{"id":13095,"date":"2025-02-03T14:48:08","date_gmt":"2025-02-03T13:48:08","guid":{"rendered":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095"},"modified":"2025-02-02T14:52:39","modified_gmt":"2025-02-02T13:52:39","slug":"wielka-serbia-jako-droga-do-boga","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095","title":{"rendered":"Rafa\u0142 Sk\u00f3rniewski: \u015awi\u0119tosawie &#8211; Wielka Serbia jako droga do Boga"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>I.Wst\u0119p<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Definicja \u015bwi\u0119tosawia<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u015awi\u0119tosawie (<em>Svetosavlje<\/em>) to ideologia religijno-narodowa, \u0142\u0105cz\u0105ca prawos\u0142awie z serbskim nacjonalizmem, kt\u00f3ra ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym. Jej nazwa pochodzi od \u015bw. Sawy (1175 \u2013 1235) &#8211; \u015bredniowiecznego duchownego i pierwszego arcybiskupa Serbii, kt\u00f3rego rola w budowaniu to\u017csamo\u015bci narodowej by\u0142a kluczowa. \u015aw. Sawa (w\u0142a\u015bciwie <em>Rastko Nemanji\u0107)<\/em> sta\u0142 si\u0119 symbolem jedno\u015bci serbskiego narodu i Cerkwi prawos\u0142awnej, a jego dziedzictwo wykorzystywane by\u0142o zar\u00f3wno w teologicznych, jak i politycznych koncepcjach.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015awi\u0119tosawie postrzega nar\u00f3d serbski jako \u201ebogono\u015bny\u201d (<em>bogonosni narod<\/em>) a wi\u0119c maj\u0105cy wyj\u0105tkow\u0105 misj\u0119 obrony prawos\u0142awia przed wp\u0142ywami zachodniego modernizmu, liberalizmu oraz komunizmu. W jego ramach odrzuca si\u0119 warto\u015bci liberalnej demokracji i sekularyzmu, podkre\u015blaj\u0105c konieczno\u015b\u0107 silnej wi\u0119zi mi\u0119dzy duchowie\u0144stwem a w\u0142adz\u0105 \u015bwieck\u0105. Ideologia ta zawiera r\u00f3wnie\u017c silny element mesjanistyczny, wed\u0142ug kt\u00f3rego Serbowie s\u0105 powo\u0142ani do podtrzymywania duchowej czysto\u015bci prawos\u0142awia i ochrony jego tradycji przed zepsuciem \u015bwiata zachodniego.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015awi\u0119tosawie, cho\u0107 ukszta\u0142towane w XX wieku, czerpie inspiracje z wcze\u015bniejszych serbskich tradycji historycznych i religijnych. Szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0119 odgrywa tu mit kosowski \u2013 idea po\u015bwi\u0119cenia si\u0119 narodu serbskiego w imi\u0119 wy\u017cszych warto\u015bci duchowych, symbolizowana przez kl\u0119sk\u0119 w bitwie na Kosowym Polu w 1389 roku. To wydarzenie, cho\u0107 zako\u0144czone militarn\u0105 pora\u017ck\u0105 i pogromem przez tureckiego agresora, interpretowane jest jako akt wyboru \u201eKr\u00f3lestwa Niebieskiego\u201d zamiast doczesnej w\u0142adzy politycznej.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Nawi\u0105zanie do \u015bw. Sawy jako symbolu jedno\u015bci narodu i Cerkwi<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u015awi\u0119tosawie jest nierozerwalnie zwi\u0105zane z postaci\u0105 \u015bw. Sawy, kt\u00f3ry w serbskiej tradycji zajmuje miejsce analogiczne do roli \u015bwi\u0119tych za\u0142o\u017cycieli narod\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich, takich jak \u015bw. Wojciech w Polsce czy \u015bw. W\u0142odzimierz na Rusi. Jego znaczenie wynika nie tylko z roli w ustanowieniu autokefalicznej Cerkwi serbskiej, ale tak\u017ce z wp\u0142ywu na kszta\u0142towanie serbskiej \u015bwiadomo\u015bci narodowej.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015aw. Sawa uosabia jedno\u015b\u0107 duchow\u0105 i narodow\u0105 Serb\u00f3w. Jego dzia\u0142alno\u015b\u0107 w XIII wieku by\u0142a kluczowa dla ugruntowania niezale\u017cno\u015bci religijnej Serbii (pami\u0119ta\u0107 bowiem trzeba, \u017ce autokefaliczne cerkwie narodowe ciesz\u0105 si\u0119 znacznie wi\u0119ksz\u0105 swobod\u0105 ni\u017c ko\u015bcio\u0142y katolickie zale\u017cne od Watykanu), co wzmocni\u0142o tak\u017ce jej polityczn\u0105 autonomi\u0119 w regionie. Za\u0142o\u017cony przez niego monaster Chilandar na g\u00f3rze Athos do dzi\u015b pozostaje jednym z najwa\u017cniejszych o\u015brodk\u00f3w duchowych prawos\u0142awia serbskiego.<\/p>\n\n\n\n<p>W XX wieku jego posta\u0107 sta\u0142a si\u0119 centralnym punktem ideologii nazwanej na jego cze\u015b\u0107, a jego imi\u0119 by\u0142o u\u017cywane do legitymizowania serbskiego nacjonalizmu. W ideologii tej \u015bw. Sawa jest przedstawiany jako nie tylko \u015bwi\u0119ty i za\u0142o\u017cyciel Cerkwi serbskiej, ale tak\u017ce duchowy przyw\u00f3dca narodu, kt\u00f3ry ustanowi\u0142 po wsze czasy zasady jego religijnej i politycznej to\u017csamo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>II. Kontekst historyczny powstania \u015bwi\u0119tosawia<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>1. Sytuacja Serbii po I wojnie \u015bwiatowej. Kr\u00f3lestwo SHS\/Jugos\u0142awia jako \u201ewi\u0119zienie narod\u00f3w\u201d \u2013 napi\u0119cia etniczne i kryzys to\u017csamo\u015bciowy<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Po zako\u0144czeniu I wojny \u015bwiatowej Serbia znalaz\u0142a si\u0119 w zupe\u0142nie nowej sytuacji politycznej. Dotychczasowe Kr\u00f3lestwo Serbii, kt\u00f3re przed wojn\u0105 by\u0142o stosunkowo jednolitym pa\u0144stwem narodowym, w 1918 roku sta\u0142o si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 nowego organizmu politycznego \u2013 Kr\u00f3lestwa Serb\u00f3w, Chorwat\u00f3w i S\u0142owe\u0144c\u00f3w (SHS). By\u0142o to pa\u0144stwo wieloetniczne, kt\u00f3re z czasem przekszta\u0142ci\u0142o si\u0119 w Kr\u00f3lestwo Jugos\u0142awii.<\/p>\n\n\n\n<p>Decyzja o powstaniu Jugos\u0142awii wynika\u0142a z nadziei serbskich elit politycznych na utworzenie silnego pa\u0144stwa po\u0142udniowos\u0142owia\u0144skiego, zdolnego do przeciwstawienia si\u0119 zar\u00f3wno naciskom zewn\u0119trznym, jak i wewn\u0119trznym napi\u0119ciom. Jednak w praktyce okaza\u0142o si\u0119, \u017ce nowopowsta\u0142e pa\u0144stwo nie tylko nie rozwi\u0105za\u0142o wcze\u015bniejszych problem\u00f3w narodowo\u015bciowych, ale wr\u0119cz je spot\u0119gowa\u0142o.<\/p>\n\n\n\n<p>Serbowie stanowili najwi\u0119ksz\u0105 i dominuj\u0105c\u0105 grup\u0119 w nowym pa\u0144stwie, co prowadzi\u0142o do konflikt\u00f3w z innymi narodami, zw\u0142aszcza Chorwatami i S\u0142owe\u0144cami, kt\u00f3rzy mieli odmienne tradycje polityczne i kulturowe. Chorwaci w szczeg\u00f3lno\u015bci d\u0105\u017cyli do wi\u0119kszej autonomii w ramach Kr\u00f3lestwa SHS, co prowadzi\u0142o do napi\u0119\u0107 politycznych i kryzys\u00f3w rz\u0105dowych. W konsekwencji wprowadzano coraz bardziej autorytarne formy rz\u0105d\u00f3w, co tylko pog\u0142\u0119bia\u0142o podzia\u0142y narodowo\u015bciowe.<\/p>\n\n\n\n<p>Wielonarodowy charakter pa\u0144stwa sprawi\u0142, \u017ce Kr\u00f3lestwo Jugos\u0142awii cz\u0119sto okre\u015blane by\u0142o mianem \u201ewi\u0119zienia narod\u00f3w\u201d \u2013 tak jak wcze\u015bniej nazywano Austro-Wegry, t\u0142amsz\u0105ce g\u0142\u00f3wnie narody s\u0142owia\u0144skie. Serbowie, cho\u0107 formalnie byli g\u0142\u00f3wn\u0105 si\u0142\u0105 polityczn\u0105, nie mogli czu\u0107 si\u0119 pewnie w otoczeniu innych narodowo\u015bci, kt\u00f3re cz\u0119sto nie podziela\u0142y ich wizji centralistycznej i prawos\u0142awnej Jugos\u0142awii.<\/p>\n\n\n\n<p>W obliczu narastaj\u0105cych problem\u00f3w wewn\u0119trznych serbskie elity intelektualne i duchowne zacz\u0119\u0142y poszukiwa\u0107 ideologii, kt\u00f3ra mog\u0142aby sta\u0107 si\u0119 fundamentem jednocz\u0105cym nar\u00f3d serbski. W tym kontek\u015bcie narodzi\u0142a si\u0119 idea \u015bwi\u0119tosawia, kt\u00f3ra mia\u0142a po\u0142\u0105czy\u0107 serbsk\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 narodow\u0105 z religi\u0105 prawos\u0142awn\u0105, odrzucaj\u0105c jednocze\u015bnie wp\u0142ywy Zachodu oraz ideologie nowoczesno\u015bci, takie jak liberalizm i komunizm.<\/p>\n\n\n\n<p>Zach\u00f3d postrzegany by\u0142 przez wielu serbskich my\u015blicieli jako zagro\u017cenie, poniewa\u017c reprezentowa\u0142 warto\u015bci oparte na sekularyzmie, indywidualizmie i liberalnej demokracji, kt\u00f3re sta\u0142y w sprzeczno\u015bci z tradycyjn\u0105 serbsk\u0105 wsp\u00f3lnotowo\u015bci\u0105 i religijnym konserwatyzmem. W szczeg\u00f3lno\u015bci pohabsburski katolicyzm oraz w pewnym stopniu islam w Bo\u015bni traktowane by\u0142y jako czynniki mog\u0105ce prowadzi\u0107 do duchowego rozk\u0142adu Serbii.<\/p>\n\n\n\n<p>Z drugiej strony, r\u00f3wnie du\u017cym zagro\u017ceniem dla serbskiej to\u017csamo\u015bci by\u0142o rosn\u0105ce znaczenie komunizmu. W okresie mi\u0119dzywojennym idee marksistowskie zacz\u0119\u0142y zdobywa\u0107 popularno\u015b\u0107, zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d robotnik\u00f3w i cz\u0119\u015bci m\u0142odzie\u017cy akademickiej. Serbska Cerkiew prawos\u0142awna, a wraz z ni\u0105 ideolodzy \u015bwi\u0119tosawia, uznali komunizm za wroga numer jeden, poniewa\u017c uderza\u0142 on w fundamenty zar\u00f3wno religijne, jak i narodowe. Uwidoczni\u0142o si\u0119 to szczeg\u00f3lnie podczas II wojny \u015bwiatowej, gdy komunist\u00f3w zwalczali zaciekle formalnie podporz\u0105dkowani kr\u00f3lewskiemu rz\u0105dowi na uchod\u017astwie w Londynie czetnicy, cz\u0119sto wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105c w tej materii z okupantami niemieckim i w\u0142oskim.