Po upadku apartheidu w 1994 roku i przej\u015bciu kraju do demokracji wielorasowej, Afrykanerzy stracili polityczne znaczenie, a ich pozycja zosta\u0142a podwa\u017cona przez nowe realia spo\u0142eczno-polityczne.<\/p>\n\n\n\n
W\u0142a\u015bnie w tych warunkach, na pustynnych terenach P\u00f3\u0142nocnego Przyl\u0105dka, powsta\u0142a Orania \u2014 miasto za\u0142o\u017cone i zamieszkiwane wy\u0142\u0105cznie przez Afrykaner\u00f3w, d\u0105\u017c\u0105ce do pe\u0142nej samowystarczalno\u015bci i kulturowej autonomii. Orania liczy niespe\u0142na 3 tysi\u0105ce mieszka\u0144c\u00f3w, ale wywo\u0142uje ogromne emocje i kontrowersje w ca\u0142ej RPA. Krytycy widz\u0105 w niej reakcyjny skansen apartheidu; zwolennicy \u2014 ostatni bastion zagro\u017cone kultury.<\/p>\n\n\n\n
Ten artyku\u0142 nie jest aktem oskar\u017cenia ani peanem na cze\u015b\u0107 Oranii. To pr\u00f3ba zrozumienia zjawiska. Przyjrzymy si\u0119 wi\u0119c korzeniom afrykanerskiej to\u017csamo\u015bci, historii powstania Oranii, codziennemu \u017cyciu mieszka\u0144c\u00f3w, kontrowersjom, jakie projekt ten budzi, oraz aspiracjom na przysz\u0142o\u015b\u0107. B\u0119dziemy pyta\u0107, czy w XXI wieku istnieje miejsce na etniczne enklawy i czy takie projekty mog\u0105 funkcjonowa\u0107 w ramach nowoczesnego pa\u0144stwa demokratycznego?<\/p>\n\n\n\n
Afrykanerzy wywodz\u0105 si\u0119 z pierwszych europejskich osadnik\u00f3w, kt\u00f3rzy przybyli do Przyl\u0105dka Dobrej Nadziei w XVII wieku, g\u0142\u00f3wnie z Holandii, Niemiec i Francji. Ich j\u0119zyk, afrikaans, wykszta\u0142ci\u0142 si\u0119 jako lokalna odmiana niderlandzkiego, przystosowana do warunk\u00f3w afryka\u0144skich i \u015brodowiska kolonialnego. Fundamentem duchowym by\u0142 kalwinizm, podkre\u015blaj\u0105cy predestynacj\u0119, pracowito\u015b\u0107 i etyk\u0119 osobistej odpowiedzialno\u015bci. Te trzy filary \u2014 j\u0119zyk, religia i \u015bwiadomo\u015b\u0107 misji cywilizacyjnej \u2014 ukszta\u0142towa\u0142y odr\u0119bn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, kt\u00f3ra z czasem przekszta\u0142ci\u0142a si\u0119 w nacjonalizm.<\/p>\n\n\n\n
Punkt zwrotny nast\u0105pi\u0142 podczas wojen burskich (1880\u20131881 oraz 1899\u20131902), w kt\u00f3rych Afrykanerzy, zwani w\u00f3wczas Burami, starli si\u0119 z Imperium Brytyjskim. Druga wojna burska zako\u0144czy\u0142a si\u0119 kl\u0119sk\u0105 Bur\u00f3w, obozami koncentracyjnymi dla ludno\u015bci cywilnej i upadkiem niepodleg\u0142ych republik burskich. Ta trauma zapisa\u0142a si\u0119 g\u0142\u0119boko w pami\u0119ci zbiorowej Afrykaner\u00f3w i sta\u0142a si\u0119 podstaw\u0105 budowania silnej, obl\u0119\u017cone to\u017csamo\u015bci narodowej, opartej na micie ofiary i wybra\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n
