R\u00f3\u017cnica kapitalna mi\u0119dzy Wschodem a Zachodem wyst\u0119puje w dziedzinie stosunku pa\u0144stwa do poddanych jego w\u0142adzy jednostek i organizacji. Wschodni typ ustroju pa\u0144stwowego nie zna praw jednostek i organizacji, kt\u00f3re by mog\u0142y przeciwstawi\u0107 si\u0119 dzia\u0142aniom w\u0142adzy. Przewroty polityczne na wschodzie by\u0142y zawsze tylko buntem przeciwko pa\u0144stwu i w\u0142adcom w celu zagarni\u0119cia rz\u0105d\u00f3w, nie pro-wadzi\u0142y do wyzwolenia jednostki z ucisku despotyzmu, do przyznania jej praw wobec w\u0142adzy. T\u0142umaczy si\u0119 to zjawisko brakiem poczucia [prawnego w spo\u0142ecze\u0144stwach wschodnich. <\/p>\n\n\n\n
Epokowe dla cywilizacji dziedzictwo Rzymu polega w\u0142a\u015bnie na wytworzeniu poczucia prawnego. Dopiero gdy wytwarza si\u0119 poj\u0119cie indywidualnej warto\u015bci jednostki, gdy powstaje zrozumienie godno\u015bci cz\u0142owieka, kszta\u0142tuje si\u0119 organizacja spo\u0142ecze\u0144stwa na nowych zasadach. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, wch\u0142on\u0105wszy tradycje rzymskie, rozszerza w Europie zachodniej poj\u0119cia prawne, podnosi warto\u015b\u0107 i godno\u015b\u0107 jednostki, opiera moralno\u015b\u0107 na wewn\u0119trznym poczuciu odpowiedzialno\u015bci cz\u0142owieka za jego czyny. Na Zachodzie bezprawie wobec jednostki uwa\u017cane jest nie tylko za krzywd\u0119 osobist\u0105: wywo\u0142uje ono reakcj\u0119 spo\u0142eczn\u0105, jako obra\u017caj\u0105ce podstawy wsp\u00f3\u0142\u017cycia zbiorowo\u015bci, sk\u0142adaj\u0105cej si\u0119 z wolnych jednostek. Oczywi\u015bcie ugruntowanie si\u0119 poczucia prawnego wymaga d\u0142ugotrwa\u0142ej walki z samowol\u0105, pop\u0119dami anarchistycznymi pierwotnych natur, egoistycznymi instynktami. Ale pr\u0105d opinii publicznej, zmierzaj\u0105cy do panowania prawa w dziedzinie dzia\u0142alno\u015bci pa\u0144stwowej, aczkolwiek napotyka na ogromne przeszkody w faktycznym uk\u0142adzie si\u0142, prze\u0142amuje wszelkie tamy. <\/p>\n\n\n\n
D\u0105\u017cenie do oparcia dzia\u0142alno\u015bci pa\u0144stwa na prawie, zabezpieczenie jednostek przed bezprawiem ze strony organ\u00f3w pa\u0144stwowych, rodzi szereg doktryn, cz\u0119sto skrajnych, godz\u0105cych przy konsekwentnym rozwini\u0119ciu w sam\u0105 istot\u0119 zwi\u0105zku przymusowego, jakim jest pa\u0144stwo. Rzecz ciekawa, \u017ce pierwsi wyst\u0105pili przeciwko bezprawnej dzia\u0142alno\u015bci pa\u0144stwa teologowie katoliccy w \u015bredniowieczu. Niekt\u00f3rzy z nich dowodzili, \u017ce zab\u00f3jstwo tyrana jest rzecz\u0105 s\u0142uszn\u0105 i sprawiedliw\u0105. \u015aw. Tomasz z Akwinu twierdzi, \u017ce powstanie przeciwko tyranowi jest uprawnione. Pogl\u0105d jego mia\u0142 wielu na\u015bladowc\u00f3w. Liczny poczet autor\u00f3w uznaje prawo do oporu wobec monarchy, nie wype\u0142niaj\u0105cego swych obowi\u0105zk\u00f3w wobec Boga i ludu, do wypowiedzenia mu pos\u0142usze\u0144stwa. Zjawiaj\u0105ce si\u0119 kolejno doktryny: czy to dobrowolnej umowy spo\u0142ecznej, daj\u0105cej pocz\u0105tek pa\u0144stwu, czy to praw przyrodzonych obywateli, kt\u00f3rych pa\u0144stwo odebra\u0107 nie mo\u017ce, czy te\u017c liberalizmu, ograniczaj\u0105cego interwencj\u0119 pa\u0144stwa i zakres jego dzia\u0142ania do niezb\u0119dnego minimum, maj\u0105 wsp\u00f3lne pod\u0142o\u017ce – zabezpieczenie obywateli przed bezprawn\u0105 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 pa\u0144stwa, przed nadu\u017cyciem w\u0142adzy. Zdobycz tych si\u0142 politycznych, kt\u00f3rych powy\u017csze doktryny by\u0142y wyrazem – pa\u0144stwo konstytucyjne, ma r\u00f3wnie\u017c urzeczywistni\u0107 owo d\u0105\u017cenie, ma zapewni\u0107 praworz\u0105dno\u015b\u0107, ma by\u0107 pa\u0144stwem prawnym. <\/p>\n\n\n\n
Pa\u0144stwo konstytucyjne poprzedzone by\u0142o przez okres pa\u0144stwa absolutnego, policyjnego. Ten okres, przej\u015bciowy na Zachodzie Europy, odegra\u0142 donios\u0142\u0105 rol\u0119 w urobieniu psychologii spo\u0142ecze\u0144stwa. Z\u0142ama\u0142 ustr\u00f3j feudalny, z jego d\u0105\u017ceniami od\u015brodkowymi, rozbijaj\u0105cymi pa\u0144stwo, przyczyni\u0142 si\u0119 do wytworzenia poczucia jedno\u015bci pa\u0144stwowej, wytworzy\u0142 siln\u0105 w\u0142adz\u0119 pa\u0144stwow\u0105 i zorganizowany aparat administracyjny. Ale jednocze\u015bnie przeciwstawi\u0142 pa\u0144stwo spo\u0142ecze\u0144stwu. Pa\u0144stwo policyjne uznawa\u0142o prawa jednostek tylko w dziedzinie prawa prywatnego i z regu\u0142y szanowa\u0142o niezale\u017cno\u015b\u0107 s\u0105d\u00f3w, orzekaj\u0105cych o roszczeniach jednostek wobec innych os\u00f3b. Pa\u0144stwo jedynie wtedy mog\u0142o odpowiada\u0107 za szkody, wyrz\u0105dzone poddanym, je\u017celi wyst\u0119powa\u0142o jako skarb pa\u0144stwa (fiskus), kt\u00f3ry obowi\u0105zywa\u0142y normy prawa cywilnego. Dlatego \u201erozszerzenie drogi prawa\u201d, czyli mo\u017cno\u015b\u0107 zaskar\u017cenia pa\u0144stwa o wynagrodzenie szk\u00f3d przed s\u0105dami powszechnymi, stanowi\u0142o cel wysi\u0142k\u00f3w spo\u0142ecze\u0144stwa. O ile bowiem pa\u0144stwo ujawnia\u0142o sw\u0105 wol\u0119 jako w\u0142adza (\u201epolicja\u201d), wydaj\u0105ca nakazy i zakazy, maj\u0105ca prawo pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 przymusem dla wykonania swych zarz\u0105dze\u0144, poddany praw \u017cadnych nie posiada\u0142 i by\u0142 bezbronny. Nie istnia\u0142o w\u00f3wczas prawo publiczne we wsp\u00f3\u0142czesnym znaczeniu, poniewa\u017c normy prawne nie mia\u0142y charakteru dwustronnie wi\u0105\u017c\u0105cego. Jednostki by\u0142y obowi\u0105zane do bezwzgl\u0119dnego pos\u0142usze\u0144stwa wobec rozkaz\u00f3w w\u0142adzy, ta za\u015b w stosunku do poddanych nie by\u0142a skr\u0119powana przepisami prawnymi. Wydawane przepisy mia\u0142y charakter instrukcji dla w\u0142adz, kt\u00f3re mog\u0142y by\u0107 dowolnie zmieniane; rozkaz w\u0142adzy zwierzchniczej m\u00f3g\u0142 w poszczeg\u00f3lnym przypadku rozstrzygn\u0105\u0107 spraw\u0119 odmiennie od obowi\u0105zuj\u0105cych przepis\u00f3w, mog\u0142y to zreszt\u0105 uczyni\u0107 i organy administracyjne, kt\u00f3rych post\u0119powania jedynym drogowskazem by\u0142o dobro pa\u0144stwa, ciasno i jednostronnie pojmowane, daj\u0105ce pole do nadu\u017cy\u0107. Konstytucje pa\u0144stw wsp\u00f3\u0142czesnych w znacznej mierze maj\u0105 zwr\u00f3cony wzrok ku tej przesz\u0142o\u015bci, wyra\u017caj\u0105 w swych postanowieniach stosunek negatywny do ustroju i post\u0119powania pa\u0144stwa policyjnego. Pozytywnie usi\u0142uj\u0105 one przede wszystkim zrealizowa\u0107 postulat praworz\u0105dno\u015bci, pa\u0144stwa prawnego przy pomocy szeregu instytucji. <\/p>\n\n\n\n