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015awi\u0119tosawie mia\u0142o stanowi\u0107 odpowied\u017a na te zagro\u017cenia, oferuj\u0105c Serbom ideologi\u0119, kt\u00f3ra podkre\u015bla\u0142a ich wyj\u0105tkow\u0105 misj\u0119 dziejow\u0105 oraz konieczno\u015b\u0107 oparcia serbskiego pa\u0144stwa na zasadach religijnych i narodowych.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>2. Inspiracje historyczne<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Mit kosowski i idea \u201eserbskiego mesjanizmu\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Jednym z kluczowych element\u00f3w, na kt\u00f3rych opiera\u0142o si\u0119 \u015bwi\u0119tosawie, by\u0142a idea serbskiego mesjanizmu, g\u0142\u0119boko zakorzeniona w micie kosowskim. Odnosi si\u0119 on do bitwy na Kosowym Polu w 1389 roku, w kt\u00f3rej wojska serbskie pod wodz\u0105 ksi\u0119cia \u0141azarza ponios\u0142y kl\u0119sk\u0119 w starciu z Imperium Osma\u0144skim. Mimo \u017ce bitwa ta mia\u0142a wymiar militarny, z czasem zacz\u0119\u0142a by\u0107 interpretowana w kategoriach duchowych jako symbol wyboru Serb\u00f3w pomi\u0119dzy doczesnym panowaniem a wiecznym Kr\u00f3lestwem Niebieskim.<\/p>\n\n\n\n<p>Wed\u0142ug legendy ksi\u0105\u017c\u0119 \u0141azarz mia\u0142 dokona\u0107 wyboru mi\u0119dzy \u201eziemskim kr\u00f3lestwem\u201d, kt\u00f3re wi\u0105za\u0142oby si\u0119 z uleg\u0142o\u015bci\u0105 wobec naje\u017ad\u017ac\u00f3w, a \u201eniebia\u0144skim kr\u00f3lestwem\u201d \u2013 \u015bcie\u017ck\u0105 m\u0119cze\u0144stwa i duchowej czysto\u015bci. Wybieraj\u0105c \u015bmier\u0107 w walce z Turkami, Serbowie mieli rzekomo potwierdzi\u0107 swoje powo\u0142anie do duchowego cierpienia i obrony prawos\u0142awia.<\/p>\n\n\n\n<p>Ta interpretacja bitwy kosowskiej sta\u0142a si\u0119 jednym z najwa\u017cniejszych fundament\u00f3w serbskiej to\u017csamo\u015bci narodowej i religijnej. W XX wieku mit kosowski zosta\u0142 ponownie wykorzystany przez ideolog\u00f3w \u015bwi\u0119tosawia jako uzasadnienie dla serbskiej wyj\u0105tkowo\u015bci i nieustannej walki z \u201ewrogami wiary\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Dziedzictwo dynastii Nemanicz\u00f3w i \u015bw. Sawy jako fundament mitu za\u0142o\u017cycielskiego<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Obok mitu kosowskiego kluczow\u0105 inspiracj\u0105 dla \u015bwi\u0119tosawia by\u0142a dynastia Nemanicz\u00f3w, kt\u00f3ra rz\u0105dzi\u0142a Serbi\u0105 w XIII i XIV wieku. By\u0142 to okres najwi\u0119kszej \u015bwietno\u015bci \u015bredniowiecznej Serbii, gdy kraj osi\u0105gn\u0105\u0142 status regionalnego mocarstwa i rozwija\u0142 si\u0119 zar\u00f3wno pod wzgl\u0119dem politycznym, jak i kulturalnym.<\/p>\n\n\n\n<p>Najwa\u017cniejsz\u0105 postaci\u0105 w\u015br\u00f3d w\u0142adc\u00f3w tej dynastii by\u0142 Stefan Nemania, kt\u00f3ry za\u0142o\u017cy\u0142 pa\u0144stwo serbskie (znane pocz\u0105tkowo jako Raszka) i ustanowi\u0142 jego religijne fundamenty. Jednak jeszcze wi\u0119ksz\u0105 rol\u0119 odegra\u0142 jego syn, \u015bw. Sawa, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 duchowym ojcem narodu serbskiego. To w\u0142a\u015bnie on wywalczy\u0142 dla Serbii autokefali\u0119, uniezale\u017cniaj\u0105c Cerkiew serbsk\u0105 od Konstantynopola, co mia\u0142o decyduj\u0105ce znaczenie dla kszta\u0142towania si\u0119 to\u017csamo\u015bci narodowej.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015awi\u0119tosawie nawi\u0105zuje do tej tradycji, traktuj\u0105c dynasti\u0119 Nemanicz\u00f3w jako wz\u00f3r idealnego, \u015bwi\u0119tego przyw\u00f3dztwa, w kt\u00f3rym w\u0142adza polityczna i religijna by\u0142y ze sob\u0105 nierozerwalnie zwi\u0105zane. W doktrynie \u015bwi\u0119tosawia posta\u0107 \u015bw. Sawy pe\u0142ni rol\u0119 nie tylko za\u0142o\u017cyciela serbskiej duchowo\u015bci, ale tak\u017ce stra\u017cnika czysto\u015bci narodu i jego misji dziejowej.<\/p>\n\n\n\n<p>W ten spos\u00f3b ideologia ta si\u0119ga do najstarszych tradycji serbskiej pa\u0144stwowo\u015bci i religii, \u0142\u0105cz\u0105c elementy historyczne z mesjanistycznym przekonaniem o szczeg\u00f3lnym przeznaczeniu Serb\u00f3w. Takie podej\u015bcie pozwala\u0142o serbskim elitom duchowym i politycznym budowa\u0107 ideologi\u0119, kt\u00f3ra mia\u0142a zapewni\u0107 jedno\u015b\u0107 narodu w obliczu wsp\u00f3\u0142czesnych wyzwa\u0144.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>III. G\u0142\u00f3wne za\u0142o\u017cenia ideologiczne<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Ideologia \u015bwi\u0119tosawia&nbsp; opiera si\u0119 na trzech fundamentalnych za\u0142o\u017ceniach:<\/p>\n\n\n\n<ol start=\"1\" class=\"wp-block-list\">\n<li>teologicznych \u2013 kt\u00f3re okre\u015blaj\u0105 Serb\u00f3w jako <em>nar\u00f3d bogono\u015bny<\/em>, maj\u0105cy szczeg\u00f3ln\u0105 misj\u0119 obrony prawos\u0142awia oraz wprowadzaj\u0105cy koncepcj\u0119 <em>teodemokracji<\/em> jako w\u0142a\u015bciwego modelu rz\u0105d\u00f3w;<\/li>\n\n\n\n<li>antymodernistycznych i antyzachodnich \u2013 odrzucaj\u0105cych warto\u015bci sekularyzmu, indywidualizmu i materializmu jako \u201echor\u00f3b\u201d cywilizacji zachodniej, przeciwstawiaj\u0105cych <em>\u015bwi\u0119t\u0105 Serbi\u0119<\/em> zdegenerowanej Europie;<\/li>\n\n\n\n<li>martyrologicznych \u2013 podkre\u015blaj\u0105cych rol\u0119 cierpienia i ofiary w dziejach narodu serbskiego, zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie mitu kosowskiego i koncepcji \u201eKr\u00f3lestwa Niebieskiego\u201d.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p>Ka\u017cdy z tych element\u00f3w ma kluczowe znaczenie dla rozumienia \u015bwi\u0119tosawia jako ideologii \u0142\u0105cz\u0105cej religi\u0119 i nacjonalizm w jedn\u0105 nierozerwaln\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>1. Teologiczny fundament<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>a. Koncepcja \u201enarodu-bogono\u015bcy\u201d (bogonosni narod) \u2013 Serbowie jako nar\u00f3d wybrany do obrony prawos\u0142awia<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Jednym z g\u0142\u00f3wnych dogmat\u00f3w \u015bwi\u0119tosawia jest przekonanie, \u017ce Serbowie s\u0105 narodem bogono\u015bnym (<em>bogonosni narod<\/em>), co oznacza, \u017ce maj\u0105 szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0119 w historii chrze\u015bcija\u0144stwa jako jego obro\u0144cy i stra\u017cnicy prawos\u0142awnej wiary. Koncepcja ta wywodzi si\u0119 z teologii dw\u00f3ch duchownych \u015bw. Miko\u0142aja Velimirovicia (1881 \u2013 1956) i \u015bw. Justyna Popovicia (1894 \u2013 1979) kt\u00f3rzy twierdzili, \u017ce Serbowie otrzymali specjalne powo\u0142anie od Boga \u2013 nie tylko jako wsp\u00f3lnota narodowa, ale tak\u017ce jako duchowy przedmurze prawos\u0142awia przeciwko wp\u0142ywom zar\u00f3wno Zachodu, jak i islamu.<\/p>\n\n\n\n<p>Przekonanie o wybra\u0144stwie Serb\u00f3w mia\u0142o swoje korzenie w \u015bredniowieczu, ale w XX wieku zosta\u0142o dodatkowo wzmocnione przez ideolog\u00f3w \u015bwi\u0119tosawia. Twierdzili oni, \u017ce Serbia, podobnie jak Izrael w Starym Testamencie, jest narodem wybranym do realizowania Bo\u017cego planu na ziemi. W tym kontek\u015bcie wszelkie wojny, kl\u0119ski i cierpienia Serb\u00f3w interpretowano jako dow\u00f3d na ich duchow\u0105 wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 i misj\u0119 ochrony prawos\u0142awia przed wp\u0142ywami heretyckimi oraz nihilizmem wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n<p>Serbska Cerkiew prawos\u0142awna, w odr\u00f3\u017cnieniu od Ko\u015bcio\u0142a katolickiego, kt\u00f3ry d\u0105\u017cy\u0142 do uniwersalizmu, silnie podkre\u015bla\u0142a znaczenie to\u017csamo\u015bci narodowej. W \u015bwi\u0119tosawiu religia i narodowo\u015b\u0107 by\u0142y nieroz\u0142\u0105czne \u2013 aby by\u0107 prawdziwym Serbem, nale\u017ca\u0142o by\u0107 prawos\u0142awnym.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>b. Teodemokracja \u2013 synteza w\u0142adzy \u015bwieckiej i duchowej, krytyka demokracji liberalnej<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Kolejnym istotnym elementem ideologii \u015awi\u0119tosawia jest idea teodemokracji (<em>teokratija i demokratija<\/em>), czyli koncepcja \u0142\u0105cz\u0105ca w\u0142adz\u0119 duchow\u0105 i \u015bwieck\u0105 w harmonijn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. Teoria ta zosta\u0142a sformu\u0142owana przez ww. Velimirovicia, kt\u00f3ry uwa\u017ca\u0142, \u017ce pa\u0144stwo powinno by\u0107 rz\u0105dzone wed\u0142ug zasad chrze\u015bcija\u0144skich, a nie liberalnej demokracji.<\/p>\n\n\n\n<p>Teodemokracja oznacza\u0142a, \u017ce w\u0142adza polityczna nie powinna by\u0107 oddzielona od autorytetu religijnego, a pa\u0144stwo powinno by\u0107 rz\u0105dzone zgodnie z zasadami prawos\u0142awia. By\u0142a to koncepcja przeciwstawna zar\u00f3wno zachodniemu liberalizmowi, kt\u00f3ry oddziela\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 od pa\u0144stwa, jak i komunizmowi, kt\u00f3ry zwalcza\u0142 religi\u0119.