Po uzyskaniu przez RPA niepodleg\u0142o\u015bci od Wielkiej Brytanii i przej\u0119ciu w\u0142adzy przez Partia Narodow\u0105, Afrykanerzy stali si\u0119 hegemonem politycznym. W 1948 roku wprowadzono apartheid \u2014 system segregacji rasowej, kt\u00f3ry z jednej strony mia\u0142 na celu ochron\u0119 kultury afrykanerskiej, ale z drugiej skutkowa\u0142 brutaln\u0105 dyskryminacj\u0119 wi\u0119kszo\u015bci czarnosk\u00f3rej. Dla wielu Afrykaner\u00f3w apartheid by\u0142 sposobem na przetrwanie ich grupy w zdominowanym demograficznie kraju; dla \u015bwiata \u2014 sta\u0142 si\u0119 symbolem niesprawiedliwo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Rok 1994 oznacza\u0142 koniec apartheidu, triumf Nelsona Mandeli i pocz\u0105tek nowej ery w RPA. Dla Afrykaner\u00f3w by\u0142 to czas dramatycznych przemian: utrata w\u0142adzy politycznej, l\u0119k przed represjami, emigracja i poczucie bezsilno\u015bci. W tym kontek\u015bcie narodzi\u0142a si\u0119 idea Oranii jako bezpiecznego schronienia dla kultury i spo\u0142eczno\u015bci, kt\u00f3ra czu\u0142a si\u0119 porzucona przez histori\u0119. Zacz\u0119\u0142o dochodzi\u0107 do brutalnych atak\u00f3w na rolnik\u00f3w \u2013 zjawiska znanego jako plaasmoorde<\/em>. Od lat 90. tysi\u0105ce gospodarstw pad\u0142o ofiar\u0105 napa\u015bci, w kt\u00f3rych zamordowano setki ludzi. Dane s\u0105 przera\u017caj\u0105ce: od 2010 roku zanotowano ponad 800 morderstw i tysi\u0105ce napa\u015bci, cz\u0119sto wyj\u0105tkowo okrutnych. Ofiary bywaj\u0105 torturowane, gwa\u0142cone, mordowane na oczach rodzin. W wielu przypadkach nie chodzi jedynie o rabunek \u2013 przemoc ta nosi znamiona zastraszania i etnicznej nienawi\u015bci. Coraz cz\u0119\u015bciej m\u00f3wi si\u0119 o systematycznym wypieraniu bia\u0142ych rolnik\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie Bur\u00f3w, ze swoich ziem. W tym klimacie polityczne has\u0142a i pie\u015bni nawo\u0142uj\u0105ce do przemocy wobec farmer\u00f3w pog\u0142\u0119biaj\u0105 napi\u0119cia i legitymizuj\u0105 terror.<\/p>\n\n\n\n Pomys\u0142 stworzenia autonomicznego o\u015brodka dla Afrykaner\u00f3w pojawi\u0142 si\u0119 ju\u017c w latach 60. XX wieku, ale realne kroki podj\u0105\u0142 dopiero Carel Boshoff \u2014 zi\u0119\u0107 Hendrika Verwoerda, ojca apartheidu. W 1990 roku Boshoff i grupa zwolennik\u00f3w zakupili opuszczon\u0105 osad\u0119 robotnicz\u0105 Orania od Departamentu Zasob\u00f3w Wodnych za kwot\u0119 oko\u0142o 1,5 miliona rand\u00f3w. Celem by\u0142o stworzenie tzw. Volkstaatu \u2014 pa\u0144stwa narodowego dla Afrykaner\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n W pierwszych miesi\u0105cach do Oranii przyby\u0142o zaledwie kilkana\u015bcie rodzin. Warunki by\u0142y trudne, brakowa\u0142o infrastruktury i inwestycji. Jednak Boshoff mia\u0142 jasno okre\u015blony cel: budowa spo\u0142eczno\u015bci opartej na warto\u015bciach kalwi\u0144skich, pracy w\u0142asnej (selfwerksaamheid) i etnicznej spoisto\u015bci. Orania mia\u0142a by\u0107 zal\u0105\u017ckiem przysz\u0142ego niezale\u017cnego bytu.<\/p>\n\n\n\n W 1994 roku podpisano porozumienie mi\u0119dzy Freedom Front, ANC i Parti\u0105 Narodow\u0105, kt\u00f3re da\u0142o podstaw\u0119 do zastosowania artyku\u0142u 235 konstytucji RPA, gwarantuj\u0105cego prawo do samostanowienia grup kulturowych. Dzi\u0119ki temu Orania mog\u0142a funkcjonowa\u0107 jako samorz\u0105dna jednostka, cho\u0107 bez uznania pa\u0144stwowo\u015bci. Symbolicznym momentem by\u0142a wizyta Nelsona Mandeli w 1995 roku i spotkanie z wdow\u0105 po Verwoerdzie, Betsie. By\u0142 to gest pojednania, ale te\u017c uznania prawa do inno\u015bci. W kolejnych latach miasto rozbudowywa\u0142o infrastruktur\u0119, przyci\u0105ga\u0142o nowych mieszka\u0144c\u00f3w i umacnia\u0142o swoje instytucje. W 2010 roku odwiedzi\u0142 je nawet prezydent Jacob Zuma, m\u00f3wi\u0105c o Oranii jako miejscu, gdzie ludzie mog\u0105 \u017cy\u0107 zgodnie z w\u0142asn\u0105 kultur\u0105.