Konstytucja wszak\u017ce jest jedynie programem, kt\u00f3rego wykonanie zale\u017cy od poczucia prawnego spo\u0142ecze\u0144stwa. Nie trzeba si\u0119 szeroko rozwodzi\u0107 nad znaczeniem praworz\u0105dno\u015bci. Walka o prawo jest przejawem dojrza\u0142o\u015bci obywatelskiej. Cz\u0142owiek z usposobieniem niewolniczym znosi pokornie i biernie krzywdy i niesprawiedliwo\u015bci. Obrona prawa, d\u0105\u017cenie do urzeczywistnienia wymaga\u0144 sprawiedliwo\u015bci znamionuje ludzi o charakterze niezale\u017cnym, ceni\u0105cych swoj\u0105 godno\u015b\u0107. Pa\u0144stwo wsp\u00f3\u0142czesne, zmuszone do ostrego wsp\u00f3\u0142zawodnictwa z innymi pa\u0144stwami, nie mo\u017ce opiera\u0107 swego istnienia na oboj\u0119tnej masie poddanych, ulegaj\u0105cych biernie wszelkim rozkazom rz\u0105du. Nie powinno si\u0119 wytwarza\u0107, jak w pa\u0144stwie policyjnym, przeciwstawianie pa\u0144stwa spo\u0142ecze\u0144stwu jako organizacji mu obcej. Pa\u0144stwo sta\u0142o si\u0119 organizacj\u0105 swych obywateli, czerpi\u0105c\u0105 swe si\u0142y z poczucia organicznego zwi\u0105zku mi\u0119dzy nim a obywatelami – a wi\u0119c jednostkami \u015bwiadomymi zar\u00f3wno warto\u015bci pa\u0144stwa jak i swych praw i swej odpowiedzialno\u015bci. Obywatel musi czu\u0107 si\u0119 wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rc\u0105 los\u00f3w pa\u0144stwa. Dlatego nale\u017cy przeciwdzia\u0142a\u0107 rozd\u017awi\u0119kom, kt\u00f3re mog\u0105 powsta\u0107 mi\u0119dzy obywatelami a pa\u0144stwem. Nastroje oboj\u0119tne lub nawet wrogie pa\u0144stwu wytwarzaj\u0105 si\u0119, gdy istnieje poczucie, \u017ce w\u0142adza pa\u0144stwowa staje si\u0119 narz\u0119dziem krzywdy lub przemocy, gdy rodzi si\u0119 przekonanie, \u017ce rz\u0105d nie kieruje si\u0119 w swej dzia\u0142alno\u015bci wzgl\u0119dami bezspornymi dobra publicznego, dobra ca\u0142o\u015bci. Ponadto dla rozwini\u0119cia owocnej pracy na wszelkich polach ludno\u015b\u0107 musi mie\u0107 zapewnione bezpiecze\u0144stwo prawne, musi by\u0107 ugruntowane przekonanie, \u017ce stosunki prawne nie ulegn\u0105 gwa\u0142townym, nieusprawiedliwionym zmianom, \u017ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 jednostek i stworzonych przez nie instytucji i organizacji opiera si\u0119 na trwa\u0142ych podstawach. <\/p>\n\n\n\n
Poczucie prawa, kt\u00f3rem stoj\u0105 pa\u0144stwa cywilizowane, istnia\u0142o w Polsce, odk\u0105d wesz\u0142a ona w kr\u0105g zachodniej cywilizacji, rzymskiej i chrze\u015bcija\u0144skiej. By\u0142o ono bardzo \u017cywe w\u015br\u00f3d warstwy szlacheckiej, zw\u0142aszcza w okresie rozwoju pot\u0119gi pa\u0144stwowej. Po\u0142\u0105czenie z Polsk\u0105 Litwy i Rusi musia\u0142o os\u0142abi\u0107 wp\u0142ywy cywilizacji rzymskiej; proces asymilacji cywilizacyjnej ogromnych obszar\u00f3w odbywa\u0142 si\u0119 stopniowo, a rozstr\u00f3j pa\u0144stwa, pozbawionego egzekutywy, niezb\u0119dnej dla realizowania prawa, nie pozwoli\u0142 na ca\u0142kowite zapanowanie cywilizacji zachodniej. W okresie rozbior\u00f3w poczucie prawa os\u0142ab\u0142o. W przewa\u017caj\u0105cej cz\u0119\u015bci Polski, w b. dzielnicy rosyjskiej szerzy\u0142y si\u0119 wp\u0142ywy destrukcyjne Wschodu, gdzie gwa\u0142t i przemoc by\u0142y u\u015bwi\u0119con\u0105 metod\u0105 dzia\u0142ania. Tylko zab\u00f3r pruski nie uleg\u0142 demoralizacji. Tam zachodni typ pa\u0144stwa pozwoli\u0142 ludno\u015bci w walce o jej prawa wychowa\u0107 si\u0119 w poczuciu praworz\u0105dno\u015bci. <\/p>\n\n\n\n
W pa\u0144stwie austriackim, aczkolwiek opartym na zasadach praworz\u0105dno\u015bci, skrzywienie poczucia prawnego by\u0142o wynikiem stosunk\u00f3w politycznych. Dla utrzymania pa\u0144stwa, kt\u00f3rego ludno\u015b\u0107 nie by\u0142a zwi\u0105zana \u017cadn\u0105 ide\u0105, administracja by\u0142a u\u017cywana za narz\u0119dzie do wywierania nacisku politycznego, aby zapobiec kierunkom, uwa\u017canym za sprzeczne z interesami monarchii habsburskiej, lub za niedogodne dla rz\u0105du. St\u0105d zakorzeni\u0142 si\u0119 pogl\u0105d, \u017ce administracja, zachowuj\u0105c pozorn\u0105, formaln\u0105 legalno\u015b\u0107, mo\u017ce u\u017cywa\u0107 swych uprawnie\u0144 do faworyzowania pewnych grup politycznych, zwalczania innych przy pomocy stosowania przepis\u00f3w prawnych lub wykonywania nadanej jej w\u0142adzy dyskrecjonalnej. Oczywi\u015bcie pos\u0142ugiwanie si\u0119 ustawami, jako narz\u0119dziem akcji politycznej, podkopuje poczucie prawne i w\u015br\u00f3d ludno\u015bci, i w\u015br\u00f3d biurokracji. Pr\u00f3cz tego rozpowszechni\u0142o si\u0119 w b. Galicji obsadzenie urz\u0119d\u00f3w na podstawie wp\u0142yw\u00f3w partyjnych i przynale\u017cno\u015bci do popieranych, b\u0119d\u0105cych przy w\u0142adzy lub pozyskiwanych przez rz\u0105d stronnictw. I ten obyczaj musia\u0142 si\u0119 na bezstronno\u015bci w\u0142adz odbi\u0107 ujemnie. <\/p>\n\n\n\n
Pierwszym warunkiem pa\u0144stwa praworz\u0105dnego jest panowanie ustawy. Ta zasada oznacza, \u017ce w\u0142adza wykonawcza (s\u0105dy i administracja) s\u0105 podporz\u0105dkowane ustawie, obowi\u0105zane s\u0105 post\u0119powa\u0107 zgodnie z wyra\u017con\u0105 w niej wol\u0105 ustawodawcy; akty administracji, sprzeczne z ustawami, s\u0105 niewa\u017cne. Nast\u0119pnie oznacza ona, \u017ce regulowanie pewnych stosunk\u00f3w prawnych jest na podstawie konstytucji zastrze\u017cone na rzecz ustawy. Ustawa, kt\u00f3ra w spos\u00f3b abstrakcyjny normuje stosunki prawne, zapewnia jednakowe traktowanie wypadk\u00f3w poszczeg\u00f3lnych, podpadaj\u0105cych pod jej dzia\u0142anie, czyli uniemo\u017cliwia w zasadzie nier\u00f3wnomierne u\u017cycie w\u0142adzy, dowolno\u015b\u0107 post\u0119powania administracji. <\/p>\n\n\n\n
Ale nie ka\u017cda ustawa jest zgodna z prawem. Wprawdzie w nauce niemieckiej panuje pogl\u0105d, nie czyni\u0105cy rozr\u00f3\u017cnienia mi\u0119dzy ustaw\u0105 a prawem, bowiem uznaje si\u0119 tylko \u201eprawo pozytywne\u201d, jak\u0105kolwiek by jego tre\u015b\u0107 by\u0142a. Natomiast wielu uczonych francuskich odr\u00f3\u017cnia ustaw\u0119 (loi) od prawa (droit) i stoi na stanowisku, \u017ce istniej\u0105 ustawy niezgodne z prawem. Przede wszystkim mog\u0105 by\u0107 uchwalone przez parlament ustawy, sprzeczne z konstytucj\u0105, przepisy za\u015b konstytucji maj\u0105 moc wi\u0119ksz\u0105 ni\u017c zwykle ustawy. Ale pr\u00f3cz tego, istniej\u0105 niepisane zasady prawne, podstawy wsp\u00f3\u0142\u017cycia ludzkiego, kt\u00f3rych pogwa\u0142cenie przez ustawo-dawc\u0119 wytwarza konflikt mi\u0119dzy ustaw\u0105 a prawem. Przy uchwalaniu ustaw cia\u0142a reprezentacyjne nie powinny arbitralnie narzuca\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwu swej woli, lecz ustala\u0107 w formie ustaw panuj\u0105ce w spo\u0142ecze\u0144stwie pogl\u0105dy prawne. <\/p>\n\n\n\n