<\/p>\n\n\n\n<p>Wed\u0142ug zwolennik\u00f3w \u015bwi\u0119tosawia, liberalna demokracja jest sprzeczna z chrze\u015bcija\u0144stwem, poniewa\u017c:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>promuje sekularyzm, czyli oderwanie \u017cycia publicznego od religii;<\/li>\n\n\n\n<li>podkre\u015bla indywidualizm, zamiast wsp\u00f3lnotowej odpowiedzialno\u015bci narodu wobec Boga;<\/li>\n\n\n\n<li>popuszcza rz\u0105dy mas, podczas gdy w \u015bwi\u0119tosawiu w\u0142adza powinna by\u0107 sprawowana przez tych, kt\u00f3rzy kieruj\u0105 si\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 moralno\u015bci\u0105.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Teodemokracja nie oznacza\u0142a absolutnej w\u0142adzy duchowie\u0144stwa, ale zak\u0142ada\u0142a, \u017ce pa\u0144stwo i religia powinny dzia\u0142a\u0107 wsp\u00f3lnie dla dobra narodu. W praktyce prowadzi\u0142o to do silnego powi\u0105zania serbskiego prawos\u0142awia z nacjonalizmem.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>2. Antymodernizm i antyzachodnio\u015b\u0107<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u015awi\u0119tosawie odrzuca zachodnie warto\u015bci modernizmu, w tym materializm, sekularyzm i indywidualizm, uwa\u017caj\u0105c je za \u017ar\u00f3d\u0142a moralnego rozk\u0142adu. Cz\u0119sto okre\u015bla si\u0119 je jako \u201echoroby Zachodu\u201d. Zach\u00f3d, zw\u0142aszcza po rewolucji francuskiej i w epoce industrializacji, zacz\u0105\u0142 odchodzi\u0107 od warto\u015bci chrze\u015bcija\u0144skich na rzecz racjonalizmu, wolnego rynku i demokracji liberalnej. W ideologii wi\u0119tosawia te zmiany postrzegano jako niszcz\u0105ce duchow\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 narod\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p>Duchowni tacy jak Justyn Popovi\u0107 okre\u015blali sekularyzm jako herezj\u0119, kt\u00f3ra prowadzi do zniszczenia tradycyjnych warto\u015bci. Ich zdaniem Europa sta\u0142a si\u0119 \u201ezgni\u0142a\u201d duchowo, poniewa\u017c odrzuci\u0142a swoje chrze\u015bcija\u0144skie dziedzictwo na rzecz hedonizmu i konsumpcjonizmu. Serbowie mieli stanowi\u0107 \u201eostatni bastion\u201d prawdziwej chrze\u015bcija\u0144skiej cywilizacji, przeciwstawiaj\u0105c si\u0119 zdegenerowanemu Zachodowi. W ideologii \u015bwi\u0119tosawia Serbia sta\u0142a si\u0119 \u201e\u015bwi\u0119tym narodem\u201d, kt\u00f3ry musia\u0142 pozosta\u0107 wierny prawos\u0142awiu i odrzuci\u0107 zachodnie wp\u0142ywy.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>3. Kult m\u0119cze\u0144stwa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bitwa na Kosowym Polu sta\u0142a si\u0119 symbolem wyboru duchowego zamiast doczesnej w\u0142adzy. Ksi\u0105\u017c\u0119 \u0141azarz mia\u0142 wybra\u0107 \u201eKr\u00f3lestwo Niebieskie\u201d zamiast ziemskiego, co w \u015bwi\u0119tosawiu interpretowane jest jako najwy\u017csza forma lojalno\u015bci wobec Boga. Serbski nar\u00f3d mia\u0142 by\u0107 \u201enarodem-m\u0119czennikiem\u201d, kt\u00f3rego cierpienie i ofiary mia\u0142y prowadzi\u0107 do odkupienia. Ta narracja by\u0142a wykorzystywana w XX wieku w czasie wojen ba\u0142ka\u0144skich i konflikt\u00f3w etnicznych, legitymizuj\u0105c serbskie dzia\u0142ania jako obron\u0119 \u015bwi\u0119tych warto\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-embed is-type-video is-provider-youtube wp-block-embed-youtube wp-embed-aspect-16-9 wp-has-aspect-ratio\"><div class=\"wp-block-embed__wrapper\">\n<iframe loading=\"lazy\" title=\"Lazar&#039;s Curse - Epic Slavic Music of Serbia\" width=\"1200\" height=\"675\" src=\"https:\/\/www.youtube.com\/embed\/xyfy6Cuje2w?feature=oembed\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share\" referrerpolicy=\"strict-origin-when-cross-origin\" allowfullscreen><\/iframe>\n<\/div><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>IV. Kluczowi tw\u00f3rcy i ich koncepcje<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u015awi\u0119tosawie jako ideologia religijno-narodowa mia\u0142o kilku kluczowych tw\u00f3rc\u00f3w, ale szczeg\u00f3lnie istotn\u0105 rol\u0119 odegrali dwaj prawos\u0142awni duchowni: \u015bw. Miko\u0142aj Velimirovi\u0107 i \u015bw. Justyn Popovi\u0107. Ich pisma i dzia\u0142alno\u015b\u0107 przyczyni\u0142y si\u0119 do ugruntowania ideologii, \u0142\u0105cz\u0105cej prawos\u0142awie z nacjonalizmem serbskim oraz odrzucaj\u0105cej zachodni modernizm.<\/p>\n\n\n\n<p>W swoich pracach Velimirovi\u0107 i Popovi\u0107 k\u0142adli nacisk na wyj\u0105tkow\u0105 misj\u0119 Serb\u00f3w jako <em>narodu-bogono\u015bcy<\/em>, odrzucali liberalizm, sekularyzm i kapitalizm jako niszcz\u0105ce chrze\u015bcija\u0144stwo oraz d\u0105\u017cyli do stworzenia teokratycznego modelu pa\u0144stwa. Obaj byli tak\u017ce zdecydowanymi przeciwnikami idei ekumenizmu i globalizacji, kt\u00f3re uwa\u017cali za zagro\u017cenie dla prawos\u0142awnej to\u017csamo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<p>Po ich \u015bmierci ich idee by\u0142y kontynuowane przez uczni\u00f3w i zwolennik\u00f3w, takich jak Dimitrije Najdanovi\u0107, kt\u00f3ry rozwija\u0142 koncepcj\u0119 <em>serbskiego charakteru narodowego<\/em> jako fundamentu duchowej misji Serb\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>1. \u015aw. Miko\u0142aj Velimirovi\u0107<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Miko\u0142aj Velimirovi\u0107 &nbsp;w swojej ksi\u0105\u017cce <em>Narodni duh u pro\u0161losti i sada\u0161njosti<\/em> (1920) przedstawi\u0142 wizj\u0119 Serb\u00f3w jako narodu wybranego przez Boga, kt\u00f3rego misj\u0105 jest obrona prawos\u0142awia.<\/p>\n\n\n\n<p>W pracy tej podkre\u015bla\u0142, \u017ce Serbowie s\u0105 narodem wyj\u0105tkowym, poniewa\u017c przez wieki pozostawali wierni tradycjom prawos\u0142awia, nie ulegaj\u0105c wp\u0142ywom katolicyzmu ani islamu. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce si\u0142\u0105 serbskiego ducha jest zdolno\u015b\u0107 do po\u015bwi\u0119cenia, wierno\u015b\u0107 idea\u0142om i duchowa wytrwa\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n<p>W swoich analizach historycznych Velimirovi\u0107 cz\u0119sto odnosi\u0142 si\u0119 do mitu kosowskiego, wskazuj\u0105c, \u017ce bitwa na Kosowym Polu (1389) nie by\u0142a kl\u0119sk\u0105, lecz duchowym zwyci\u0119stwem, poniewa\u017c Serbowie wybrali <em>Kr\u00f3lestwo Niebieskie<\/em> zamiast doczesnej w\u0142adzy.<\/p>\n\n\n\n<p>Podstawowe za\u0142o\u017cenia Velimirovicia w <em>Narodni duh u pro\u0161losti i sada\u0161njosti<\/em>:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Serbowie jako nar\u00f3d mesjanistyczny \u2013 maj\u0105 szczeg\u00f3ln\u0105 misj\u0119 duchow\u0105 w \u015bwiecie.<\/li>\n\n\n\n<li>\u015awi\u0119tosawie jako fundament serbskiej to\u017csamo\u015bci \u2013 Serb jest prawdziwym Serbem tylko wtedy, gdy pozostaje wierny prawos\u0142awiu.<\/li>\n\n\n\n<li>Zach\u00f3d jako zagro\u017cenie \u2013 liberalizm, kapitalizm i sekularyzm prowadz\u0105 do moralnego upadku narod\u00f3w.<\/li>\n\n\n\n<li>Historia Serbii jako historia m\u0119cze\u0144stwa \u2013 cierpienie Serb\u00f3w ma warto\u015b\u0107 zbawcz\u0105 i umacnia ich duchow\u0105 si\u0142\u0119.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p><strong>Kontrowersje: antysemickie wypowiedzi, sympatie do faszyzmu w latach 30.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Pomimo swojego kanonizowania przez Serbsk\u0105 Cerkiew Prawos\u0142awn\u0105, Miko\u0142aj Velimirovi\u0107 jest postaci\u0105 kontrowersyjn\u0105, g\u0142\u00f3wnie ze wzgl\u0119du na swoje antysemickie wypowiedzi oraz pozytywny stosunek do faszyzmu w latach 30.<\/p>\n\n\n\n<p>W swoich tekstach wielokrotnie oskar\u017ca\u0142 \u017byd\u00f3w o moralne zepsucie Europy, przypisuj\u0105c im win\u0119 za propagowanie materializmu i sekularyzmu. W jednym ze swoich kaza\u0144 stwierdzi\u0142, \u017ce \u017bydzi byli \u201ezab\u00f3jcami Chrystusa\u201d i odpowiedzialnymi za degeneracj\u0119 chrze\u015bcija\u0144skiej cywilizacji.<\/p>\n\n\n\n<p>Dodatkowo w latach 30. Velimirovi\u0107 sympatyzowa\u0142 z faszystowskim ruchem ZBOR Dimitrija Ljoti\u0107a, kt\u00f3ry g\u0142osi\u0142 ultrakonserwatywn\u0105, prawos\u0142awn\u0105 wersj\u0119 nacjonalizmu. ZBOR mia\u0142 w Serbii szcz\u0105tkowe poparcie, a po inwazji niemieckiej przyst\u0105pi\u0142 do bezkrytycznej kolaboracji z Niemcami.<\/p>\n\n\n\n<p>Velimirovi\u0107 wspiera\u0142 ide\u0119 autorytarnego pa\u0144stwa opartego na zasadach religijnych i by\u0142 przeciwnikiem liberalnej demokracji. Po II wojnie \u015bwiatowej by\u0142 prze\u015bladowany przez komunistyczne w\u0142adze Jugos\u0142awii, co przyczyni\u0142o si\u0119 do jego legendy jako duchowego przyw\u00f3dcy serbskiego prawos\u0142awia.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>2. \u015aw. Justyn Popovi\u0107<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Justyn Popovi\u0107 w swojej pracy <em>Filozofija i religija Fjodora Dostojevskog<\/em> analizowa\u0142 my\u015bl rosyjskiego pisarza w kontek\u015bcie krytyki zachodniego racjonalizmu i nihilizmu.