<\/p>\n\n\n\n Dzi\u015b Orania to ponad 2,800 mieszka\u0144c\u00f3w, rozwini\u0119ta gospodarka rolnicza, w\u0142asna waluta i ambicje rozwoju do 10 000 mieszka\u0144c\u00f3w, a nawet wi\u0119cej. Ale jej istnienie wci\u0105\u017c budzi pytania: czy to ostatnia reduta minionej epoki, czy raczej pionierski projekt mikro-pa\u0144stwa w afryka\u0144skim wydaniu?<\/p>\n\n\n\n Orania od pocz\u0105tku budzi ogromne emocje i skrajne opinie. Krytycy zarzucaj\u0105 jej rasizm, izolacjonizm i nostalgi\u0119 za czasami apartheidu. Dla wielu to \u201ebia\u0142a enklawa\u201d, kt\u00f3ra odcina si\u0119 od idei T\u0119czowego Narodu. Zarzuca si\u0119 jej brak inkluzywno\u015bci, zamkni\u0119cie na inne kultury i kontynuacj\u0119 etnicznego separatyzmu pod przykrywk\u0105 kulturalnej autonomii. Mieszka\u0144cy Oranii odpieraj\u0105 te zarzuty, twierdz\u0105c, \u017ce ich celem nie jest dominacja ani uprzedzenia, lecz zachowanie w\u0142asnej kultury, j\u0119zyka i warto\u015bci w warunkach, w kt\u00f3rych czuj\u0105 si\u0119 marginalizowani i niepewni. Argumentuj\u0105, \u017ce samostanowienie nie jest to\u017csame z rasizmem, a ich podej\u015bcie to prawo do odmienno\u015bci i wolno\u015bci zrzeszania si\u0119.<\/p>\n\n\n\n Istotn\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105, na kt\u00f3r\u0105 zwracaj\u0105 uwag\u0119 Oranianie, jest odrzucenie idei baasskap (panowania), kt\u00f3ra le\u017ca\u0142a u podstaw apartheidu. Zamiast tego promowana jest selfwerksaamheid \u2014 model oparty na pracy w\u0142asnej i samodzielno\u015bci ekonomicznej. Wszyscy pracuj\u0105, nikt nie zatrudnia \u201eni\u017cszych\u201d warstw spo\u0142ecznych. To redefinicja wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3ra opiera si\u0119 nie na wykluczeniu innych, lecz na samowystarczalno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Wbrew stereotypom, Orania nie jest ca\u0142kowicie odizolowana. Odwiedzali j\u0105 przyw\u00f3dcy czarnosk\u00f3rych spo\u0142eczno\u015bci, w tym Nelson Mandela, Jacob Zuma i Gayton McKenzie. Kontakty te cz\u0119sto mia\u0142y wymiar symboliczny, ale pokazuj\u0105, \u017ce dialog jest mo\u017cliwy. R\u00f3wnie\u017c przyw\u00f3dcy niekt\u00f3rych wsp\u00f3lnot tradycyjnych (np. Xhosa czy Tswana) wyrazili zainteresowanie zasadami samostanowienia, na kt\u00f3rych opiera si\u0119 Orania.<\/p>\n\n\n\n Cho\u0107 Orania wci\u0105\u017c liczy zaledwie kilka tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w, jej ambicje si\u0119gaj\u0105 znacznie dalej. W 2023 roku og\u0142oszono plany urbanizacji na skal\u0119 do 50 000, a w dalszej perspektywie nawet miliona mieszka\u0144c\u00f3w. Wizja jest odwa\u017cna: przekszta\u0142cenie Oranii w zintegrowane, autonomiczne miasto-pa\u0144stwo oparte na technologii, lokalnej gospodarce i spo\u0142ecznej sp\u00f3jno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Jednym z kluczowych obszar\u00f3w inwestycji jest niezale\u017cno\u015b\u0107 energetyczna. Ju\u017c dzi\u015b Orania niemal po\u0142ow\u0119 swojego zapotrzebowania pokrywa z energii s\u0142onecznej. Celem jest pe\u0142na autonomiczno\u015b\u0107 w tym zakresie. Trwaj\u0105 prace nad rozbudow\u0105 sieci solarnej oraz inteligentnych system\u00f3w zarz\u0105dzania energi\u0105. R\u00f3wnolegle rozwijane s\u0105 systemy finansowe oparte na kryptowalutach i lokalnych walutach komplementarnych.