Regulatorem obowi\u0105zuj\u0105cego prawa winno by\u0107 poczucie prawne spo\u0142ecze\u0144stwa: pa\u0144stwo w\u0142a\u015bciwie nie tworzy prawa, lecz jest mu poddane. S\u0105 rzeczy, kt\u00f3rych pa\u0144stwu czyni\u0107 nie wolno, s\u0105 takie, kt\u00f3re czyni\u0107 jest obowi\u0105zane. Ograniczenie wszechw\u0142adzy pa\u0144stwa, wbrew teoriom filozof\u00f3w i prawnik\u00f3w niemieckich, przez ide\u0119 prawa, jakiekolwiek daliby\u015bmy jej uzasadnienie-tkwi we wszystkich pr\u0105dach, zmierzaj\u0105cych do zapewnienia panowania prawu, o kt\u00f3rych powy\u017cej wzmiankowali\u015bmy. Ta wy\u017cszo\u015b\u0107 prawa – mo\u017cemy je nazwa\u0107 ide\u0105 prawa, s\u0142uszno\u015bci, sprawiedliwo\u015bci, lub poczuciem prawnym – sprawia, i\u017c rzekomy dogmat bezwzgl\u0119dnej mocy ustawy ulega ci\u0105g\u0142emu zachwianiu, bowiem nie lex (ustawa), lecz iustitia fundamentum regnorum. Jest rzecz\u0105 wci\u0105\u017c stwierdzan\u0105 przez \u017cycie, i\u017c niekt\u00f3re ustawy nie s\u0105 wykonywane. Nie s\u0105 wykonywane przede wszystkim dlatego, \u017ce s\u0105 sprzeczne z poczuciem prawnym spo\u0142ecze\u0144stwa. Wprawdzie wykonanie ustawy jest zagwarantowane przymusem, kt\u00f3rym rozporz\u0105dza w\u0142adza, ale chocia\u017c op\u00f3r czynny podlega karze, op\u00f3r bierny, wywo\u0142any poczuciem niesprawiedliwo\u015bci ustawy, kt\u00f3ry z regu\u0142y nie jest karany, mo\u017ce w du\u017cej mierze sparali\u017cowa\u0107 wykonanie ustawy. Powt\u00f3re sama w\u0142adza nie egzekwuje czasami ustaw, kt\u00f3re s\u0105 powszechnie uwa\u017cane za niezgodne z dobrem publicznym, tak, \u017ce nawet z biegiem czasu id\u0105 one w zapomnienie. R\u00f3wnie\u017c do pogl\u0105d\u00f3w spo\u0142ecze\u0144stwa na s\u0142uszno\u015b\u0107 normy prawnej stosuje si\u0119 w swym orzecznictwie w\u0142adza s\u0105dowa, cz\u0119sto interpretuj\u0105c przepisy ustawowe zupe\u0142nie inaczej, ni\u017c to wynika\u0142oby z woli \u00f3wczesnego ustawodawcy, traktuj\u0105c \u015bcis\u0142\u0105 interpretacj\u0119, jako przestarza\u0142\u0105 lub nieodpowiadaj\u0105c\u0105 spo\u0142ecznym zadaniom prawa. <\/p>\n\n\n\n
Wreszcie cia\u0142a ustawodawcze uchwalaj\u0105 z tych czy innych pobudek cz\u0119stokro\u0107 ustawy, kt\u00f3re w og\u00f3le okazuj\u0105 si\u0119 w praktyce niewykonalnymi i spoczywaj\u0105 w stanie letargu. <\/p>\n\n\n\n
W Polsce mamy ca\u0142y szereg ustaw, kt\u00f3re nie s\u0105 wykonywane. Jest rzecz\u0105 zrozumia\u0142\u0105, \u017ce taki stan rzeczy wywo\u0142uje niepo\u017c\u0105dane skutki, demoralizuje ludno\u015b\u0107 i urz\u0119dy, powo\u0142ane do wykonywania ustaw, os\u0142abia powag\u0119 prawa i pa\u0144stwa. Przyczyny tego niedomagania s\u0105 rozmaite. <\/p>\n\n\n\n
Niejednokrotnie uchwalenie przez Sejm ustawy wywo\u0142ane jest d\u0105\u017ceniem do stwierdzenia troski o pewne, sk\u0105din\u0105d chwalebne, interesy i potrzeby ludno\u015bci, lub ch\u0119ci\u0105 zademonstrowania przed \u015bwiatem swej post\u0119powo\u015bci np. w dziedzinie spo\u0142ecznej. Zw\u0142aszcza w pierwszym okresie swej dzia\u0142alno\u015bci, gdy jeszcze naiwnie wierzono we wszechw\u0142adn\u0105 moc regulowania \u017cycia ustawami, pocz\u0119tymi czy to z dobrych intencji, czy z pobudek demagogii, Sejm sk\u0142onny by\u0142 do uchwalania ustaw \u201ena wyrost\u201d, nie przystosowanych do warunk\u00f3w gospodarczych i kulturalnych Polski, ani do si\u0142y finansowej pa\u0144stwa, na kt\u00f3re nak\u0142adano ogromne ci\u0119\u017cary, nie troszcz\u0105c si\u0119 o ich pokrycie. Polska mia\u0142a swymi urz\u0105dzeniami zaimponowa\u0107 \u015bwiatu, sta\u0107 si\u0119 pa\u0144stwem wzorowym, gdy rzeczywisto\u015b\u0107 wskazywa\u0142a, \u017ce wskutek zniszcze\u0144 wojennych i ruiny gospodarczej mo\u017cemy tylko z wielkim trudem zabiega\u0107 o nieobni\u017canie poziomu kultury w najwy\u017cej pod tym wzgl\u0119dem stoj\u0105cych dzielnicach, a powoli podnosi\u0107 na wy\u017cszy szczebel kultur\u0119 w dzielnicach zaniedbanych, kt\u00f3re dopiero d\u0142ugim wysi\u0142kiem pokole\u0144 mog\u0105 dor\u00f3wna\u0107 pa\u0144stwom zachodnim. A\u017ceby uprzytomni\u0107 sobie, jak odbiega nakaz czy przyrzeczenie ustawodawcy od rzeczywisto\u015bci, do\u015b\u0107 wymieni\u0107 np. ustaw\u0119 antyalkoholow\u0105, albo ustaw\u0119 o budowie szk\u00f3\u0142 powszechnych z zapom\u00f3g i po\u017cyczek pa\u0144stwowych, albo ustaw\u0119 o ludowych szko\u0142ach rolniczych, kt\u00f3ra nakazuje utworzenie w ka\u017cdym powiecie dw\u00f3ch szk\u00f3\u0142 rolniczych, albo ustaw\u0119 o opiece spo\u0142ecznej, kt\u00f3ra daje ka\u017cdemu ubogiemu prawo do zapewnienia minimum egzystencji. <\/p>\n\n\n\n
Niemo\u017cno\u015b\u0107 wykonania ustaw nie tylko dlatego jest szkodliwa, \u017ce wywo\u0142uje rozczarowanie ludno\u015bci do pa\u0144stwa i jego instytucji. Takie ustawy staj\u0105 si\u0119 szkol\u0105 demoralizacji, daj\u0105 bowiem biurokracji do r\u0119ki narz\u0119dzie szykan w stosunku do ludno\u015bci. Ma ona sposobno\u015b\u0107 wyci\u0105gni\u0119cia zapomnianego lub niestosowanego przepisu prawnego, by dokuczy\u0107 czy zaszkodzi\u0107 obywatelowi. Ten przepis staje si\u0119 w\u00f3wczas \u015brodkiem presji politycznej w stosunku do pewnych grup czy niemi\u0142ych rz\u0105dowi os\u00f3b, mo\u017ce by\u0107 \u015brodkiem post\u0119powania, kt\u00f3re w \u017cyciu powszednim nazywamy szanta\u017cem. Jednocze\u015bnie umo\u017cliwia, a nawet popycha nieuczciwe jednostki w\u015br\u00f3d urz\u0119dnik\u00f3w do ci\u0105gni\u0119cia przy jego pomocy osobistych wyst\u0119pnych zysk\u00f3w, rozwija \u0142apownictwo. Je\u017celi np. ustawa stawia wysokie wymagania pod wzgl\u0119dem higieny publicznej, urz\u0105dze\u0144 dla robotnik\u00f3w, pracuj\u0105cych w zak\u0142adach przemys\u0142owych, kt\u00f3re przy obecnych warunkach mieszkaniowych i stanie gospodarczym przedsi\u0119biorstw s\u0105 faktycznie niewykonalne, to 8 nieraz jedynym praktycznym wyj\u015bciem z