<\/p>\n\n\n\n<p>Popovi\u0107 twierdzi\u0142, \u017ce Zach\u00f3d uleg\u0142 herezji humanizmu, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 do dechrystianizacji spo\u0142ecze\u0144stw europejskich. Wed\u0142ug niego, filozofia Zachodu, od Kartezjusza po egzystencjalizm, zast\u0105pi\u0142a Boga kultem cz\u0142owieka, co prowadzi\u0142o do moralnej dekadencji.<\/p>\n\n\n\n<p>Podstawowe idee Popovicia:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>zachodnia cywilizacja oparta jest na fa\u0142szywych warto\u015bciach, kt\u00f3re prowadz\u0105 do upadku duchowego.<\/li>\n\n\n\n<li>Serbia musi opiera\u0107 si\u0119 na prawos\u0142awiu, kt\u00f3re jest jedyn\u0105 prawdziw\u0105 form\u0105 chrze\u015bcija\u0144stwa.<\/li>\n\n\n\n<li>Dostojewski by\u0142 prorokiemmoralnego kryzysu Zachodu \u2013 jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 ukazuje duchowy upadek Europy.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p><strong>Idea \u201eortodoksyjnej sobornosti\u201d jako alternatywa dla globalizacji<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Popovi\u0107 promowa\u0142 koncepcj\u0119 <em>ortodoksyjnej sobornosti<\/em>, czyli wsp\u00f3lnotowego modelu \u017cycia spo\u0142ecznego opartego na prawos\u0142awiu. By\u0142a to alternatywa dla globalizacji i zachodniego kapitalizmu, kt\u00f3re jego zdaniem niszczy\u0142y to\u017csamo\u015bci narodowe.<\/p>\n\n\n\n<p>Podstaw\u0105 <em>sobornosti<\/em> mia\u0142a by\u0107 duchowa jedno\u015b\u0107 narodu i Cerkwi, a nie model pa\u0144stwa narodowego w zachodnim rozumieniu. Popovi\u0107 podkre\u015bla\u0142, \u017ce Serbowie nie mog\u0105 przyjmowa\u0107 liberalnych koncepcji pa\u0144stwowo\u015bci, lecz powinni opiera\u0107 swoje \u017cycie spo\u0142eczne na zasadach wsp\u00f3lnoty religijnej.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>3. Wp\u0142yw uczni\u00f3w: Dimitrije Najdanovi\u0107 i jego koncepcja \u201esrpski nacionalni karakter\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Duchowe i ideologiczne dziedzictwo Velimirovicia i Popovicia by\u0142o kontynuowane przez ich uczni\u00f3w i zwolennik\u00f3w. Jednym z nich by\u0142 Dimitrije Najdanovi\u0107, kt\u00f3ry rozwin\u0105\u0142 koncepcj\u0119 \u201eserbskiego charakteru narodowego\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Najdanovi\u0107 twierdzi\u0142, \u017ce Serbowie maj\u0105 wyj\u0105tkowe cechy duchowe, kt\u00f3re odr\u00f3\u017cniaj\u0105 ich od innych narod\u00f3w. Jego zdaniem by\u0142y to:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>duchowa wytrwa\u0142o\u015b\u0107 i odporno\u015b\u0107 na asymilacj\u0119.<\/li>\n\n\n\n<li>gotowo\u015b\u0107 do cierpienia w imi\u0119 wiary i narodu.<\/li>\n\n\n\n<li>niech\u0119\u0107 do kompromis\u00f3w w sprawach religijnych.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Najdanovi\u0107 propagowa\u0142 pogl\u0105d, \u017ce Serbowie nie powinni d\u0105\u017cy\u0107 do integracji z Zachodem, lecz umacnia\u0107 swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 narodow\u0105 poprzez \u015bcis\u0142e zwi\u0105zki z prawos\u0142awiem.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>V. \u015awi\u0119tosawie w praktyce politycznej i spo\u0142ecznej<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u015awi\u0119tosawie &nbsp;swoje praktyczne zastosowanie zar\u00f3wno w sferze politycznej, jak i spo\u0142ecznej. Od momentu ukszta\u0142towania si\u0119 w latach 20. XX wieku by\u0142o wykorzystywane przez r\u00f3\u017cne ugrupowania polityczne i duchownych jako narz\u0119dzie mobilizacji spo\u0142ecznej i politycznej. Ideologia ta odegra\u0142a istotn\u0105 rol\u0119 w Serbii w kilku kluczowych momentach:<\/p>\n\n\n\n<ol start=\"1\" class=\"wp-block-list\">\n<li>w okresie mi\u0119dzywojennym, gdy sta\u0142a si\u0119 fundamentem ruchu ultrakonserwatywnego, wspieranego przez faszyzuj\u0105ce organizacje takie jak ZBOR Dimitrije Ljoti\u0107a.<\/li>\n\n\n\n<li>podczas wojen ba\u0142ka\u0144skich w latach 90., kiedy by\u0142a instrumentalizowana przez nacjonalist\u00f3w takich jak Radovan Karad\u017ei\u0107 i Vojislav \u0160e\u0161elj, kt\u00f3rzy wykorzystywali retoryk\u0119 \u201e\u015bwi\u0119tej wojny\u201d w walce o Kosowo i Bo\u015bni\u0119.<\/li>\n\n\n\n<li>w XXI wieku, gdy \u015bwi\u0119tosawie pozostaje istotnym elementem to\u017csamo\u015bci religijnej i narodowej Serbii, manifestuj\u0105cym si\u0119 w polityce prawicowych partii oraz w materialnych symbolach, takich jak monumentalna Cerkiew \u015bw. Sawy w Belgradzie.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p><strong>1. Lata 30. XX wieku: \u015awi\u0119tosawie i ruch ZBOR Dimitrije Ljoti\u0107a<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>W latach 30. XX wieku \u015bwi\u0119tosawie zosta\u0142o przyj\u0119te przez serbskich konserwatyst\u00f3w i prawicowych dzia\u0142aczy politycznych, kt\u00f3rzy postrzegali je jako alternatyw\u0119 dla zachodnich ideologii \u2013 demokracji liberalnej i komunizmu. Jednym z g\u0142\u00f3wnych politycznych zwolennik\u00f3w \u015bwi\u0119tosawia by\u0142 Dimitrije Ljoti\u0107, za\u0142o\u017cyciel ruchu ZBOR (<em>Jugos\u0142owia\u0144ska Narodowa Wsp\u00f3lnota<\/em>).<\/p>\n\n\n\n<p>Ljoti\u0107 i jego zwolennicy d\u0105\u017cyli do stworzenia autorytarnego pa\u0144stwa chrze\u015bcija\u0144skiego, kt\u00f3re mia\u0142oby by\u0107 rz\u0105dzone wed\u0142ug zasad prawos\u0142awia i konserwatyzmu. Organizacja ZBOR opowiada\u0142a si\u0119 za \u015bcis\u0142\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0105 Cerkwi prawos\u0142awnej i pa\u0144stwa, co by\u0142o zgodne z ideologi\u0105 \u015bwi\u0119tosawia. W retoryce Ljoti\u0107a dominowa\u0142y has\u0142a antydemokratyczne, antykomunistyczne i antyliberalne, a jego ruch polityczny widzia\u0142 w nowej doktrynie podstaw\u0119 dla budowy nowego serbskiego pa\u0144stwa narodowego.<\/p>\n\n\n\n<p>Dimitrije Ljoti\u0107, inspirowany naukami Miko\u0142aja Velimirovicia, chcia\u0142 przekszta\u0142ci\u0107 Jugos\u0142awi\u0119 w pa\u0144stwo oparte na zasadach ewangelicznych i prawos\u0142awnej duchowo\u015bci. Jego zdaniem polityka powinna by\u0107 podporz\u0105dkowana religii, a prawos\u0142awie stanowi\u0107 fundament narodowej jedno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<p>Cechy \u201epa\u0144stwa opartego na Ewangelii\u201d wed\u0142ug ZBOR:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>silna w\u0142adza autorytarna, powi\u0105zana z Cerkwi\u0105 prawos\u0142awn\u0105.<\/li>\n\n\n\n<li>odrzucenie liberalnej demokracji i kapitalizmu.<\/li>\n\n\n\n<li>wychowanie spo\u0142ecze\u0144stwa w duchu chrze\u015bcija\u0144skim i patriotycznym.<\/li>\n\n\n\n<li>eliminacja \u201ewrog\u00f3w narodu\u201d \u2013 komunist\u00f3w, libera\u0142\u00f3w, a tak\u017ce \u017byd\u00f3w i masonerii, kt\u00f3rzy byli postrzegani jako zagro\u017cenie dla serbskiej to\u017csamo\u015bci.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Mimo \u017ce ZBOR nie zdoby\u0142 szerokiego poparcia w Jugos\u0142awii, jego idee przetrwa\u0142y i mia\u0142y p\u00f3\u017aniej wp\u0142yw na serbski nacjonalizm w latach 90.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>2. Okres wojen ba\u0142ka\u0144skich (lata 90.): nacjonalistyczna instrumentalizacja \u015bwi\u0119tosawia<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>W latach 90., podczas rozpadu Jugos\u0142awii i wojen na Ba\u0142kanach, \u015bwi\u0119tosawie zosta\u0142o w pe\u0142ni upolitycznione i wykorzystane jako narz\u0119dzie legitymizuj\u0105ce dzia\u0142ania nacjonalistycznych polityk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p>Najbardziej znani serbscy politycy, kt\u00f3rzy odwo\u0142ywali si\u0119 do tej doktryny, to:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Radovan Karad\u017ei\u0107 \u2013 przyw\u00f3dca Serb\u00f3w bo\u015bniackich, odpowiedzialny za polityk\u0119 czystek etnicznych w Bo\u015bni i Hercegowinie.<\/li>\n\n\n\n<li>Vojislav \u0160e\u0161elj \u2013 lider Serbskiej Partii Radykalnej, jeden z g\u0142\u00f3wnych propagator\u00f3w ideologii \u201e\u015bwi\u0119tej wojny\u201d Serb\u00f3w przeciwko Zachodowi i muzu\u0142manom.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Obaj politycy u\u017cywali \u015bwi\u0119tosawia do uzasadniania dzia\u0142a\u0144 wojennych jako obrony prawos\u0142awia i narodu serbskiego przed zagro\u017ceniami zewn\u0119trznymi i wewn\u0119trznymi. W ich retoryce wojna by\u0142a przedstawiana jako konflikt o charakterze religijnym, w kt\u00f3rym Serbowie walcz\u0105 o \u015bwi\u0119t\u0105 spraw\u0119.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015awi\u0119tosawie by\u0142o szczeg\u00f3lnie silnie wykorzystywane w kontek\u015bcie walki o Kosowo, kt\u00f3re w serbskiej narracji historycznej by\u0142o \u201eziemi\u0105 \u015bwi\u0119t\u0105\u201d. Konflikt o Kosowo zosta\u0142 przedstawiony jako nowoczesna bitwa na Kosowym Polu (1389), a wojskowe dzia\u0142ania Serbii by\u0142y usprawiedliwiane jako obrona duchowego dziedzictwa narodu.