u015bnie buduj\u0105c wi\u0119ksz\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 za lokalne zasoby.<\/p>\n\n\n\n Decentralizacja zarz\u0105dzania oznacza, \u017ce wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 zysk\u00f3w zostaje tam, gdzie powsta\u0142a. Zamiast trafia\u0107 do bud\u017cetu centralnego, \u015brodki te mog\u0142yby wspiera\u0107 remonty dr\u00f3g, rozw\u00f3j infrastruktury, turystyk\u0119 czy szko\u0142y. Wtedy las staje si\u0119 nie tylko zasobem przyrodniczym, ale te\u017c realnym fundamentem rozwoju lokalnych spo\u0142eczno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Aby jednak ten potencja\u0142 nie pozosta\u0142 jedynie na papierze, potrzebna jest zmiana podej\u015bcia pa\u0144stwa. Las nie powinien by\u0107 kart\u0105 przetargow\u0105 w politycznych grach. Lepiej potraktowa\u0107 go jak strategiczny zas\u00f3b \u2013 taki, kt\u00f3ry mo\u017ce pracowa\u0107 dla ludzi i dla natury jednocze\u015bnie.<\/p>\n\n\n\n 6. Propozycje reform i polityki le\u015bnej w duchu wolnorynkowym<\/strong><\/p>\n\n\n\n Aby w pe\u0142ni wykorzysta\u0107 to, co oferuje sektor le\u015bny, niezb\u0119dne s\u0105 konkretne zmiany. Nie chodzi o rewolucj\u0119, lecz stopniow\u0105 ewolucj\u0119 \u2013 w stron\u0119 wi\u0119kszej otwarto\u015bci, przejrzysto\u015bci i odpowiedzialno\u015bci. Oto kilka propozycji, kt\u00f3re mog\u0105 by\u0107 pocz\u0105tkiem takiego kierunku:<\/p>\n\n\n\n Wszystkie te dzia\u0142ania powinny prowadzi\u0107 do jednego: by lasy realnie wspiera\u0142y rozw\u00f3j Polski \u2013 gospodarczy, spo\u0142eczny i przyrodniczy. Czas od\u0142o\u017cy\u0107 ideologie na bok i postawi\u0107 na pragmatyzm, rozs\u0105dek i zaufanie do obywateli.<\/p>\n\n\n\n Podsumowanie<\/strong><\/p>\n\n\n\n Polskie lasy maj\u0105 olbrzymi potencja\u0142 \u2013 i to nie tylko jako cenne ekosystemy, ale tak\u017ce jako zasoby gospodarcze. Dop\u00f3ki jednak pozostaj\u0105 niemal w ca\u0142o\u015bci w r\u0119kach pa\u0144stwowego monopolisty, ten potencja\u0142 pozostanie niewykorzystany lub wykorzystany w spos\u00f3b nieefektywny jako zapychacz dziury finansowej, jak\u0105 generuj\u0105 kolejne rz\u0105dy. Europejskie do\u015bwiadczenia \u2013 szczeg\u00f3lnie z Niemiec, Austrii czy Czech \u2013 pokazuj\u0105, \u017ce mo\u017cna po\u0142\u0105czy\u0107 zr\u00f3wnowa\u017cone zarz\u0105dzanie przyrod\u0105 z efektywno\u015bci\u0105 rynkow\u0105 i rozwojem lokalnym.<\/p>\n\n\n\n Prywatyzacja cz\u0119\u015bciowa, decentralizacja i aktywne w\u0142\u0105czenie obywateli w gospodarowanie zasobami to kierunki, kt\u00f3re warto wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119, je\u015bli chcemy, by las rzeczywi\u015bcie s\u0142u\u017cy\u0142 ludziom, \u015brodowisku i przysz\u0142ym pokoleniom. Zamiast toczy\u0107 spory ideologiczne, lepiej zada\u0107 sobie pytanie: jak najlepiej wykorzysta\u0107 to, co mamy?<\/p>\n\n\n\n Bo las mo\u017ce dzia\u0142a\u0107 jak firma \u2013 nowocze\u015bnie, odpowiedzialnie i z poszanowaniem dla \u015brodowiska. Trzeba tylko da\u0107 szans\u0119 tym, kt\u00f3rzy potrafi\u0105 nim zarz\u0105dza\u0107 m\u0105drze.<\/p>\n\n\n\n Kacper Ryniak<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Temat las\u00f3w coraz cz\u0119\u015bciej wywo\u0142uje gor\u0105ce emocje w polskiej debacie publicznej. Dla jednych to ostatni, niemal \u015bwi\u0119ty skrawek natury, kt\u00f3rego nie powinno si\u0119 rusza\u0107. Dla innych \u2013 cenny zas\u00f3b, kt\u00f3ry mo\u017ce, a nawet powinien s\u0142u\u017cy\u0107 ludziom. W tle tej sprawy stoj\u0105 Lasy Pa\u0144stwowe \u2013 instytucja zarz\u0105dzaj\u0105ca ponad 80% polskich las\u00f3w. Cho\u0107 formalnie funkcjonuje jako jednostka […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":14410,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[524,717,1269,1270],"class_list":["post-14409","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-eseje-polityczne","tag-gospodarka-lesna","tag-kacper-ryniak","tag-las","tag-lasy-panstwowe"],"yoast_head":"\n\n
<\/li>\n\n\n\n
<\/li>\n\n\n\n
<\/li>\n\n\n\n
<\/li>\n\n\n\n
<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n