sytuacji staje si\u0119 \u0142ap\u00f3wka. Cz\u0119sto znowu ustawy nie wytrzymuj\u0105 pr\u00f3by \u017cycia z tego powodu, \u017ce chciano dzi\u0119ki nim osi\u0105gn\u0105\u0107 zbyt wiele, uniemo\u017cliwi\u0107 wszelkie odchylenie od stawianych, daleko id\u0105cych wymaga\u0144. Obstawiono wi\u0119c wykonywanie ustawy tyloma formalno\u015bciami, \u017ce zamiast przynie\u015b\u0107 po\u017cytek ludno\u015bci, nie da\u0142y one wcale spodziewanych wynik\u00f3w. Przyczynia si\u0119 do tego spos\u00f3b przygotowywania ustaw, kt\u00f3rych autorem jest biurokracja: ka\u017cda, cho\u0107by po\u015brednio zainteresowana dykasteria rz\u0105dowa stara si\u0119 zabezpieczy\u0107 wp\u0142yw swych organ\u00f3w na post\u0119powanie administracyjne, a poniewa\u017c wrodzon\u0105 sk\u0142onno\u015bci\u0105 biurokracji jest unikanie odpowiedzialno\u015bci jednostkowej i w tym celu rozk\u0142ada si\u0119 odpowiedzialno\u015b\u0107 na mo\u017cliwie du\u017c\u0105 liczb\u0119 os\u00f3b i urz\u0119d\u00f3w, przeprowadzenie sprawy ci\u0105gnie si\u0119 nies\u0142ychanie d\u0142ugo, wymaga nieustaj\u0105cych zabieg\u00f3w i odstr\u0119cza ludno\u015b\u0107 od korzystania z ustawy. <\/p>\n\n\n\n
Najfatalniejszy wszak\u017ce jest wp\u0142yw ustaw, sprzecznych z poczuciem s\u0142uszno\u015bci, powstaj\u0105cych pod dyktandem nami\u0119tno\u015bci spo\u0142ecznych, maj\u0105cych by\u0107 wyrazem zwyci\u0119stwa jednostronnego stanowiska klasowego. Nie licz\u0105c si\u0119 z ide\u0105 prawa, ustawy, traktowane jako triumf partyjny, daj\u0105 prawie zawsze wyniki szkodliwe, dla tych nawet, kt\u00f3rych rzekomo mia\u0142y uszcz\u0119\u015bliwi\u0107. Nietrudno ju\u017c dzisiaj stwierdzi\u0107, jakie skutki dla stanu finans\u00f3w pa\u0144stwa, dla gospodarstwa narodowego, dla zainteresowanych grup osi\u0105gn\u0119\u0142y demagogicznym duchem owiane takie ustawy, jak ustawy o wykonaniu reformy rolnej, czy o ochronie lokator\u00f3w, ustawa o podatku dochodowym, czy spadkowym. Mia\u0142a w nich znale\u017a\u0107 wyraz walka z kapitalizmem, zawi\u015b\u0107 wobec warstw posiadaj\u0105cych, nienawi\u015b\u0107 do pewnych grup spo\u0142ecznych i te motywy w rezultacie przekre\u015bli\u0142y pozytywne owoce, kt\u00f3re zrodzi\u0107 mog\u0142y przepisy prawne, gdyby nie owe uboczne wzgl\u0119dy, lecz zaspokojenie potrzeb zbiorowo\u015bci by\u0142o ich wy\u0142\u0105cznym drogowskazem. W okresie np. walk o reform\u0119 roln\u0105 organizacje ziemia\u0144skie zaofiarowa\u0142y dostarczenie dobrowolne bardzo znacznych obszar\u00f3w rolnych na parcelacj\u0119. Oferty tej nie przyj\u0119to, chodzi\u0142o bowiem o stosowanie wyw\u0142aszczenia, jako dotkliwej formy przymusu, jako symbolu zwyci\u0119stwa nad \u201eobszarnikami\u201d, jak r\u00f3wnie\u017c o to, aby parcelanci otrzymywali ziemi\u0119 z r\u0105k pa\u0144stwa, czyli zawdzi\u0119czali j\u0105 po\u015brednio posiadaj\u0105cym wp\u0142ywy partiom politycznym. Rezultat jest znany: zagro\u017ceni wyw\u0142aszczeniem znale\u017ali \u015brodki obrony, pa\u0144stwo, kt\u00f3re mia\u0142o nabywa\u0107 ziemi\u0119 za p\u00f3\u0142darmo, nie mia\u0142o i na to \u015brodk\u00f3w finansowych; odbywaj\u0105ca si\u0119 parcelacja w\u0142asno\u015bci prywatnej nie by\u0142a przeprowadzana przez urz\u0119dy pa\u0144stwowe, lecz przez instytucje i osoby prywatne. Gdyby pa\u0144stwo nie zatamowa\u0142o naturalnego procesu rozszerzania si\u0119 w\u0142asno\u015bci w\u0142o\u015bcia\u0144skiej kosztem zniszczonej przez wojn\u0119 wi\u0119kszej w\u0142asno\u015bci, ruch parcelacyjny zaraz po zako\u0144czeniu wojny przybra\u0142by niew\u0105tpliwie wielkie rozmiary, w\u0142o\u015bcianie bowiem posiadali w\u00f3wczas powa\u017cne zasoby pieni\u0119\u017cne, kt\u00f3re uleg\u0142y nast\u0119pnie zupe\u0142nej dewaluacji, i to uniemo\u017cliwi\u0142o drobnym rolnikom zak\u0142adanie nowych gospodarstw. <\/p>\n\n\n\n
Konstytucja nasza uznaje \u201ew\u0142asno\u015b\u0107, jako jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych podstaw ustroju spo\u0142ecznego, oraz por\u0119cza wszystkim mieszka\u0144com instytucjom i spo\u0142eczno\u015bciom ochron\u0119 ich mienia\u201d. Wprawdzie wsp\u00f3\u0142czesny przewa\u017caj\u0105cy pogl\u0105d na w\u0142asno\u015b\u0107 nie stoi na stanowisku indywidualistycznym, kt\u00f3re uwa\u017ca\u0142o w\u0142asno\u015b\u0107 za \u015bwi\u0119t\u0105 i nietykaln\u0105 i pozostawia\u0142o ca\u0142kowit\u0105 swobod\u0119 w rozporz\u0105dzaniu ni\u0105. Raczej uznaje si\u0119 w\u0142asno\u015b\u0107 \u017c racji jej u\u017cyteczno\u015bci spo\u0142ecznej, podkre\u015bla si\u0119, \u017ce w\u0142a\u015bciciel sprawuje pewn\u0105 funkcj\u0119 spo\u0142eczn\u0105 i dlatego w prawodawstwie wsp\u00f3\u0142czesnym spotykamy liczne ograniczenia w\u0142asno\u015bci w interesie publicznym. Ale musimy uzna\u0107, bior\u0105c pod uwag\u0119 psychologi\u0119 ludzk\u0105, \u017ce jedynym skutecznym sposobem zaspokojenia potrzeb ludzkich, wzrostu dobrobytu og\u00f3lnego, jest oparcie ustroju spo\u0142ecznego na w\u0142asno\u015bci, zapewnienie ludziom korzystania z owoc\u00f3w pracy i oszcz\u0119dno\u015bci. <\/p>\n\n\n\n
Je\u017celi si\u0119 w\u0142asno\u015b\u0107 mianuje s\u0142usznie podstaw\u0105 ustroju spo\u0142ecznego i porz\u0105dku prawnego, to nie nale\u017cy tej zasady podkopywa\u0107 demagogicznymi ustawami. Pa\u0144stwo przekona\u0142o si\u0119 rych\u0142o, \u017ce zniszczywszy w znacznej mierze swym ustawodawstwem kolejno wi\u0119ksz\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107, w\u0142a\u015bcicieli nieruchomo\u015bci, w\u0142a\u015bcicieli kapita\u0142\u00f3w ruchomych, nie mo\u017ce znale\u017a\u0107 dostatecznych \u017ar\u00f3de\u0142 dochod\u00f3w dla spe\u0142nienia swych zada\u0144. Ale co zyska\u0142y szerokie masy na ustawodawstwie, godz\u0105cym we w\u0142asno\u015b\u0107 prywatn\u0105? Ochrona lokator\u00f3w uderzaj\u0105c wprost w \u201ekamienicznik\u00f3w\u201d, zabi\u0142a ruch budowlany i opieraj\u0105ce si\u0119 na nim ga\u0142\u0119zie przemys\u0142u i skaza\u0142a na straszne warunki mieszkaniowe warstwy niezamo\u017cne, co odbi\u0142o si\u0119 fatalnie na stanie kultury i moralno\u015bci. Ustawy, zwr\u00f3cone przeciwko wielkiej w\u0142asno\u015bci, obni\u017cy\u0142y produkcj\u0119 i wstrzyma\u0142y post\u0119p rolniczy, mia\u0142y zapewni\u0107 ta\u0144sz\u0105 \u017cywno\u015b\u0107 ludno\u015bci robotniczej a wywo\u0142a\u0142y skurczenie si\u0119 produkcji przemys\u0142owej wskutek zubo\u017cenia g\u0142\u00f3wnej masy konsument\u00f3w i masowe bezrobocie. Zniszczenie oszcz\u0119dno\u015bci spowodowa\u0142o brak kapita\u0142\u00f3w ruchomych i lichwiarsk\u0105 stop\u0119 procentow\u0105, czyli zahamowanie wytw\u00f3rczo\u015bci i jej dro\u017cyzn\u0119. <\/p>\n\n\n\n