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-embed is-type-video is-provider-youtube wp-block-embed-youtube wp-embed-aspect-16-9 wp-has-aspect-ratio\"><div class=\"wp-block-embed__wrapper\">\n<iframe loading=\"lazy\" title=\"\u0412\u0415\u0421\u0415\u041b\u0418 \u0421\u0415 \u0421\u0420\u041f\u0421\u041a\u0418 \u0420\u041e\u0414\u0415 \/ VESELI SE SRPSKI RODE - \u0414\u0430\u043d\u0438\u0446\u0430 \u0426\u0440\u043d\u043e\u0433\u043e\u0440\u0447\u0435\u0432\u0438\u045b\" width=\"1200\" height=\"675\" src=\"https:\/\/www.youtube.com\/embed\/50t-8B0v9CI?feature=oembed\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share\" referrerpolicy=\"strict-origin-when-cross-origin\" allowfullscreen><\/iframe>\n<\/div><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>3. Wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107: \u015bwi\u0119tosawie jako fundament serbskiej to\u017csamo\u015bci<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli \u015bwi\u0119tosawia w XXI wieku jest Cerkiew \u015bw. Sawy w Belgradzie, najwi\u0119ksza \u015bwi\u0105tynia prawos\u0142awna na Ba\u0142kanach. Budowana przez kilkadziesi\u0105t lat, jest nie tylko miejscem kultu, ale tak\u017ce manifestacj\u0105 ideologii w przestrzeni publicznej. \u015awi\u0105tynia jest symbolem serbskiej jedno\u015bci narodowej i duchowej. Jej monumentalna architektura ma podkre\u015bla\u0107 wielko\u015b\u0107 serbskiego prawos\u0142awia i jego niepodwa\u017caln\u0105 rol\u0119 w to\u017csamo\u015bci narodowej.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>4.\u015awi\u0119tosawie w dyskursie partii prawicowych (np. Dveri)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie ideologia \u015awi\u0119tosawia jest wci\u0105\u017c obecna w serbskim dyskursie politycznym, zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d partii prawicowych, takich jak Dveri, kt\u00f3re promuj\u0105 warto\u015bci konserwatywne, antyzachodnie i prorosyjskie. Partia ta jednak cieszy si\u0119 niedu\u017cym poparciem i cho\u0107 zdarzy\u0142o si\u0119 jej wcze\u015bniej uzyskiwa\u0107 miejsca w Skupsztinie, obecnie dzia\u0142a poza parlamentem<\/p>\n\n\n\n<p>G\u0142\u00f3wne elementy \u015bwi\u0119tosawia w programie politycznym serbskiej prawicy:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>obrona warto\u015bci prawos\u0142awnych \u2013 sprzeciw wobec sekularyzmu i liberalizmu.<\/li>\n\n\n\n<li>podkre\u015blanie wyj\u0105tkowo\u015bci serbskiej misji narodowej.<\/li>\n\n\n\n<li>odrzucenie zachodnich wp\u0142yw\u00f3w \u2013 niech\u0119\u0107 do UE, NATO i globalizacji.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p><strong>VI. Krytyka i kontrowersje<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u015awi\u0119tosawie jako ideologia religijno-narodowa wywo\u0142ywa\u0142o i nadal wywo\u0142uje liczne kontrowersje, zar\u00f3wno w Serbii, jak i poza jej granicami. Cho\u0107 wielu zwolennik\u00f3w postrzega je jako fundament serbskiej to\u017csamo\u015bci i duchowo\u015bci, to jego przeciwnicy wskazuj\u0105 na liczne zagro\u017cenia, jakie wynikaj\u0105 z jego fundamentalistycznego charakteru, etnocentryzmu i politycznych nadu\u017cy\u0107.<\/p>\n\n\n\n<p>Do g\u0142\u00f3wnych zarzut\u00f3w nale\u017c\u0105:<\/p>\n\n\n\n<ol start=\"1\" class=\"wp-block-list\">\n<li>fundamentalizm religijny \u2013 ideologia \u015bwi\u0119tosawia mia\u0142a prowadzi\u0107 do wykluczenia innych grup etnicznych i religijnych, co sprzyja\u0142o napi\u0119ciom spo\u0142ecznym oraz przemocy symbolicznej i fizycznej.<\/li>\n\n\n\n<li>historyczne paradoksy \u2013 sprzeczno\u015b\u0107 mi\u0119dzy chrze\u015bcija\u0144skim uniwersalizmem a nacjonalistycznym etnocentryzmem oraz kontrowersje wok\u00f3\u0142 wsp\u00f3\u0142pracy niekt\u00f3rych duchownych z nazistami podczas II wojny \u015bwiatowej.<\/li>\n\n\n\n<li>obrona \u015bwi\u0119tosawia \u2013 jego zwolennicy argumentuj\u0105, \u017ce ideologia ta jest jedynie narz\u0119dziem obrony serbskiej to\u017csamo\u015bci w obliczu globalizacji oraz podkre\u015blaj\u0105 pr\u00f3by reinterpretacji jej w duchu ekumenizmu.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p><strong>1. Zarzuty o fundamentalizm<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Jednym z g\u0142\u00f3wnych zarzut\u00f3w wobec \u015awi\u0119tosawia jest jego wykluczaj\u0105cy charakter, kt\u00f3ry czyni go ideologi\u0105 silnie etnocentryczn\u0105, nieprzystaj\u0105c\u0105 do wsp\u00f3\u0142czesnych standard\u00f3w demokracji i pluralizmu.<\/p>\n\n\n\n<p>\u015awi\u0119tosawie podkre\u015bla szczeg\u00f3ln\u0105 misj\u0119 Serb\u00f3w jako <em>narodu-bogono\u015bcy<\/em>, co w praktyce cz\u0119sto prowadzi\u0142o do marginalizacji i dyskryminacji innych narodowo\u015bci oraz religii zamieszkuj\u0105cych Ba\u0142kany. W szczeg\u00f3lno\u015bci zarzuca si\u0119, \u017ce ideologia ta:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>utrwala\u0142a podzia\u0142y etniczne \u2013 wskazuj\u0105c Serb\u00f3w jako jedyny \u201eprawdziwy\u201d nar\u00f3d na Ba\u0142kanach, kt\u00f3ry zosta\u0142 powo\u0142any do obrony prawos\u0142awia.<\/li>\n\n\n\n<li>legitymizowa\u0142a polityk\u0119 wykluczenia \u2013 w XX wieku \u015bwi\u0119tosawie by\u0142o wykorzystywane do usprawiedliwiania dzia\u0142a\u0144 politycznych maj\u0105cych na celu eliminacj\u0119 wp\u0142yw\u00f3w innych narodowo\u015bci, zw\u0142aszcza Alba\u0144czyk\u00f3w, Chorwat\u00f3w i muzu\u0142man\u00f3w bo\u015bniackich.<\/li>\n\n\n\n<li>stawa\u0142o si\u0119 narz\u0119dziem politycznym \u2013 w latach 90. ideologia taby\u0142a wykorzystywana do mobilizacji spo\u0142ecze\u0144stwa w wojnach ba\u0142ka\u0144skich, a jej elementy by\u0142y obecne w retoryce nacjonalistycznych lider\u00f3w, takich jak Radovan Karad\u017ei\u0107 i Vojislav \u0160e\u0161elj.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Przemoc symboliczna wynikaj\u0105ca ze \u015awi\u0119tosawia objawia\u0142a si\u0119 tak\u017ce w j\u0119zyku i narracji historycznej, gdzie Serbowie przedstawiani byli jako odwieczne ofiary spisk\u00f3w Zachodu, a inne narody jako wrogowie \u201e\u015bwi\u0119tej Serbii\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Problem \u201ereligijnego szowinizmu\u201d wed\u0142ug Mircei Eliadego<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Wybitny historyk religii Mircea Eliade zwraca\u0142 uwag\u0119 na zjawisko religijnego szowinizmu, kt\u00f3re polega na instrumentalnym wykorzystywaniu religii do legitymizacji w\u0142adzy politycznej i dzia\u0142a\u0144 wojennych. W jego analizie ideologie takie jak \u015bwi\u0119tosawie mog\u0105 \u0142atwo prowadzi\u0107 do:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>uzasadniania konflikt\u00f3w religijnych jako nieuniknionych star\u0107 \u201esi\u0142 dobra i z\u0142a\u201d.<\/li>\n\n\n\n<li>redukcji duchowo\u015bci do narz\u0119dzia politycznego, co prowadzi do jej wypaczenia.<\/li>\n\n\n\n<li>moralnej absolutyzacji w\u0142asnego narodu, co u\u0142atwia usprawiedliwianie dzia\u0142a\u0144 represyjnych wobec innych grup.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>W przypadku \u015bwi\u0119tosawia tego rodzaju mechanizmy by\u0142y szczeg\u00f3lnie widoczne w XX wieku, gdy ideologia ta s\u0142u\u017cy\u0142a jako narz\u0119dzie budowania narracji o Serbach jako obro\u0144cach chrze\u015bcija\u0144stwa, co usprawiedliwia\u0142o agresywne dzia\u0142ania polityczne i militarne.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>2. Historyczne paradoksy<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Chrze\u015bcija\u0144stwo, jako religia o charakterze uniwersalistycznym, g\u0142osi ide\u0119 r\u00f3wno\u015bci wszystkich ludzi przed Bogiem. Jednak doktryna \u015bwi\u0119tosawia \u0142\u0105czy\u0142a elementy religijne z silnym etnocentryzmem, co prowadzi\u0142o do powa\u017cnych napi\u0119\u0107 i wewn\u0119trznych sprzeczno\u015bci. Z jednej strony \u015bwi\u0119tosawie g\u0142osi\u0142o warto\u015bci duchowe i moralne, ale z drugiej podkre\u015bla\u0142o wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 Serb\u00f3w, co sta\u0142o w sprzeczno\u015bci z ide\u0105 uniwersalnej wsp\u00f3lnoty chrze\u015bcija\u0144skiej. Teologowie krytykuj\u0105cy t\u0119 ide\u0119 wskazywali, \u017ce zamkn\u0119\u0142a prawos\u0142awie serbskie w nacjonalistycznych ramach, co ograniczy\u0142o jego otwarto\u015b\u0107 na dialog z innymi wyznaniami i narodami.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Wsp\u00f3\u0142praca Velimirovicia z nazistami podczas II wojny \u015bwiatowej<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Jednym z najbardziej kontrowersyjnych aspekt\u00f3w \u015bwi\u0119tosawia jest wsp\u00f3\u0142praca niekt\u00f3rych jego ideolog\u00f3w z nazistami podczas II wojny \u015bwiatowej. Miko\u0142aj Velimirovi\u0107 by\u0142 oskar\u017cany o wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z re\u017cimem hitlerowskim, zw\u0142aszcza w latach 1941\u20131944. Cho\u0107 p\u00f3\u017aniej by\u0142 wi\u0119ziony w obozie koncentracyjnym w Dachau, jego wcze\u015bniejsze wypowiedzi sugerowa\u0142y sympati\u0119 do niekt\u00f3rych element\u00f3w faszystowskiego porz\u0105dku, zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie antykomunizmu i antysemityzmu.<\/p>\n\n\n\n<p>Z kolei Dimitrije Ljoti\u0107, przyw\u00f3dca ruchu ZBOR, otwarcie wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z nazistami i promowa\u0142 serbsk\u0105 wersj\u0119 korporacyjnego pa\u0144stwa religijnego.