Powstanie \u201eSztuki i Narodu\u201d nale\u017cy rozpatrywa\u0107 w kontek\u015bcie tragicznych wydarze\u0144 II wojny \u015bwiatowej. Po agresji niemieckiej w 1939 roku \u017cycie kulturalne w Polsce zosta\u0142o niemal ca\u0142kowicie sparali\u017cowane. Niemieccy nazi\u015bci d\u0105\u017cyli do eksterminacji polskiej inteligencji i zniszczenia narodowego dorobku kulturowego. Zamkni\u0119to uniwersytety, zakazano publikacji ksi\u0105\u017cek w j\u0119zyku polskim, a wielu pisarzy i poet\u00f3w zosta\u0142o zamordowanych lub znalaz\u0142o si\u0119 na przymusowej emigracji.<\/p>\n\n\n\n
W odpowiedzi na te represje w kr\u0119gach m\u0142odej warszawskiej inteligencji zacz\u0119\u0142a rozwija\u0107 si\u0119 konspiracyjna dzia\u0142alno\u015b\u0107 literacka. Pismo \u201eSztuka i Nar\u00f3d\u201d powsta\u0142o w 1942 roku i by\u0142o zwi\u0105zane z ruchem Konfederacji Narodu, ideologicznie wywodz\u0105cym si\u0119 z przedwojennego ONR-Falanga. Tw\u00f3rcy pisma, m.in. Bohdan Urbanowicz, Andrzej Trzebi\u0144ski, Tadeusz Gajcy i Wac\u0142aw Bojarski, byli przekonani o konieczno\u015bci zaanga\u017cowania sztuki w sprawy narodowe. Postrzegali literatur\u0119 jako nie tylko \u015brodek ekspresji artystycznej, ale tak\u017ce or\u0119\u017c w walce o duchow\u0105 niezale\u017cno\u015b\u0107 narodu.<\/p>\n\n\n\n
Publikacje w \u201eSztuce i Narodzie\u201d mia\u0142y charakter nie tylko literacki, ale tak\u017ce programowy. Ich autorzy g\u0142osili konkretne postulaty dotycz\u0105ce roli sztuki i literatury w spo\u0142ecze\u0144stwie, opieraj\u0105c si\u0119 na kilku kluczowych za\u0142o\u017ceniach:<\/p>\n\n\n\n
Takie podej\u015bcie by\u0142o radykalne, ale w kontek\u015bcie wojny znajdowa\u0142o wielu zwolennik\u00f3w. Sztuka w zamierzeniach tw\u00f3rc\u00f3w mia\u0142a nie\u015b\u0107 przes\u0142anie narodowe i moralne, wzmacnia\u0107 ducha oporu i budowa\u0107 wsp\u00f3lnot\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Najwa\u017cniejszymi postaciami zwi\u0105zanymi z \u201eSztuk\u0105 i Narodem\u201d byli:<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n Tadeusz Gajcy<\/strong> \u2013 poeta, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 jednym z najwa\u017cniejszych g\u0142os\u00f3w pokolenia Kolumb\u00f3w. Jego poezja, pe\u0142na patriotyzmu i tragizmu, ukazuje wizj\u0119 walki i po\u015bwi\u0119cenia. W wierszu \u201eDo potomnego\u201d<\/em> Gajcy pisa\u0142 o obowi\u0105zku walki dla przysz\u0142ych pokole\u0144, a \u201e\u015apiew mur\u00f3w\u201d<\/em> jest przejmuj\u0105cym obrazem zrujnowanej Warszawy. Zgin\u0105\u0142 w powstaniu warszawskim w sierpniu 1944 roku.<\/p>\n\n\n\n Andrzej Trzebi\u0144ski<\/strong> \u2013 eseista, poeta, dramaturg, redaktor \u201eSztuki i Narodu\u201d. Jego pogl\u0105dy na sztuk\u0119 by\u0142y niezwykle radykalne \u2013 uwa\u017ca\u0142, \u017ce artysta musi by\u0107 kap\u0142anem narodu, przewodnikiem duchowym, kt\u00f3ry wskazuje ludziom kierunek dzia\u0142ania. W dramacie \u201eAby podnie\u015b\u0107 r\u00f3\u017c\u0119\u201d<\/em> pisa\u0142 o konieczno\u015bci odbudowy Polski po wojnie, podkre\u015blaj\u0105c etos heroizmu i ofiary. Zosta\u0142 rozstrzelany przez Niemc\u00f3w w 1943 roku.