Ustawodawca, kieruj\u0105cy si\u0119 demagogi\u0105, egoistycznymi interesami grup spo\u0142ecznych, a nie poczuciem prawa, staje si\u0119 \u015blepy na nieuniknione konsekwencje swych zarz\u0105dze\u0144, konsekwencje, kt\u00f3re wyp\u0142ywaj\u0105 z zapoznania prawd, kt\u00f3re dostarcza bezstronna obserwacja \u017cycia zbiorowego. Uczciwo\u015b\u0107 i rzetelno\u015b\u0107 jest podstaw\u0105 obrotu prawnego. Bez zaufania do pewnego poziomu moralnego w stosunkach mi\u0119dzy lud\u017ami nie mo\u017ce si\u0119 rozwija\u0107 normalne \u017cycie spo\u0142eczne. Pa\u0144stwo winno da\u0107 gwarancje bezpiecze\u0144stwa prawnego, sta\u0142o\u015b\u0107 podstaw prawnych wsp\u00f3\u0142\u017cycia zbiorowego, kt\u00f3re s\u0105 \u015bci\u015ble zwi\u0105zane z etyk\u0105. Inaczej zamiera dzia\u0142alno\u015b\u0107 pozytywna, tw\u00f3rcza, a rozwielmo\u017cni\u0107 si\u0119 musi spekulacja niszczycielska \u017cywio\u0142\u00f3w najgorszych. <\/p>\n\n\n\n
Je\u017celi pa\u0144stwo lekcewa\u017cy podstawy prawne i poddaje si\u0119 dyktandu egoizm\u00f3w grupowych, podkopuje wi\u0119zy spo\u0142eczne, na kt\u00f3rych opiera si\u0119 jego istnienie. S\u0142abn\u0105 w\u00f3wczas instynkty solidarno\u015bci, poczucie zwi\u0105zku z interesami ca\u0142o\u015bci, kt\u00f3re s\u0105 wytworem d\u0142ugich wiek\u00f3w cywilizacji, a o\u017cywiaj\u0105 i pot\u0119guj\u0105 si\u0119 instynkty od\u015brodkowe, rozbijaj\u0105ce spo\u0142eczno\u015b\u0107, instynkty ni\u017csze, pierwotne, z trudem przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 i pa\u0144stwo przezwyci\u0119\u017cane. Triumfuj\u0105cy egoizm nie zadawala si\u0119 zwyci\u0119stwem klasy, warstwy czy grupy nad interesami zbiorowo\u015bci, upostaciowanymi w porz\u0105dku prawnym. Musi nad egoizmem grupowym w dalszym rozwoju wzi\u0105\u0107 g\u00f3r\u0119 egoizm jednostkowy, niszcz\u0105cy z kolei i sp\u00f3jno\u015b\u0107 grupy., W Polsce zapanowa\u0142o by\u0142o has\u0142o egoizm\u00f3w stanowych i grupowych. Obywatel ziemski oburza\u0142 si\u0119 na bezprawie, gdy ustawa grozi\u0142a mu wyw\u0142aszczeniem za cz\u0119\u015bciowym tylko odszkodowaniem, ale domaga\u0142 si\u0119, aby jego wierzyciel hipoteczny wyszed\u0142 z kwitkiem, a jednocze\u015bnie uskar\u017ca\u0142 si\u0119, \u017ce zanik\u0142 tani kredyt hipoteczny. W\u0142a\u015bciciel nieruchomo\u015bci miejskiej tak samo wo\u0142a\u0142 s\u0142usznie, \u017ce go ograbiono, gdy pozwolono mu pobiera\u0107 tylko cz\u0119\u015b\u0107 przedwojennego czynszu mieszkaniowego, ale uwa\u017ca\u0142 te\u017c przewa\u017cnie za s\u0142uszne, \u017ce jego wierzyciel otrzymywa\u0142 daleko mniejsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 przedwojennej, wypo\u017cyczonej mu sumy, przy czym utyskiwa\u0142, \u017ce listy zastawne nie znajduj\u0105 nabywc\u00f3w. Robotnik domaga\u0142 si\u0119 utrzymania w ruchu fabryki i zniesienia zysku fabrykanta. Starano si\u0119 nie p\u0142aci\u0107 podatk\u00f3w, a \u017c\u0105da\u0107 od pa\u0144stwa jak najwi\u0119kszych \u015bwiadcze\u0144. To s\u0105 gro\u017ane dla \u017cycia spo\u0142ecznego objawy dezorganizacji poczucia prawnego, kt\u00f3remu w du\u017cej mierze winno jest ustawodawstwo. Nast\u0119puje zanik uczciwo\u015bci i zaufania w stosunkach mi\u0119dzy lud\u017ami.<\/p>\n\n\n\n
Trzeba zaznaczy\u0107, \u017ce samo pa\u0144stwo bynajmniej nie dawa\u0142o przyk\u0142adu uczciwo\u015bci, gdy na drodze ustawodawczej regulowa\u0142o sw\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107. I tutaj znowu lekcewa\u017c\u0105c podstawy prawne, ujawni\u0142o zadziwiaj\u0105c\u0105 kr\u00f3tkowzroczno\u015b\u0107. Czy pa\u0144stwo np. mo\u017ce liczy\u0107 na kredyt wewn\u0119trzny, je\u017celi w spos\u00f3b formalnie legalny pozbawia w\u0142asno\u015bci swych wierzycieli, kt\u00f3rzy podpisali po\u017cyczki pa\u0144stwowe? Jakie wyobra\u017cenie o pa\u0144stwie wytwarza si\u0119 w\u015br\u00f3d jego obywateli, je\u017celi pa\u0144stwo zabrawszy im na ziemiach wschodnich maj\u0105tki, nie p\u0142aci za to wynagrodzenia, pod pozorem, \u017ce ustawa odpowiednia nie zosta\u0142a wydana, lub je\u017celi za ziemie zaj\u0119te pod koleje czy za przedmioty zarekwirowane w czasie wojny ofiarowuje zamiast nale\u017cnych tysi\u0119cy z\u0142otych po \u201eprzeliczeniu\u201d grosze?\u2026 <\/p>\n\n\n\n
Przeciwko ustawom, kt\u00f3re rodz\u0105 poczucie krzywdy i nie s\u0105 zgodne z przyj\u0119tymi zasadami prawnymi, walcz\u0105 dotkni\u0119ci niemi wszelkimi sposobami. I oczywi\u015bcie, staraj\u0105c si\u0119 obej\u015b\u0107 ustaw\u0119, kt\u00f3ra jest dla nich tylko wyrazem przemocy, nie pope\u0142niaj\u0105 w mniemaniu zar\u00f3wno swoim, jak i swego \u015brodowiska, lub nawet og\u00f3\u0142u nic zdro\u017cnego. Zbytecznym wyja\u015bnia\u0107, \u017ce taki stosunek do ustaw mo\u017ce nie ograniczy\u0107 si\u0119 do ich specjalnej kategorii, odczuwanej jako krzywda, lecz w og\u00f3le utrwali\u0107 pogl\u0105d zab\u00f3jczy dla porz\u0105dku prawnego, \u017ce ustawy s\u0105 po to, a\u017ceby je obchodzi\u0107. Stwierdzono, \u017ce ustawy podatkowe, kt\u00f3re na maj\u0105tek, dochody, spadki nak\u0142adaj\u0105 niepomiernie wysokie podatki, spotykaj\u0105 si\u0119 z takim oporem p\u0142atnik\u00f3w, i\u017c w rezultacie daj\u0105 mniejsze wyniki, ni\u017c ustawy, kt\u00f3re ustalaj\u0105 stawki sprawiedliwe, umiarkowane, zastosowane do zdolno\u015bci p\u0142atniczej obywateli. <\/p>\n\n\n\n
Ustawa bowiem dopiero w\u00f3wczas nabiera istotnie trwa\u0142ej mocy, kiedy uznana zostaje przez opini\u0119 publiczn\u0105, jako w\u0142a\u015bciwy regulator stosunk\u00f3w spo\u0142ecznych. Powinna raczej ustala\u0107 w spos\u00f3b autorytatywny to, co wynika z istoty stosunk\u00f3w, kt\u00f3re normuje, z do\u015bwiadcze\u0144 i potrzeb \u017cyciowych, a nie narzuca\u0107 woli ustawodawcy spo\u0142ecze\u0144stwu. <\/p>\n\n\n\n