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>3. G\u0142osy obro\u0144c\u00f3w<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Zwolennicy odpieraj\u0105 zarzuty, twierdz\u0105c, \u017ce ideologia ta nie jest fundamentalistyczna ani szowinistyczna, lecz stanowi narz\u0119dzie obrony serbskiej to\u017csamo\u015bci przed globalizacj\u0105 i agresywn\u0105 sekularyzacj\u0105.<\/p>\n\n\n\n<p>W ich interpretacji to nie ideologia agresji, lecz spos\u00f3b na zachowanie narodowej i religijnej integralno\u015bci Serbii. Argumentuj\u0105 oni, \u017ce:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>\u015bwi\u0119tosawie chroni serbsk\u0105 duchowo\u015b\u0107 przed wp\u0142ywami Zachodu.<\/li>\n\n\n\n<li>jest przeciwie\u0144stwem nihilizmu i moralnego relatywizmu wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata.<\/li>\n\n\n\n<li>dzia\u0142a jako si\u0142a konsoliduj\u0105ca serbski nar\u00f3d w obliczu zagro\u017ce\u0144 geopolitycznych.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p><strong>Pr\u00f3by reinterpretacji \u015bwi\u0119tosawia w duchu ekumenizmu (np. patriarcha Ireneusz)<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Niekt\u00f3rzy wsp\u00f3\u0142cze\u015bni duchowni serbscy, tacy jak zwierzchnik Serbskiego Ko\u015bcio\u0142a Prawos\u0142awnego patriarcha Ireneusz (1930 \u2013 2020), starali si\u0119 reinterpretowa\u0107 \u015bwi\u0119tosawie w bardziej otwarty spos\u00f3b. W ich koncepcji &nbsp;nie powinno by\u0107 zamkni\u0119t\u0105, nacjonalistyczn\u0105 ideologi\u0105, ale raczej elementem dialogu religijnego i duchowego odrodzenia. Patriarcha Ireneusz pr\u00f3bowa\u0142 \u0142\u0105czy\u0107 elementy tej doktryny z ide\u0105 ekumenizmu, staraj\u0105c si\u0119 zmieni\u0107 jego skrajnie konserwatywne oblicze. Jednak takie podej\u015bcie spotka\u0142o si\u0119 z ostr\u0105 krytyk\u0105 ze strony bardziej radykalnych \u015brodowisk.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>VII. Por\u00f3wnanie \u015bwi\u0119tosawia z mesjanizmem polskim<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u015awi\u0119tosawie i polski mesjanizm narodowy to dwie ideologie religijno-narodowe, kt\u00f3re kszta\u0142towa\u0142y to\u017csamo\u015b\u0107 Serb\u00f3w i Polak\u00f3w w r\u00f3\u017cnych epokach historycznych. Cho\u0107 powsta\u0142y w odmiennych kontekstach geopolitycznych, wykazuj\u0105 liczne podobie\u0144stwa wynikaj\u0105ce z sakralizacji historii, eschatologii narodowej oraz roli duchowych przyw\u00f3dc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p>Zar\u00f3wno Serbowie, jak i Polacy, na przestrzeni dziej\u00f3w do\u015bwiadczyli wielkich tragedii narodowych \u2013 Serbowie kl\u0119ski na Kosowym Polu (1389), a Polacy rozbior\u00f3w (1772\u20131795) i nieudanych powsta\u0144 narodowych. W obu przypadkach historyczna kl\u0119ska zosta\u0142a zreinterpretowana w kategoriach religijnych i sta\u0142a si\u0119 fundamentem dla ideologii narodowych, opartych na koncepcji cierpienia jako elementu zbawienia.<\/p>\n\n\n\n<p>Jednak r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy obiema koncepcjami wynikaj\u0105 przede wszystkim z odmiennych tradycji religijnych i filozoficznych \u2013 \u015bwi\u0119tosawie opiera si\u0119 na prawos\u0142awiu, natomiast mesjanizm polski wyrasta z katolicyzmu i mistycyzmu romantycznego. Istotne r\u00f3\u017cnice wyst\u0119puj\u0105 tak\u017ce w sposobie dzia\u0142ania i rozumienia roli narodu w historii.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>1. Podobie\u0144stwa<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Zar\u00f3wno \u015bwi\u0119tosawie, jak i mesjanizm polski, sakralizuj\u0105 histori\u0119 narodow\u0105 i nadaj\u0105 jej religijny wymiar.<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Serbia: Bitwa na Kosowym Polu (1389) sta\u0142a si\u0119 mitem za\u0142o\u017cycielskim serbskiej to\u017csamo\u015bci narodowej. Kl\u0119ska wojsk serbskich w walce z Osmanami zosta\u0142a zinterpretowana jako \u015bwiadomy wyb\u00f3r duchowego m\u0119cze\u0144stwa \u2013 ksi\u0105\u017c\u0119 \u0141azarz, wed\u0142ug legendy, mia\u0142 wybra\u0107 Kr\u00f3lestwo Niebieskie zamiast doczesnego panowania. Odt\u0105d Serbowie postrzegali swoj\u0105 histori\u0119 jako ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 cierpienia i po\u015bwi\u0119cenia dla prawos\u0142awia.<\/li>\n\n\n\n<li>Polska: Rozbiory Polski oraz kl\u0119ski powsta\u0144 narodowych (1794, 1830, 1863) by\u0142y traktowane w podobny spos\u00f3b \u2013 jako krzy\u017c, kt\u00f3ry Polska musi nie\u015b\u0107 dla zbawienia \u015bwiata. Idea Polski jako narodu-m\u0119czennika by\u0142a kluczowa w romantyzmie, szczeg\u00f3lnie w dzie\u0142ach Adama Mickiewicza (<em>Dziady cz. III<\/em>) i Juliusza S\u0142owackiego (<em>Kordian<\/em>).<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>W obu przypadkach nar\u00f3d zosta\u0142 przedstawiony jako ofiara historycznych okoliczno\u015bci, ale jednocze\u015bnie jako wsp\u00f3lnota wybrana do spe\u0142nienia wy\u017cszej misji duchowej.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Eschatologia narodowa: wiara w \u201ezmartwychwstanie\u201d narodu<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Obie ideologie zawieraj\u0105 silny komponent eschatologiczny \u2013 przekonanie, \u017ce cierpienie narodu jest tylko etapem na drodze do jego zmartwychwstania i odkupienia.<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Serbia: \u015bwi\u0119tosawie \u0142\u0105czy si\u0119 z ide\u0105 Serbii jako \u201eTrzeciego Rzymu\u201d, czyli duchowej spadkobierczyni Bizancjum, maj\u0105cej szczeg\u00f3ln\u0105 misj\u0119 w \u015bwiecie prawos\u0142awia. Serbowie wierzyli, \u017ce mimo historycznych kl\u0119sk ich nar\u00f3d przetrwa i odzyska dawn\u0105 wielko\u015b\u0107.<\/li>\n\n\n\n<li>Polska: koncepcja \u201ePolski jako Chrystusa Narod\u00f3w\u201d oznacza\u0142a, \u017ce Polska musi umrze\u0107 (rozbiory), aby p\u00f3\u017aniej zmartwychwsta\u0107 i przewodzi\u0107 innym narodom w odnowie moralnej \u015bwiata. Przekonanie to by\u0142o silnie obecne w tw\u00f3rczo\u015bci romantyk\u00f3w, zw\u0142aszcza w <em>Widzeniu ksi\u0119dza Piotra<\/em> w <em>Dziadach cz. III<\/em>.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Obie ideologie widzia\u0142y cierpienie jako \u015brodek do duchowego zwyci\u0119stwa, co nadawa\u0142o ich narracjom religijny, niemal apokaliptyczny wymiar.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Rola intelektualist\u00f3w: Velimirovi\u0107 i Popovi\u0107 jako duchowi przyw\u00f3dcy vs. Mickiewicz i S\u0142owacki jako \u201ewieszcze\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>W obu przypadkach kluczow\u0105 rol\u0119 w rozwoju ideologii odegrali intelektuali\u015bci, kt\u00f3rzy pe\u0142nili funkcj\u0119 duchowych i narodowych przewodnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Serbia: \u015bwi\u0119tosawie by\u0142o rozwijane przez \u015bw. Miko\u0142aja Velimirovicia i \u015bw. Justyna Popovicia, kt\u00f3rzy podkre\u015blali, \u017ce Serbowie maj\u0105 szczeg\u00f3ln\u0105 misj\u0119 religijn\u0105. Ich idee mia\u0142y ogromny wp\u0142yw na serbsk\u0105 Cerkiew prawos\u0142awn\u0105 oraz ruchy nacjonalistyczne w XX wieku.<\/li>\n\n\n\n<li>Polska: polski mesjanizm narodowy by\u0142 tworzony przez poet\u00f3w romantycznych, kt\u00f3rzy pe\u0142nili rol\u0119 \u201ewieszcz\u00f3w\u201d \u2013 prorok\u00f3w przewiduj\u0105cych przysz\u0142o\u015b\u0107 narodu. Adam Mickiewicz, Juliusz S\u0142owacki i Zygmunt Krasi\u0144ski interpretowali histori\u0119 Polski w kategoriach religijnych i mistycznych, podobnie jak teologowie \u015bwi\u0119tosawia.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>W obu przypadkach ideologia narodowa nie by\u0142a tylko doktryn\u0105 polityczn\u0105, ale mia\u0142a g\u0142\u0119boki wymiar duchowy, a jej tw\u00f3rcy byli traktowani niemal jak \u015bwi\u0119ci lub prorocy.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>2. R\u00f3\u017cnice<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Najwa\u017cniejsza r\u00f3\u017cnica wynika z kontekstu historycznego, w jakim powsta\u0142y obie ideologie.<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>\u015awi\u0119tosawie wy\u0142oni\u0142o si\u0119 w XX wieku, zw\u0142aszcza w okresie mi\u0119dzywojennym, jako odpowied\u017a na kryzys to\u017csamo\u015bci Serb\u00f3w w nowo powsta\u0142ej Jugos\u0142awii. Serbowie, stanowi\u0105cy wi\u0119kszo\u015b\u0107 w Kr\u00f3lestwie SHS, czuli si\u0119 zagro\u017ceni przez rosn\u0105ce wp\u0142ywy Chorwat\u00f3w i zachodni modernizm. Doktryna by\u0142a pr\u00f3b\u0105 powrotu do \u015bredniowiecznej wielko\u015bci Serbii jako prawos\u0142awnego mocarstwa.<\/li>\n\n\n\n<li>Mesjanizm polski powsta\u0142 w XIX wieku jako reakcja na rozbiory Polski i kl\u0119ski powsta\u0144 narodowych. By\u0142a to ideologia wywodz\u0105ca si\u0119 z romantyzmu, stawiaj\u0105ca nar\u00f3d polski w roli Chrystusa cierpi\u0105cego za grzechy \u015bwiata.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p><strong>Pod\u0142o\u017ce religijne: prawos\u0142awie vs. katolicyzm z mistycyzmem<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>R\u00f3\u017cnica religijna mia\u0142a ogromne znaczenie dla kszta\u0142tu obu ideologii.