<\/p>\n\n\n\n W ostatnich tygodniach delegacja Oranii odwiedzi\u0142a Stany Zjednoczone, spotykaj\u0105c si\u0119 z konserwatywnymi politykami i think-tankami. Celem by\u0142o pozyskanie wsparcia politycznego oraz inwestycyjnego. Lider ruchu Joost Strydom podkre\u015bla\u0142, \u017ce Orania nie szuka dotacji, lecz partner\u00f3w gotowych zainwestowa\u0107 w rozw\u00f3j infrastruktury, mieszkani\u00f3wki i energetyki. Spotkania z przedstawicielami Partii Republika\u0144skiej mia\u0142y na celu budowanie sojuszy ideologicznych.<\/p>\n\n\n\n W tym kontek\u015bcie pojawia si\u0119 tak\u017ce posta\u0107 Donalda Trumpa, kt\u00f3ry w przesz\u0142o\u015bci oferowa\u0142 Afrykanerom azyl polityczny w USA. W oczach niekt\u00f3rych mieszka\u0144c\u00f3w sta\u0142 si\u0119 symbolicznym patronem sprawy Oranii. Cho\u0107 nie ma mowy o formalnym wsparciu pa\u0144stwowym, sympatia ameryka\u0144skich konserwatyst\u00f3w daje Oranii poczucie legitymizacji i odwagi do dalszych dzia\u0142a\u0144.<\/p>\n\n\n\n Nowa Orania to projekt nie tylko polityczny, ale tak\u017ce technologiczny. Plany urbanistyczne przewiduj\u0105 inteligentne osiedla, systemy transportu z minimalnym \u015bladek w\u0119glowym i cyfrowe zarz\u0105dzanie us\u0142ugami publicznymi. To swoisty miks: konserwatyzmu kulturowego i progresywnego podej\u015bcia do technologii.<\/p>\n\n\n\n Pytanie, czy taka wizja jest realna, pozostaje otwarte. Krytycy widz\u0105 w niej anachronizm i mit \u201eutopii etnicznej\u201d. Zwolennicy twierdz\u0105, \u017ce to logiczna odpowied\u017a na poczucie wykluczenia, przest\u0119pczo\u015b\u0107 i brak reprezentacji. Orania jawi si\u0119 jako laboratorium alternatywnej organizacji spo\u0142ecze\u0144stwa w XXI wieku \u2014 ze wszystkimi swoimi sprzeczno\u015bciami i aspiracjami.<\/p>\n\n\n\n Marek Wolski<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Afrykanerzy, potomkowie holenderskich, niemieckich i francuskich osadnik\u00f3w przyby\u0142ych do Po\u0142udniowej Afryki w XVII wieku, stanowili przez dziesi\u0105tki lat dominuj\u0105c\u0105 grup\u0119 w strukturach pa\u0144stwowych RPA. Ich j\u0119zyk ojczysty, afrikaans, i wyznanie reformowane (kalwinizm) by\u0142y nie tylko elementami to\u017csamo\u015bci, ale te\u017c fundamentem ideologicznym dla systemu apartheidu, kt\u00f3ry utrzymywa\u0142 bia\u0142\u0105 mniejszo\u015b\u0107 przy w\u0142adzy. Po upadku apartheidu w 1994 […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":14351,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[39],"tags":[1233,1231,1232,1230,1234,1229],"class_list":["post-14339","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-wydarzenia","tag-afrykanerzy","tag-apartheid","tag-burowie","tag-orania","tag-plaasmorde","tag-rpa"],"yoast_head":"\n