Popularna doktryna, kt\u00f3ra si\u0119 ukszta\u0142towa\u0142a w XVIII stuleciu, utrzymuje, \u017ce parlamenty wywodz\u0105 sw\u0105 w\u0142adz\u0119 ze zwierzchniczej woli ludu. Pa\u0144stwo powsta\u0142o w drodze umowy spo\u0142ecznej i suwerenna w\u0142adza ludu przekazywana jest jakoby jego przedstawicielom. Wed\u0142ug przyj\u0119tej fikcji cia\u0142a wyborcze reprezentuj\u0105 wol\u0119 narodu. Nie umiano zreszt\u0105 nigdy wyt\u0142umaczy\u0107, w jaki spos\u00f3b przypadkowa wi\u0119kszo\u015b\u0107 g\u0142osuj\u0105cych, kt\u00f3rej wola mo\u017ce decydowa\u0107 o losie narodu, jego przysz\u0142ych pokole\u0144, otrzyma\u0142a mandat od narodu. Owa filiacja w\u0142adzy najwy\u017cszej parlamentu, wywodz\u0105ca si\u0119 od narodu poprzez cia\u0142a wyborcze, jest w sprzeczno\u015bci z rzeczywisto\u015bci\u0105. W istocie nie wyborcy maj\u0105 przewag\u0119 nad parlamentem, lecz Sejm, uchwalaj\u0105cy obowi\u0105zuj\u0105ce ludno\u015b\u0107 ustawy, ma pot\u0119g\u0119 daleko wi\u0119ksz\u0105 od wyborc\u00f3w zdezorientowanych, kt\u00f3rych rola ogranicza si\u0119 do wrzucenia raz na kilka lat kartki wyborczej do urny. Ci wyborcy przy tym, rzekomi piastunowie w\u0142adzy zwierzchniczej, s\u0105 faktycznie w jej sprawowaniu kierowani przez agitator\u00f3w, kt\u00f3rzy z kolei s\u0105 narz\u0119dziem w r\u0119ku niewielkiej grupy os\u00f3b, kieruj\u0105cych \u017cyciem politycznym. Wybory do cia\u0142 ustawodawczych nie s\u0105 udzieleniem mandatu, nakazuj\u0105cego post\u0119powanie zgodnie z nieuchwytn\u0105 wol\u0105 ludu, lecz tylko wyra\u017ceniem zaufania do danych os\u00f3b. <\/p>\n\n\n\n
Istotn\u0105 cech\u0105 pa\u0144stwa jest w\u0142adza, moc rozkazywania. Ka\u017cda w\u0142adza ma tendencj\u0119 do rozrostu i przerostu, do nieuznawania \u017cadnych szranek. Ale w pa\u0144stwie wsp\u00f3\u0142czesnym rz\u0105dz\u0105cy maj\u0105 moc prawn\u0105. W\u0142adza dzia\u0142a w spos\u00f3b prawny, je\u017celi urzeczywistnia cele, kt\u00f3re jej zakre\u015blono. Skutecznym \u015brodkiem do powstrzymania tyranii w\u0142adzy jest jej organizacja, kt\u00f3ra si\u0119 opiera na t. z w. podziale w\u0142adz, czyli na ustaleniu kompetencji poszczeg\u00f3lnych naczelnych organ\u00f3w pa\u0144stwa. Podzia\u0142 w\u0142adz zabezpiecza r\u00f3wnowag\u0119 wewn\u0119trzn\u0105, zapewnia przewag\u0119 ustalonych kompetencji nad d\u0105\u017ceniem do bezwzgl\u0119dnego panowania. <\/p>\n\n\n\n
R\u00f3wnowaga powy\u017csza jest niesta\u0142a, poniewa\u017c nie mo\u017cna stworzy\u0107 czynnika, kt\u00f3ry by w rywalizacji mi\u0119dzy w\u0142adz\u0105 ustawodawcz\u0105 a wykonawcz\u0105, zapobieg\u0142 przewadze jednej z nich. Ale mo\u017cna znale\u017a\u0107 \u015brodki organizacyjne, kt\u00f3re zdolne by\u0142y utrzyma\u0107 w\u0142adz\u0119 w obr\u0119bie funkcji, nadanych im przez porz\u0105dek prawny, bo z niego czerpi\u0105 te w\u0142adze moc swoj\u0105. W\u0142adze ustawodawcza i wykonawcza s\u0105 organami polityki, maj\u0105 sk\u0142onno\u015b\u0107 do podporz\u0105dkowania zasad wzgl\u0119dom partyjno-politycznym. Natomiast w\u0142adza s\u0105dowa, kt\u00f3ra nie ma cel\u00f3w praktycznych do osi\u0105gni\u0119cia, dzia\u0142a w atmosferze spokoju i dlatego powo\u0142ana jest do pilnowania, aby inne w\u0142adze dzia\u0142a\u0142y w szrankach prawnych. <\/p>\n\n\n\n
Dlatego w\u0142adza s\u0105dowa winna mie\u0107 prawo kontrolowania pod wzgl\u0119dem prawnym, czy w\u0142adza ustawodawcza zar\u00f3wno jak w\u0142adza wykonawcza, dzia\u0142aj\u0105 w ramach swych funkcji. Je\u017celi Sejm uchwala ustawy, sprzeczne z konstytucj\u0105, lub wkracza w dziedzin\u0119 spraw, zastrze\u017conych w\u0142adzy wykonawczej, post\u0119puje nieprawnie. Nale\u017cy przeto stworzy\u0107 organ s\u0105dowy, kt\u00f3ry by m\u00f3g\u0142 bada\u0107 zarzuty niekonstytucyjno\u015bci ustaw. <\/p>\n\n\n\n
Podzia\u0142 w\u0142adz pozwoli\u0142 na poddanie administracji ustawom. Administracji nie wolno dzia\u0142a\u0107 nie tylko wbrew ustawie, ale i bez upowa\u017cnienia ustawy. Podczas gdy jednostka mo\u017ce swobodnie dzia\u0142a\u0107 w granicach prawa, sama stawia\u0107 sobie cele swych dzia\u0142a\u0144, o ile nie s\u0105 one zabronione przez prawo, organizacja taka, jak pa\u0144stwo, wtedy tylko dzia\u0142a prawnie, gdy ma do tego upowa\u017cnienie ustawowe. Zadania pa\u0144stwa, kompetencje organ\u00f3w ustala prawo, dlatego nazwano administracj\u0119 w\u0142adz\u0105 wykonawcz\u0105. <\/p>\n\n\n\n
Bezwzgl\u0119dne odgraniczenie funkcji ustawodawczych i wykonawczych w tym sensie, \u017ceby parlament tylko uchwala\u0142 ustawy, a administracja je wykonywa\u0142a, jest praktycznie niemo\u017cliwe. W pewnych okoliczno\u015bciach, gdy chodzi o konieczno\u015b\u0107 natychmiastowego uregulowania stosunk\u00f3w prawnych lub o tymczasowe unormowanie nowych zjawisk prawnych (np. w dziedzinie lotnictwa) czy te\u017c o wprowadzenie w \u017cycie opracowanych przez specjalist\u00f3w wielkich kodeks\u00f3w, do funkcji ustawodawczej odpowiedniejszy b\u0119dzie rz\u0105d, ni\u017c parlament. Ale oczywi\u015bcie do wydawania rozporz\u0105dze\u0144, zast\u0119puj\u0105cych ustawy, rz\u0105d musi by\u0107 upowa\u017cniony przez cia\u0142a prawodawcze. Jednak\u017ce, je\u017celi rz\u0105d sprawuje te czynno\u015bci ustawodawcze nie w okoliczno\u015bciach wyj\u0105tkowych, lecz okupuj\u0105c teren dzia\u0142alno\u015bci Sejmu, jest to dowodem, i\u017c cia\u0142a przedstawicielskie wskutek chybionej ordynacji wyborczej niezdolne s\u0105 do spe\u0142nienia swych praw i obowi\u0105zk\u00f3w. Kryje si\u0119 w takim stanie rzeczy niebezpiecze\u0144stwo, i\u017c rz\u0105d z natury rzeczy u\u017cywa\u0107 b\u0119dzie tej w\u0142adzy mu przekazanej przede wszystkim pod k\u0105tem widzenia u\u0142atwienia sobie bie\u017c\u0105cych zada\u0144 politycznych, nie licz\u0105c si\u0119 z zasadami porz\u0105dku prawnego. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 u nas niedawne rozporz\u0105dzenie prasowe, kt\u00f3re bez ceremonii pogwa\u0142ci\u0142o zasad\u0119 prawn\u0105, \u017ce kara nie mo\u017ce by\u0107 wykonana, w razie odwo\u0142ania si\u0119, do czasu wyroku prawomocnego. Wzmiankowane rozporz\u0105dzenie dawa\u0142o administracji mo\u017cno\u015b\u0107 materialnego zrujnowania wydawnictwa i nawet zawieszenia pisma i czasowego zamkni\u0119cia drukarni, zanim prawomocny wyrok zapad\u0142. <\/p>\n\n\n\n