<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Serbia: \u015bwi\u0119tosawie opiera si\u0119 na prawos\u0142awiu, kt\u00f3re podkre\u015bla zbiorow\u0105, wsp\u00f3lnotow\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 narodu i Cerkwi. Serbski nacjonalizm religijny by\u0142 zwi\u0105zany z ide\u0105 teokracji, czyli \u015bcis\u0142ego zwi\u0105zku religii z polityk\u0105.<\/li>\n\n\n\n<li>Polska: polski mesjanizm wyrasta\u0142 z katolicyzmu, ale mia\u0142 r\u00f3wnie\u017c silne wp\u0142ywy mistyczne, zw\u0142aszcza w interpretacji Mickiewicza i S\u0142owackiego. Polska religijno\u015b\u0107 mia\u0142a tak\u017ce bardziej uniwersalistyczny charakter ni\u017c \u015bwi\u0119tosawie.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p><strong>Stosunek do dzia\u0142ania: \u015bwi\u0119tosawie \u2013 duchowe przygotowanie, mesjanizm \u2013 walka i ofiara<\/strong><\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>\u015awi\u0119tosawie koncentrowa\u0142o si\u0119 na duchowym przygotowaniu narodu do przysz\u0142ej wielko\u015bci, a niekoniecznie na aktywnym dzia\u0142aniu. Serbowie mieli czeka\u0107 na historyczny moment odrodzenia.<\/li>\n\n\n\n<li>Mesjanizm polski mia\u0142 bardziej aktywny wymiar \u2013 istnia\u0142 w nim silny sp\u00f3r mi\u0119dzy biernym cierpieniem a czynn\u0105 walk\u0105. Juliusz S\u0142owacki wprowadzi\u0142 koncepcj\u0119 winkelriedyzmu, czyli idei aktywnego po\u015bwi\u0119cenia si\u0119 dla sprawy narodowej.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-embed is-type-video is-provider-youtube wp-block-embed-youtube wp-embed-aspect-16-9 wp-has-aspect-ratio\"><div class=\"wp-block-embed__wrapper\">\n<iframe loading=\"lazy\" title=\"\u0413\u043e\u0432\u043e\u0440\u0438 \u0413\u043e\u0441\u043f\u043e\u0434\u0435 \u041c\u0421 \u0421\u0442\u0443\u043f\u043e\u0432\u0438 \u0438 \u043f\u0435\u0432\u043d\u0438\u0446\u0430 \u0446\u0440\u043a\u0432\u0435 \u0411\u043b\u0430\u0433\u043e\u0432\u0435\u0441\u0442\u0438\" width=\"1200\" height=\"675\" src=\"https:\/\/www.youtube.com\/embed\/YgvYVR-wQh0?start=1&#038;feature=oembed\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share\" referrerpolicy=\"strict-origin-when-cross-origin\" allowfullscreen><\/iframe>\n<\/div><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>VIII. Zako\u0144czenie<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>1. Podsumowanie<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u015awi\u0119tosawie jako pr\u00f3ba odpowiedzi na kryzys to\u017csamo\u015bciowy Serb\u00f3w w XX wieku<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u015awi\u0119tosawie &nbsp;wyros\u0142o jako ideologia religijno-narodowa, b\u0119d\u0105ca odpowiedzi\u0105 na kryzys to\u017csamo\u015bciowy Serb\u00f3w w XX wieku. W obliczu upadku historycznych imperi\u00f3w i zmian geopolitycznych, Serbowie szukali nowego fundamentu dla swojej narodowej jedno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<p>W mi\u0119dzywojennej Jugos\u0142awii sta\u0142o si\u0119 narz\u0119dziem integracji serbskiej to\u017csamo\u015bci w warunkach wieloetnicznego pa\u0144stwa, kt\u00f3re nie gwarantowa\u0142o Serbom dominacji, jakiej oczekiwali po zwyci\u0119stwie w I wojnie \u015bwiatowej. W czasach komunizmu zosta\u0142o zepchni\u0119te na margines, ale odrodzi\u0142o si\u0119 w latach 90. jako ideologia mobilizuj\u0105ca spo\u0142ecze\u0144stwo serbskie podczas wojen ba\u0142ka\u0144skich i konflikt\u00f3w etnicznych.<\/p>\n\n\n\n<p>Jego znaczenie wykracza\u0142o jednak poza polityk\u0119 \u2013 \u015bwi\u0119tosawie by\u0142o przede wszystkim wyrazem duchowej i kulturowej samoidentyfikacji Serb\u00f3w, opieraj\u0105cej si\u0119 na warto\u015bciach prawos\u0142awia, tradycji i martyrologii narodowej.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Dialektyka sacrum i profanum w serbskim nacjonalizmie<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Jednym z kluczowych zagadnie\u0144 \u015bwi\u0119tosawia jest jego nieroz\u0142\u0105czno\u015b\u0107 z serbskim nacjonalizmem, kt\u00f3ry funkcjonuje w napi\u0119ciu mi\u0119dzy sacrum a profanum.<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>z jednej strony &nbsp;by\u0142o ideologi\u0105 duchow\u0105, opart\u0105 na mistycyzmie prawos\u0142awia, misji narodu-bogono\u015bcy i eschatologicznym znaczeniu cierpienia.<\/li>\n\n\n\n<li>z drugiej strony sta\u0142o si\u0119 praktycznym narz\u0119dziem politycznym, wykorzystywanym do legitymizowania w\u0142adzy, konflikt\u00f3w i podzia\u0142\u00f3w etnicznych.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>To napi\u0119cie sprawi\u0142o, \u017ce \u015bwi\u0119tosawie nigdy nie by\u0142o jedynie religijn\u0105 filozofi\u0105 \u2013 od samego pocz\u0105tku mia\u0142o tak\u017ce wymiar polityczny i spo\u0142eczny, co prowadzi\u0142o do jego instrumentalizacji w r\u00f3\u017cnych epokach.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>2. Perspektywy<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u015awi\u0119tosawie, cho\u0107 historycznie zwi\u0105zane z serbskim nacjonalizmem, posiada tak\u017ce potencja\u0142 integracyjny, je\u015bli zostanie zreinterpretowane w bardziej otwarty spos\u00f3b.<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>w perspektywie ekumenicznej mog\u0142oby sta\u0107 si\u0119 elementem dialogu mi\u0119dzy prawos\u0142awiem a innymi wyznaniami na Ba\u0142kanach, zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie rosn\u0105cej wsp\u00f3\u0142pracy z prawos\u0142awnymi Grekami, Bu\u0142garami czy Rosjanami.<\/li>\n\n\n\n<li>w kontek\u015bcie wsp\u00f3\u0142czesnej Serbii mog\u0142oby zosta\u0107 zreformowane i oddzielone od skrajnego nacjonalizmu, co umo\u017cliwi\u0142oby mu funkcjonowanie jako element tradycji duchowej, a nie politycznej ideologii.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p>Mimo to istnieje wiele barier dla takiej reinterpretacji \u2013 historyczna narracja \u015bwi\u0119tosawia jest g\u0142\u0119boko zakorzeniona w konflikcie i podziale, co utrudnia jego przekszta\u0142cenie w ideologi\u0119 pojednania.<\/p>\n\n\n\n<p>Najwi\u0119kszym zagro\u017ceniem jest mo\u017cliwo\u015b\u0107 jego dalszej radykalizacji, zw\u0142aszcza w warunkach wzrostu skrajnych tendencji religijno-politycznych w Europie i na Ba\u0142kanach.<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>religijny fundamentalizm \u2013 w przesz\u0142o\u015bci \u015awi\u0119tosawie by\u0142o u\u017cywane do uzasadniania dzia\u0142a\u0144 wojennych i etnicznych czystek. Istnieje ryzyko, \u017ce w sytuacjach kryzysowych mo\u017ce ponownie sta\u0107 si\u0119 ideologi\u0105 konfrontacyjn\u0105.<\/li>\n\n\n\n<li>zamkni\u0119cie na Zach\u00f3d \u2013 silna antyzachodnia retoryka \u015awi\u0119tosawia mo\u017ce utrudni\u0107 proces integracji Serbii z Europ\u0105, zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie modernizacji politycznej i gospodarczej.<\/li>\n\n\n\n<li>konflikty etniczne \u2013 \u015bwi\u0119tosawie jako ideologia prawos\u0142awna jest trudne do pogodzenia z wieloetnicznym charakterem regionu Ba\u0142kan\u00f3w.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p><strong>Rafa\u0142 Sk\u00f3rniewski<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>I.Wst\u0119p Definicja \u015bwi\u0119tosawia \u015awi\u0119tosawie (Svetosavlje) to ideologia religijno-narodowa, \u0142\u0105cz\u0105ca prawos\u0142awie z serbskim nacjonalizmem, kt\u00f3ra ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym. Jej nazwa pochodzi od \u015bw. Sawy (1175 \u2013 1235) &#8211; \u015bredniowiecznego duchownego i pierwszego arcybiskupa Serbii, kt\u00f3rego rola w budowaniu to\u017csamo\u015bci narodowej by\u0142a kluczowa. \u015aw. Sawa (w\u0142a\u015bciwie Rastko Nemanji\u0107) sta\u0142 si\u0119 symbolem jedno\u015bci serbskiego narodu i [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":13098,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[623,222,624,625,626,627,628],"class_list":["post-13095","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-eseje-polityczne","tag-cerkiew","tag-nacjonalizm","tag-prawoslawie","tag-rafal-skorniewski","tag-serbia","tag-sw-sawa","tag-swietosawie"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v20.11 - https:\/\/yoast.com\/wordpress\/plugins\/seo\/ -->\n<title>Rafa\u0142 Sk\u00f3rniewski: \u015awi\u0119tosawie - Wielka Serbia jako droga do Boga - Dziennik Narodowy<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Dziennik Narodowy to zbi\u00f3r najwa\u017cniejszych informacji dla \u015brodowiska narodowego i patriotycznego.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Rafa\u0142 Sk\u00f3rniewski: \u015awi\u0119tosawie - Wielka Serbia jako droga do Boga - Dziennik Narodowy\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Dziennik Narodowy to zbi\u00f3r najwa\u017cniejszych informacji dla \u015brodowiska narodowego i patriotycznego.\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Dziennik Narodowy\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/DziennikNarodowy\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2025-02-03T13:48:08+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-02-02T13:52:39+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/sveti_sava.