Jego \u017cycie by\u0142o splotem pasji do natury, zaanga\u017cowania w budow\u0119 polskiej pa\u0144stwowo\u015bci oraz intelektualnej refleksji nad relacjami mi\u0119dzy cz\u0142owiekiem a \u015brodowiskiem. Cho\u0107 dzi\u015b nieco zapomniany, jego idee \u2013 zw\u0142aszcza w dziedzinie ekologii \u2013 pozostaj\u0105 aktualne, a jego polityczna dzia\u0142alno\u015b\u0107 odcisn\u0119\u0142a pi\u0119tno na historii Galicji.<\/p>\n\n\n\n
Urodzony w Medyce pod Przemy\u015blem, w rodzinie ziemia\u0144skiej o tradycjach intelektualnych i artystycznych, Pawlikowski od dzieci\u0144stwa kszta\u0142towa\u0142 sw\u00f3j zwi\u0105zek z przyrod\u0105. Studia na Uniwersytecie Jagiello\u0144skim (prawo, historia literatury) oraz w Wiedniu i Halle (rolnictwo, ekonomia) da\u0142y mu interdyscyplinarne podstawy do p\u00f3\u017aniejszej dzia\u0142alno\u015bci 13. Ju\u017c w m\u0142odo\u015bci zafascynowa\u0142 si\u0119 Tatrami, gdzie w latach 1876\u20131881 dokona\u0142 pionierskich wej\u015b\u0107, m.in. na Mnicha, Szatana czy Durny Szczyt, cz\u0119sto z przewodnikiem Maciejem Sieczk\u0105. Te do\u015bwiadczenia ukszta\u0142towa\u0142y jego p\u00f3\u017aniejsz\u0105 wizj\u0119 harmonii mi\u0119dzy aktywno\u015bci\u0105 cz\u0142owieka a dzik\u0105 natur\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Pawlikowski by\u0142 nie tylko zdobywc\u0105, ale i kronikarzem Tatr. Jako cz\u0142onek Towarzystwa Tatrza\u0144skiego (TT) opracowa\u0142 system nazewnictwa tatrza\u0144skiego, obowi\u0105zuj\u0105cy do dzi\u015b, oraz program taternicki, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 wzorem dla alpinizmu europejskiego 111. W 1912 r. powo\u0142a\u0142 Sekcj\u0119 Ochrony Tatr przy TT, kt\u00f3ra zwalcza\u0142a komercjalizacj\u0119 turystyki. Jego tekst Przysz\u0142e zadania Towarzystwa Tatrza\u0144skiego<\/em> (1913) postulowa\u0142 m.in. utworzenie rezerwat\u00f3w i ograniczenie inwestycji naruszaj\u0105cych krajobraz. Sprzeciwia\u0142 si\u0119 budowie kolei na Kasprowy Wierch, nazywaj\u0105c takie dzia\u0142ania \u201emacdonaldyzacj\u0105 przyrody\u201d. W 1897 r. wzni\u00f3s\u0142 w Zakopanem \u201eDom pod Jedlami\u201d \u2013 per\u0142\u0119 stylu witkiewiczowskiego, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 o\u015brodkiem kultury i miejscem spotka\u0144 elit. Dom symbolizowa\u0142 jego przekonanie, \u017ce architektura powinna wtapia\u0107 si\u0119 w krajobraz, a nie go dominowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n W 1913 r. opublikowa\u0142 prze\u0142omowy esej Kultura a natura<\/em>, w kt\u00f3rym analizowa\u0142 konflikt mi\u0119dzy cywilizacj\u0105 a dzik\u0105 przyrod\u0105. Dowodzi\u0142, \u017ce ochrona \u015brodowiska nie mo\u017ce by\u0107 jedynie gestem estetycznym, ale musi wynika\u0107 z szacunku dla przyrody jako \u201emieszkania ludzkiego\u201d. Postulowa\u0142 trzy motywy ochrony: estetyczny (pi\u0119kno krajobrazu), historyczno-pami\u0105tkowy (zwi\u0105zki z tradycj\u0105) i naukowy (zachowanie bior\u00f3\u017cnorodno\u015bci).<\/p>\n\n\n\n Jako wiceprzewodnicz\u0105cy Pa\u0144stwowej Rady Ochrony Przyrody (1920\u20131935) wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142 pierwsz\u0105 polsk\u0105 ustaw\u0119 o ochronie przyrody z 1934 r. Ustawa ta wprowadza\u0142a poj\u0119cie \u201epomnik\u00f3w przyrody\u201d i rezerwat\u00f3w, a tak\u017ce nak\u0142ada\u0142a obowi\u0105zek uwzgl\u0119dniania ochrony \u015brodowiska w planowaniu przestrzennym. Pawlikowski podkre\u015bla\u0142 jednak, \u017ce prawo to musi i\u015b\u0107 w parze z edukacj\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa: <\/p>\n\n\n\n – Ochrona przyrody to nie przymus, ale kultura ducha – uwa\u017ca\u0142.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n Inicjowa\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 transgraniczn\u0105 \u2013 w 1930 r. doprowadzi\u0142 do powstania Mi\u0119dzynarodowego Biura Ochrony Przyrody w Brukseli, prekursora dzisiejszej Mi\u0119dzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN).<\/p>\n\n\n\n Od 1902 r. zwi\u0105zany z Lig\u0105 Narodow\u0105, a od 1905 r. \u2013 z jej Komitetem Centralnym. W Galicji wsp\u00f3\u0142organizowa\u0142 Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne (1904), kt\u00f3rego by\u0142 prezesem w latach 1907\u20131915. W czasie I wojny \u015bwiatowej, oskar\u017cony o zdrad\u0119 przez Austriak\u00f3w, musia\u0142 ucieka\u0107 do \u017bytomierza. Po 1918 r. zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 w Zwi\u0105zek Ludowo-Narodowy, pozostaj\u0105c wierny idei jedno\u015bci obozu narodowego. Jego polityczna filozofia \u0142\u0105czy\u0142a antyniemiecko\u015b\u0107 z wizj\u0105 Polski jako pa\u0144stwa opartego na tradycji i etosie ziemia\u0144skim. Pawlikowski widzia\u0142 ochron\u0119 przyrody jako element budowania to\u017csamo\u015bci narodowej. W eseju O lice ziemi<\/em> (1938) pisa\u0142: \u201eOchrona swojszczyzny to wychowawczyni patriotyzmu\u201d. \u0141\u0105czy\u0142 ide\u0119 Heimatschutz<\/em> (niemieckiej ochrony ojczyzny) z polskim nacjonalizmem, podkre\u015blaj\u0105c, \u017ce krajobraz kszta\u0142tuje ducha narodu.<\/p>\n\n\n\n Pawlikowski przewidzia\u0142 wiele wsp\u00f3\u0142czesnych problem\u00f3w, takich jak masowa turystyka niszcz\u0105ca ekosystemy czy konflikt mi\u0119dzy rozwojem infrastruktury a ochron\u0105 krajobrazu. Jego koncepcja \u201ekultury natury\u201d \u2013 harmonijnego wsp\u00f3\u0142istnienia cywilizacji i przyrody \u2013 inspirowa\u0142a p\u00f3\u017aniejszych my\u015blicieli, m.in. Arne Naessa, tw\u00f3rc\u0119 ekologii g\u0142\u0119bokiej.<\/p>\n\n\n\n Odszed\u0142 5 marca 1939 r. we Lwowie, ale spocz\u0105\u0142 na cmentarzu na P\u0119ksowym Brzyzku w Zakopanem. Zosta\u0142 patronem szk\u00f3\u0142, ulic i rezerwat\u00f3w, m.in. Jaskinie Pawlikowskiego w Dolinie Ko\u015bcieliskiej. \u201eDom pod Jedlami\u201d pozostaje symbolem jego wizji, a Liga Ochrony Przyrody kontynuuje jego dzie\u0142o.<\/p>\n\n\n\n Jan Gwalbert Pawlikowski to posta\u0107 na pograniczu epok: romantyk zakochany w dzikich Tatrach i nowoczesny polityk; konserwatysta broni\u0105cy tradycji i pionier progresywnego prawodawstwa. Jego \u017cycie pokazuje, \u017ce ochrona przyrody i patriotyzm nie stoj\u0105 w sprzeczno\u015bci \u2013 przeciwnie, mog\u0105 by\u0107 cz\u0119\u015bci\u0105 tej samej misji. <\/p>\n\n\n\n Jak pisa\u0142: \u201eHas\u0142o powrotu do przyrody to walka kultury prawdziwej z pseudokultur\u0105\u201d.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n W dobie kryzysu klimatycznego jego idee brzmi\u0105 proroczo, przypominaj\u0105c, \u017ce ziemia nie jest w\u0142asno\u015bci\u0105 cz\u0142owieka, ale wsp\u00f3lnym domem, kt\u00f3ry trzeba chroni\u0107 z mi\u0142o\u015bci i odpowiedzialno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Dawid Solski<\/strong><\/p>\n\n\n\n foto: Pawlikowski z wnukami w latach 30-tych XX w.<\/em><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Jan Gwalbert Pawlikowski (1860\u20131939) to posta\u0107 o niezwyk\u0142ej wszechstronno\u015bci: ekonomista, polityk, taternik, literat, ale przede wszystkim pionier ochrony przyrody w Polsce i jeden ze znacz\u0105cych dzia\u0142aczy endecji. Jego \u017cycie by\u0142o splotem pasji do natury, zaanga\u017cowania w budow\u0119 polskiej pa\u0144stwowo\u015bci oraz intelektualnej refleksji nad relacjami mi\u0119dzy cz\u0142owiekiem a \u015brodowiskiem. Cho\u0107 dzi\u015b nieco zapomniany, jego idee \u2013 […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":12981,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[41,6],"tags":[531,204,533,334,532,534],"class_list":["post-12971","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia-i-idea","category-postacie","tag-ekologia","tag-endecja","tag-jan-gwalbert-pawlikowski","tag-liga-narodowa","tag-ochrona-przyrody","tag-tatry"],"yoast_head":"\nKultura a natura<\/em> \u2013 manifest ekologiczny<\/h3>\n\n\n\n
Tw\u00f3rca polskiego prawodawstwa ekologicznego<\/h3>\n\n\n\n
\n
<\/h1>\n\n\n\n
W kr\u0119gu Ligi Narodowej<\/h3>\n\n\n\n
Wp\u0142yw na wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 ekologi\u0119<\/h3>\n\n\n\n
Podsumowanie: Wizjoner na rozdro\u017cu epok<\/h2>\n\n\n\n
\n