Przewaga organ\u00f3w ustawodawczych nad rz\u0105dem jest sprzeczna z istot\u0105 rzeczy. Rola rz\u0105du jest faktycznie najwa\u017cniejsza, bez niego pa\u0144stwo istnie\u0107 nie mo\u017ce. Dzia\u0142a on stale, bez przerwy, ponosi odpowiedzialno\u015b\u0107 Przede wszystkim za losy pa\u0144stwa. W chwilach prze\u0142omowych, np. w czasie wojny, byli\u015bmy \u015bwiadkami, \u017ce w\u0142adza ustawodawcza zrzeka si\u0119 swych uprawnie\u0144 na rzecz rz\u0105du. Ale w\u0142a\u015bnie poniewa\u017c rz\u0105d przez swe organy wchodzi ci\u0105gle w bezpo\u015bredni\u0105 styczno\u015b\u0107 z ludno\u015bci\u0105, poniewa\u017c ma gro\u017any przywilej stosowania przymusu przy wykonywaniu swych decyzji, post\u0119powanie jego wymaga kontroli pod wzgl\u0119dem zgodno\u015bci z prawem. Wszelako nie zawsze administracja w swej dzia\u0142alno\u015bci skr\u0119powana jest przepisami prawnymi. Cz\u0119sto ustawodawca upowa\u017cnia w\u0142adz\u0119 do decydowania wed\u0142ug swobodnego uznania; w\u00f3wczas niema normy prawnej, kt\u00f3r\u0105 winien zastosowa\u0107 urz\u0105d, wola w\u0142adzy zast\u0119puje przepis ustawy, urz\u0105d kieruje si\u0119 w\u00f3wczas dobrem publicznym, interesem publicznym. Bez nadania administracji tej w\u0142adzy dyskrecjonalnej nale\u017cyte jej dzia\u0142anie by\u0142oby sparali\u017cowane, gdy\u017c w wielu wypadkach nie mo\u017ce ustawodawca nakre\u015bli\u0107 niechybnie drogi post\u0119powania, \u015brodk\u00f3w dzia\u0142ania. Rozw\u00f3j wszak\u017ce prawa administracyjnego zmierza wytrwale w tym kierunku, by dziedzin\u0119 w\u0142adzy dyskrecjonalnej administracji \u015bcie\u015bni\u0107, uj\u0105\u0107 w coraz szczuplejsze granice. Rzecz to zrozumia\u0142a. Swobodne uznanie, kt\u00f3re wymyka si\u0119 z pod kontroli prawnej (skoro niema normy prawnej, z kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna by zestawi\u0107 decyzj\u0119 w\u0142adzy), daje pole do nadu\u017cy\u0107, do szykanowania jednych obywateli, uprzywilejowania innych. W pewnych dziedzinach, w kt\u00f3rych szczeg\u00f3lnie dotkliwie odczuwana jest przez ludno\u015b\u0107 dowolno\u015b\u0107 urz\u0119d\u00f3w, swobodne uznanie powinno by\u0107 zupe\u0142nie wy\u0142\u0105czone. Dlatego ustawy podatkowe w pa\u0144stwach praworz\u0105dnych wyeliminowa\u0142y swobodne uznanie w\u0142adz. U nas, niestety, gdzie biurokracja jest m\u0142oda, nie posiada jeszcze g\u0142\u0119bszego poczucia sprawiedliwo\u015bci i zdemoralizowana jest przez wp\u0142ywy polityczne, ustawy nieraz pozostawiaj\u0105 zbyt wielkie pole swobodnemu uznaniu. \u0141atwo przewidzie\u0107, jakiem narz\u0119dziem politycznym w r\u0119ku partyjnego ministra mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 uprawnienie do odraczania podatku maj\u0105tkowego lub do wyw\u0142aszczania maj\u0105tk\u00f3w na rzecz wykonania reformy rolnej.<\/p>\n\n\n\n
W epoce liberalnego entuzjazmu s\u0105dzono, \u017ce ustr\u00f3j parlamentarny, oddaj\u0105cy kontrol\u0119 nad dzia\u0142alno\u015bci\u0105 rz\u0105du przedstawicielstwu ludno\u015bci, jest najlepszym \u015brodkiem zapewnienia legalno\u015bci dzia\u0142a\u0144 administracji. Okaza\u0142o si\u0119 wszak\u017ce, i\u017c ta kontrola odbywa si\u0119 g\u0142\u00f3wnie pod k\u0105tem widzenia politycznym i \u017ce rz\u0105d, kt\u00f3ry ma poparcie wi\u0119kszo\u015bci izby poselskiej, mo\u017ce bezkarnie gwa\u0142ci\u0107 prawo. R\u00f3wnie\u017c rozwia\u0142y si\u0119 nadzieje, \u017ce praworz\u0105dno\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 zagwarantowana przez przekazanie administracji lokalnej wybieralnym cia\u0142om samorz\u0105dowym, lub powo\u0142anie przedstawicieli ludno\u015bci do kolegialnych urz\u0119d\u00f3w pa\u0144stwowych; i ci przedstawiciele spo\u0142ecze\u0144stwa sk\u0142onni s\u0105 po\u015bwi\u0119ca\u0107 prawno\u015b\u0107 dzia\u0142ania interesom partyjnym, koteryjnym lub osobistym. <\/p>\n\n\n\n
Tylko niezale\u017cne s\u0105dy spe\u0142ni\u0107 mog\u0105 rol\u0119 str\u00f3\u017c\u00f3w praworz\u0105dno\u015bci. S\u0105dy administracyjne powo\u0142ane s\u0105 do orzekania o legalno\u015bci decyzji w\u0142adz administracyjnych. Trzeba uzna\u0107 niew\u0105tpliw\u0105 wielk\u0105 zas\u0142ug\u0119 naszego Najwy\u017cszego Trybuna\u0142u Administracyjnego, \u017ce zmusi\u0142 w pewnej mierze urz\u0119dy do szanowania przepis\u00f3w prawnych, chocia\u017c mo\u017ce on tylko uchyli\u0107 akt administracyjny. Zw\u0142aszcza du\u017ce znaczenie maj\u0105 orzeczenia Trybuna\u0142u w dziedzinie kontroli, czy w\u0142adze nie przekroczy\u0142y uprawnie\u0144 do decydowania wed\u0142ug swobodnego uznania. Urz\u0119dy maj\u0105 tendencj\u0119 do powo\u0142ywania si\u0119 na sw\u0105 w\u0142adz\u0119 dyskrecjonaln\u0105 i w\u00f3wczas, gdy jej nie posiadaj\u0105. Trybuna\u0142 t\u0119 tendencj\u0119 zwalcza i bada skrupulatnie, czy urz\u0105d nie nadu\u017cy\u0142 swobodnego uznania, przekraczaj\u0105c zakre\u015blone temu uznaniu przez ustawy granice. Nale\u017cy zaznaczy\u0107, \u017ce w\u0142adza post\u0119puje niezgodnie z prawem i w\u00f3wczas, gdy jest upowa\u017cniona do stosowania swobodnego uznania, ale korzysta z tego uprawnienia w celu nieprzewidzianym przez ustaw\u0119 (np. uprawnienia z zakresu ochrony bezpiecze\u0144stwa publicznego lub zdrowotno\u015bci wyzyskuje dla zaspokojenia interes\u00f3w skarbu). Dla zapewnienia praworz\u0105dno\u015bci w administracji by\u0142oby rzecz\u0105 po\u017c\u0105dan\u0105:<\/p>\n\n\n\n
1) rozszerzy\u0107 za wzorem francuskim mo\u017cno\u015b\u0107 zaskar\u017cania akt\u00f3w administracyjnych; <\/p>\n\n\n\n
2) nada\u0107 Trybuna\u0142owi prawo wydawania orzecze\u0144 zmieniaj\u0105cych decyzje w\u0142adz administracyjnych (a nie tylko, jak obecnie, ich kasowania), gdy stan faktyczny jest jasny, a norma prawa nakazuje wydanie okre\u015blonej decyzji; <\/p>\n\n\n\n
3) przy\u015bpieszy\u0107 rozpatrywanie spraw przez s\u0105dy administracyjne, przez utworzenie przewidzianych przez konstytucj\u0119 ni\u017cszych s\u0105d\u00f3w administracyjnych. Odci\u0105\u017cy\u0142oby to Trybuna\u0142, kt\u00f3rego sk\u0142ad jest zbyt szczup\u0142y, a pozwoli\u0142oby skierowa\u0107 skarg\u0119 na decyzj\u0119 pierwszej instancji administracyjnej do s\u0105du, gdy dzisiaj sprawa musi przej\u015b\u0107 przez ca\u0142y tok instancji administracyjnych, zanim mo\u017ce by\u0107 zaskar\u017cona do Trybuna\u0142u. Ni\u017csze instancje s\u0105dowo – administracyjne istniej\u0105 tylko w b. dzielnicy pruskiej. Ot\u00f3\u017c jest rzecz\u0105 charakterystyczn\u0105, \u017ce ustawodawstwo polskie pod pozorem unifikacji, gdy jednolicie normuje jaki\u015b dzia\u0142 administracji, pozbawia z regu\u0142y te ni\u017csze s\u0105dy administracyjne ich dotychczasowej kompetencji w danej materii dlatego, \u017ce inne dzielnice nie doczeka\u0142y si\u0119 jeszcze zapowiedzianych przez konstytucj\u0119 s\u0105d\u00f3w administracyjnych. <\/p>\n\n\n\n