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1216\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"684\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Redakcja\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@Dziennik_N\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@Dziennik_N\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Redakcja\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"30 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095\"},\"author\":{\"name\":\"Redakcja\",\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#\/schema\/person\/ff639da77d6cc52c042a97f149e0e3f1\"},\"headline\":\"Rafa\u0142 Sk\u00f3rniewski: \u015awi\u0119tosawie &#8211; Wielka Serbia jako droga do Boga\",\"datePublished\":\"2025-02-03T13:48:08+00:00\",\"dateModified\":\"2025-02-02T13:52:39+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095\"},\"wordCount\":6323,\"commentCount\":1,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#organization\"},\"keywords\":[\"cerkiew\",\"nacjonalizm\",\"prawos\u0142awie\",\"Rafa\u0142 Sk\u00f3rniewski\",\"Serbia\",\"\u015bw. Sawa\",\"\u015bwi\u0119tosawie\"],\"articleSection\":[\"Eseje polityczne\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095\",\"url\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095\",\"name\":\"Rafa\u0142 Sk\u00f3rniewski: \u015awi\u0119tosawie - Wielka Serbia jako droga do Boga - Dziennik Narodowy\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#website\"},\"datePublished\":\"2025-02-03T13:48:08+00:00\",\"dateModified\":\"2025-02-02T13:52:39+00:00\",\"description\":\"Dziennik Narodowy to zbi\u00f3r najwa\u017cniejszych informacji dla \u015brodowiska narodowego i patriotycznego.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Rafa\u0142 Sk\u00f3rniewski: \u015awi\u0119tosawie &#8211; Wielka Serbia jako droga do Boga\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#website\",\"url\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/\",\"name\":\"Dziennik Narodowy\",\"description\":\"Dziennik Narodowy\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#organization\"},\"alternateName\":\"Dziennik Narodowy to zbi\u00f3r najwa\u017cniejszych informacji dla \u015brodowiska narodowego i patriotycznego.\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#organization\",\"name\":\"Dziennik Narodowy\",\"alternateName\":\"Dziennik Narodowy to zbi\u00f3r najwa\u017cniejszych informacji dla \u015brodowiska narodowego i patriotycznego.\",\"url\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"http:\/\/dzienniknarodowy.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/dn_logo-dark-1.png\",\"contentUrl\":\"http:\/\/dzienniknarodowy.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/dn_logo-dark-1.png\",\"width\":704,\"height\":155,\"caption\":\"Dziennik Narodowy\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#\/schema\/logo\/image\/\"},\"sameAs\":[\"https:\/\/www.facebook.com\/DziennikNarodowy\",\"https:\/\/twitter.com\/Dziennik_N\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#\/schema\/person\/ff639da77d6cc52c042a97f149e0e3f1\",\"name\":\"Redakcja\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/79ff7411ec10862047a34aae93d1672549efe67840169bf3eaef69cb41874242?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/79ff7411ec10862047a34aae93d1672549efe67840169bf3eaef69cb41874242?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Redakcja\"},\"url\":\"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?author=3\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Rafa\u0142 Sk\u00f3rniewski: \u015awi\u0119tosawie - Wielka Serbia jako droga do Boga - Dziennik Narodowy","description":"Dziennik Narodowy to zbi\u00f3r najwa\u017cniejszych informacji dla \u015brodowiska narodowego i patriotycznego.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Rafa\u0142 Sk\u00f3rniewski: \u015awi\u0119tosawie - Wielka Serbia jako droga do Boga - Dziennik Narodowy","og_description":"Dziennik Narodowy to zbi\u00f3r najwa\u017cniejszych informacji dla \u015brodowiska narodowego i patriotycznego.","og_url":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095","og_site_name":"Dziennik Narodowy","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/DziennikNarodowy","article_published_time":"2025-02-03T13:48:08+00:00","article_modified_time":"2025-02-02T13:52:39+00:00","og_image":[{"width":1216,"height":684,"url":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/sveti_sava.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Redakcja","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@Dziennik_N","twitter_site":"@Dziennik_N","twitter_misc":{"Napisane przez":"Redakcja","Szacowany czas czytania":"30 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095"},"author":{"name":"Redakcja","@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#\/schema\/person\/ff639da77d6cc52c042a97f149e0e3f1"},"headline":"Rafa\u0142 Sk\u00f3rniewski: \u015awi\u0119tosawie &#8211; Wielka Serbia jako droga do Boga","datePublished":"2025-02-03T13:48:08+00:00","dateModified":"2025-02-02T13:52:39+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095"},"wordCount":6323,"commentCount":1,"publisher":{"@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#organization"},"keywords":["cerkiew","nacjonalizm","prawos\u0142awie","Rafa\u0142 Sk\u00f3rniewski","Serbia","\u015bw. Sawa","\u015bwi\u0119tosawie"],"articleSection":["Eseje polityczne"],"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095","url":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095","name":"Rafa\u0142 Sk\u00f3rniewski: \u015awi\u0119tosawie - Wielka Serbia jako droga do Boga - Dziennik Narodowy","isPartOf":{"@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#website"},"datePublished":"2025-02-03T13:48:08+00:00","dateModified":"2025-02-02T13:52:39+00:00","description":"Dziennik Narodowy to zbi\u00f3r najwa\u017cniejszych informacji dla \u015brodowiska narodowego i patriotycznego.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?p=13095#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Rafa\u0142 Sk\u00f3rniewski: \u015awi\u0119tosawie &#8211; Wielka Serbia jako droga do Boga"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#website","url":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/","name":"Dziennik Narodowy","description":"Dziennik Narodowy","publisher":{"@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#organization"},"alternateName":"Dziennik Narodowy to zbi\u00f3r najwa\u017cniejszych informacji dla \u015brodowiska narodowego i patriotycznego.","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#organization","name":"Dziennik Narodowy","alternateName":"Dziennik Narodowy to zbi\u00f3r najwa\u017cniejszych informacji dla \u015brodowiska narodowego i patriotycznego.","url":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"http:\/\/dzienniknarodowy.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/dn_logo-dark-1.png","contentUrl":"http:\/\/dzienniknarodowy.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/dn_logo-dark-1.png","width":704,"height":155,"caption":"Dziennik Narodowy"},"image":{"@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/DziennikNarodowy","https:\/\/twitter.com\/Dziennik_N"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#\/schema\/person\/ff639da77d6cc52c042a97f149e0e3f1","name":"Redakcja","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/79ff7411ec10862047a34aae93d1672549efe67840169bf3eaef69cb41874242?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/79ff7411ec10862047a34aae93d1672549efe67840169bf3eaef69cb41874242?s=96&d=mm&r=g","caption":"Redakcja"},"url":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/?author=3"}]}},"amp_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13095","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=13095"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13095\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13097,"href":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13095\/revisions\/13097"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/13098"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=13095"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=13095"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dzienniknarodowy.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=13095"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}<br />
<b>Fatal error</b>:  Uncaught wfWAFStorageFileException: Unable to save temporary file for atomic writing. in /home/klient.dhosting.pl/silnapolska/dzienniknarodowy.pl-xu9p/public_html/wp-content/plugins/wordfence/vendor/wordfence/wf-waf/src/lib/storage/file.php:34
Stack trace:
#0 /home/klient.dhosting.pl/silnapolska/dzienniknarodowy.pl-xu9p/public_html/wp-content/plugins/wordfence/vendor/wordfence/wf-waf/src/lib/storage/file.php(658): wfWAFStorageFile::atomicFilePutContents('/home/klient.dh...', '&lt;?php exit('Acc...')
#1 [internal function]: wfWAFStorageFile-&gt;saveConfig('livewaf')
#2 {main}
  thrown in <b>/home/klient.dhosting.pl/silnapolska/dzienniknarodowy.pl-xu9p/public_html/wp-content/plugins/wordfence/vendor/wordfence/wf-waf/src/lib/storage/file.php</b> on line <b>34</b><br />