<\/p>\n\n\n\n Wac\u0142aw Bojarski<\/strong> \u2013 jeden z pierwszych redaktor\u00f3w \u201eSztuki i Narodu\u201d, eseista i poeta. Wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z Trzebi\u0144skim nad kszta\u0142tem ideowym pisma. Zgin\u0105\u0142 w 1943 roku, postrzelony przez Niemc\u00f3w podczas sk\u0142adania kwiat\u00f3w pod pomnikiem Mickiewicza.<\/p>\n\n\n\n Bronis\u0142aw Onufry Kopczy\u0144ski<\/strong> \u2013 poeta i publicysta, zwi\u0105zany z podziemn\u0105 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 kulturaln\u0105. Jego wiersze i artyku\u0142y w \u201eSztuce i Narodzie\u201d podkre\u015bla\u0142y znaczenie narodowego charakteru sztuki. W swoich tekstach cz\u0119sto nawi\u0105zywa\u0142 do tradycji romantycznej, a tak\u017ce do etosu walki i ofiary. Kopczy\u0144ski, podobnie jak jego wsp\u00f3\u0142pracownicy, zgin\u0105\u0142 w m\u0142odym wieku, walcz\u0105c w powstaniu warszawskim.<\/p>\n\n\n\n Zdzis\u0142aw Stroi\u0144ski<\/strong> \u2013 poeta, krytyk literacki, t\u0142umacz, cz\u0142onek redakcji \u201eSztuki i Narodu\u201d. By\u0142 jednym z najzdolniejszych przedstawicieli pokolenia Kolumb\u00f3w. Jego poezja charakteryzowa\u0142a si\u0119 mistycyzmem i g\u0142\u0119bokim prze\u017cyciem patriotyzmu. Napisa\u0142 m.in. cykl \u201eOkno\u201d<\/em>, w kt\u00f3rym \u0142\u0105czy\u0142 refleksj\u0119 nad wojn\u0105 z filozoficznym namys\u0142em nad losem cz\u0142owieka. Poleg\u0142 w powstaniu warszawskim wraz z Tadeuszem Gajcym.<\/p>\n\n\n\n Wszyscy ci tw\u00f3rcy zgin\u0119li bardzo m\u0142odo, walcz\u0105c w powstaniu warszawskim lub rozstrzelani przez Niemc\u00f3w. Ich los stanowi\u0142 najwy\u017cszy dow\u00f3d konsekwencji w realizacji g\u0142oszonych przez siebie idei. Tw\u00f3rcy nie ukrywali swoich antyliberalnych i antykomunistycznych pogl\u0105d\u00f3w. Po wojnie w\u0142adze komunistyczne stara\u0142y si\u0119 wymaza\u0107 pami\u0119\u0107 o \u201eSztuce i Narodzie\u201d, poniewa\u017c jej tw\u00f3rcy nie wpisywali si\u0119 w narracj\u0119 marksistowsk\u0105. Dopiero po 1989 roku zacz\u0119to ponownie odkrywa\u0107 dorobek Gajcego i Trzebi\u0144skiego.<\/p>\n\n\n\n Czasopismo \u201eSztuka i Nar\u00f3d\u201d wyr\u00f3\u017cnia\u0142o si\u0119 silnym ideowym charakterem, a jego motto \u2013 zaczerpni\u0119te od Norwida \u2013 g\u0142osi\u0142o: \u201eArtysta jest organizatorem wyobra\u017ani narodowej\u201d<\/em>. Pismo publikowa\u0142o zar\u00f3wno utwory literackie \u2013 poezj\u0119 i proz\u0119 \u2013 jak i artyku\u0142y publicystyczne, szkice historyczno-literackie oraz krytycznoliterackie. Istotnym elementem jego zawarto\u015bci by\u0142y liczne recenzje, kt\u00f3re \u017cywo reagowa\u0142y na literatur\u0119 tworzon\u0105 i wydawan\u0105 w warunkach podziemia. Periodyk posiada\u0142 r\u00f3wnie\u017c dzia\u0142 nekrolog\u00f3w oraz sekcj\u0119 satyryczn\u0105.<\/p>\n\n\n\n Publicystyka \u201eSiN\u201d operowa\u0142a kategoriami takimi jak imperium, kultura imperialna, rewolucja kulturalna, pochwa\u0142a si\u0142y i czynu. W jego \u0142amach pojawi\u0142a si\u0119 koncepcja imperium s\u0142owia\u0144skiego \u2013 federacji narod\u00f3w s\u0142owia\u0144skich pod przewodnictwem Polski, kt\u00f3rej granice mia\u0142y obejmowa\u0107 znaczne obszary dzisiejszej Bia\u0142orusi. Idee te przeciwstawia\u0142y wsp\u00f3ln\u0105 moc S\u0142owian ekspansji Niemiec i Rosji. Na poziomie polityczno-ustrojowym tw\u00f3rcy pisma nawi\u0105zywali do has\u0142a uniwersalizmu, kt\u00f3re mia\u0142o by\u0107 alternatyw\u0105 zar\u00f3wno dla totalitaryzmu, jak i liberalnej demokracji.<\/p>\n\n\n\n \u015arodowisko \u201eSztuki i Narodu\u201d by\u0142o niezwykle krytyczne wobec dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego, zarzucaj\u0105c mu mia\u0142ko\u015b\u0107 ideow\u0105 i moraln\u0105. Krytyka obejmowa\u0142a nie tylko literatur\u0119, ale i ca\u0142o\u015b\u0107 atmosfery intelektualnej i politycznej tamtego okresu. Szczeg\u00f3lnie ostro oceniano tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Skamandryt\u00f3w, kt\u00f3rej zarzucano subiektywizm, brak si\u0142y i g\u0142\u0119bi niezb\u0119dnej do sprostania wojennej rzeczywisto\u015bci. Pomimo og\u00f3lnej krytyki, jednym z nielicznych cenionych poet\u00f3w tamtej epoki by\u0142 Jaros\u0142aw Iwaszkiewicz, z kt\u00f3rym m\u0142odzi tw\u00f3rcy konsultowali swoje wiersze.<\/p>\n\n\n\n W\u015br\u00f3d patron\u00f3w intelektualnych \u201eSiN\u201d istotne miejsce zajmowali Stanis\u0142aw Brzozowski, Karol Irzykowski oraz J\u00f3zef Czechowicz. Na tw\u00f3rczo\u015b\u0107 \u015brodowiska wp\u0142ywa\u0142a tak\u017ce estetyka groteski, postrzegana jako adekwatny j\u0119zyk do opisywania rzeczywisto\u015bci \u2013 idea ta znajdowa\u0142a szczeg\u00f3lny wyraz w dramaturgii, uznawanej za najwy\u017csz\u0105 i najbardziej moraln\u0105 form\u0119 literackiej ekspresji. W tym aspekcie dostrzegalne by\u0142y inspiracje my\u015bl\u0105 Witkacego.<\/p>\n\n\n\n Odci\u0119cie si\u0119 od spu\u015bcizny dwudziestolecia prowadzi\u0142o do postulat\u00f3w stworzenia nowej \u015bwiadomo\u015bci kulturalnej, co zaowocowa\u0142o koncepcj\u0105 rewolucji kulturalnej i ide\u0105 Ruchu Kulturowego, kt\u00f3ry mia\u0142 funkcjonowa\u0107 ponad podzia\u0142ami politycznymi i organizacyjnymi. G\u0142\u00f3wnym propagatorem tej my\u015bli by\u0142 Andrzej Trzebi\u0144ski, kt\u00f3ry wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142 deklaracj\u0119 ideow\u0105 Ruchu, opublikowan\u0105 w numerze 14\/15 \u201eSiN\u201d na prze\u0142omie 1943 i 1944 roku.<\/p>\n\n\n\n W ostatnich paru latach o upowszechnienie dorobku grupy i pisma szczeg\u00f3lnie zadba\u0142 Instytut Dziedzictwa My\u015bli Narodowej im. Romana Dmowskiego i Ignacego Jana Paderewskiego, kierowany przez prof. Jana \u017baryna. W obszernym tomie wydano wszystkie numery konspiracyjnego periodyku. W ko\u0144cowym okresie dzia\u0142ania – tej zlikwidowanej przez rz\u0105dz\u0105c\u0105 obecnie koalicj\u0119 – instytucji mo\u017cna by\u0142o odwiedzi\u0107 wystaw\u0119 po\u015bwi\u0119con\u0105 “SiN”. Zorganizowano r\u00f3wnie\u017c debat\u0119, kt\u00f3rej zapis wideo mo\u017cna obejrze\u0107 poni\u017cej.<\/p>\n\n\n\n Karol Gaw\u0142owski<\/strong><\/p>\n\n\n\n