O ile w razie wydania przez w\u0142adz\u0119 orzeczenia lub zarz\u0105dzenia dotkni\u0119ty niem ma na og\u00f3\u0142 mo\u017cno\u015b\u0107 obrony swych praw, o tyle jest bezbronny, gdy w\u0142adza pomimo jego wniosku uporczywie milczy, zwleka z wydaniem decyzji. Taka opiesza\u0142o\u015b\u0107 lub z\u0142a wola urz\u0119d\u00f3w wyrz\u0105dza ludno\u015bci dotkliwe szkody, uniemo\u017cliwia dochodzenie prawa pogwa\u0142conego, daje pole do nadu\u017cy\u0107. Nale\u017ca\u0142oby r\u00f3wnie\u017c wzorem Francji uzna\u0107 przed\u0142u\u017caj\u0105ce si\u0119 nad okre\u015blony czas milczenie w\u0142adzy za r\u00f3wnoznaczne z odmow\u0105, kt\u00f3ra jest ju\u017c decyzj\u0105 w\u0142adzy, a jak ka\u017cda inna decyzja mo\u017ce by\u0107 zaskar\u017con\u0105. <\/p>\n\n\n\n
S\u0105dy administracyjne daj\u0105 obron\u0119 przed nielegalnymi decyzjami w\u0142adz, kt\u00f3re ulegaj\u0105 uchyleniu. Ale obywatel mo\u017ce ponie\u015b\u0107 ci\u0119\u017ck\u0105 szkod\u0119, dozna\u0107 wielkiej krzywdy nie wskutek decyzji w\u0142adzy, lecz wskutek czynno\u015bci materialnych urz\u0119d\u00f3w, wykonywania wydanych zarz\u0105dze\u0144. <\/p>\n\n\n\n
W stosunkach mi\u0119dzy osobami prywatnymi wyrz\u0105dzona szkoda winna by\u0107 wynagrodzona. Natomiast odpowiedzialno\u015b\u0107 pa\u0144stwa za wyrz\u0105dzone szkody w dawniejszych czasach nie by\u0142a uznawana, co wynika\u0142o z pogl\u0105d\u00f3w, \u017ce pa\u0144stwo stoi ponad prawem. W okresie pa\u0144stwa policyjnego powsta\u0142a teoria, \u017ce odpowiedzialny jest skarb pa\u0144stwa: uznawano, \u017ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 organ\u00f3w skarbowych mo\u017ce by\u0107 przyr\u00f3wnana do dzia\u0142alno\u015bci os\u00f3b prywatnych, i tu pa\u0144stwo podlega przepisom powszechnego prawa cywilnego. Ale gdy pa\u0144stwo wyst\u0119puje w roli w\u0142adzy, wydaj\u0105cej rozkazy, stosuj\u0105cej przymus, odpowiada\u0107 nie mo\u017ce. Najwy\u017cej mo\u017ce odpowiada\u0107 za czyny, niezgodne z prawem, urz\u0119dnik, je\u017celi dowiedzie si\u0119 jego osobistej winy. Ten stan prawny obowi\u0105zuje dotychczas w by\u0142ej dzielnicy rosyjskiej i austriackiej (w kt\u00f3rej w zasadzie nie wolno r\u00f3wnie\u017c poci\u0105gn\u0105\u0107 do odpowiedzialno\u015bci r\u00f3wnie\u017c i urz\u0119dnika). Oczywi\u015bcie odpowiedzialno\u015b\u0107 materialna winnego urz\u0119dnika jest w obecnych warunkach fikcj\u0105. <\/p>\n\n\n\n
Dzisiejsze poczucie prawne nie mo\u017ce si\u0119 pogodzi\u0107 z takim stanem rzeczy. Pa\u0144stwo nie mo\u017ce bez szkody dla swego autorytetu krzywdzi\u0107 swych obywateli – demoralizuje ono w ten spos\u00f3b i ludno\u015b\u0107, i swych funkcjonariusz\u00f3w. Je\u017celiby pa\u0144stwo odpowiada\u0142o za nielegaln\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 urz\u0119dnik\u00f3w, zmusza\u0142oby ich do wi\u0119kszego poszanowania prawa zar\u00f3wno przez skuteczniejszy doz\u00f3r s\u0142u\u017cbowy, jak i przez ewentualny regres do winnych urz\u0119dnik\u00f3w z racji wyp\u0142aconego odszkodowania. Konstytucja przyrzeka wprawdzie ka\u017cdemu obywatelowi prawo do wynagrodzenia szkody, jak\u0105 mu wyrz\u0105dzi\u0142y organy w\u0142adzy pa\u0144stwowej, cywilnej czy wojskowej przez dzia\u0142alno\u015b\u0107 urz\u0119dow\u0105, niezgodn\u0105 z prawem lub obowi\u0105zkami s\u0142u\u017cby. Wszak\u017ce dotychczas rz\u0105d nie zdoby\u0142 si\u0119 na wniesienie ustawy, wype\u0142niaj\u0105cej zapowied\u017a konstytucyjn\u0105, A bez takiej odpowiedzialno\u015bci pa\u0144stwa nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o urzeczywistnieniu idei pa\u0144stwa prawnego. <\/p>\n\n\n\n
Konstytucja m\u00f3wi tylko o odpowiedzialno\u015bci za dzia\u0142alno\u015b\u0107 nieprawn\u0105. Jednak\u017ce pa\u0144stwo wsp\u00f3\u0142czesne ma w og\u00f3le obowi\u0105zek wynagradzania szk\u00f3d, wyrz\u0105dzonych i przez zgodne z prawem czynno\u015bci urz\u0119d\u00f3w. Wynika to z zasady r\u00f3wno\u015bci obywateli; jednostka nie powinna ponosi\u0107 na rzecz powszechno\u015bci specjalnych ofiar, ci\u0119\u017car\u00f3w, kt\u00f3re nie spadaj\u0105 na innych obywateli, b\u0119d\u0105cych w podobnym po\u0142o\u017ceniu. Je\u017celi pa\u0144stwo w interesie publicznym zabiera jej mienie, ogranicza w prawach maj\u0105tkowych, w og\u00f3le wyrz\u0105dza szkod\u0119 – wynagrodzenie tej szkody winno by\u0107 pokryte przez og\u00f3\u0142, czyli ze skarbu pa\u0144stwa. Przewa\u017cnie ustawy poszczeg\u00f3lne przewiduj\u0105 wynagrodzenie np. za wyw\u0142aszczenie, rekwizycj\u0119, ale je\u017celi nawet brak odpowiednich przepis\u00f3w, zasada prawna winna obowi\u0105zywa\u0107 (wprowadzenie jej w czyn jest chlubn\u0105 kart\u0105 s\u0105downictwa francuskiego). <\/p>\n\n\n\n
Sumienie spo\u0142eczne jest wra\u017cliwe na r\u00f3wne traktowanie obywateli pod wzgl\u0119dem prawnym. I nic tak nie podwa\u017ca autorytetu rz\u0105du, jak kierowanie si\u0119 wzgl\u0119dami ubocznymi, politycznymi przy wykonywaniu przepis\u00f3w prawnych. Najbardziej je oburzaj\u0105 akty zemsty ze strony rz\u0105du na ludziach, kt\u00f3rzy, post\u0119puj\u0105c zgodnie z prawem, a nawet broni\u0105c prawa, byli mu w danej chwili niedogodni. <\/p>\n\n\n\n
Zgodne z prawem sprawowanie w\u0142adzy wymaga nale\u017cytego poziomu biurokracji. Konieczno\u015b\u0107 szybkiego wytworzenia aparatu pa\u0144stwowego t\u0142umaczy w du\u017cej mierze fakt, \u017ce przy niedostatecznej liczbie jednostek ukwalifikowanych, biurokracja polska posiada powa\u017cne braki. Ale s\u0142uszno\u015b\u0107 nakazuje przyzna\u0107, \u017ce dosy\u0107 szybko dokonana0. zosta\u0142a pewna selekcja w\u015br\u00f3d \u017cywio\u0142\u00f3w, kt\u00f3re nap\u0142yn\u0119\u0142y do urz\u0119d\u00f3w, i \u017ce poprawa stosunk\u00f3w stale si\u0119 zaznacza\u0142a. Biurokracja, jak ka\u017cda grupa spo\u0142eczna, wytwarza swoj\u0105 opini\u0119, poczucie godno\u015bci, obowi\u0105zk\u00f3w i t. p., nabiera okre\u015blonego oblicza moralnego. Do\u015bwiadczenie pa\u0144stw obcych wykazuje niezbicie, \u017ce dla zapewnienia krajowi odpowiednich si\u0142 urz\u0119dniczych potrzeba spe\u0142nienia dw\u00f3ch zasadniczych warunk\u00f3w: <\/p>\n\n\n\n
1) zabezpieczenia sta\u0142o\u015bci stanowisk urz\u0119dniczych i <\/p>\n\n\n\n
2) niedopuszczania do faworytyzmu przy powo\u0142aniu na s\u0142u\u017cb\u0119 pa\u0144stwow\u0105 i awansowaniu na wy\u017csze szczeble hierarchii urz\u0119dniczej.<\/p>\n\n\n\n
Urz\u0119dnicy w Polsce maj\u0105 w zasadzie szereg gwarancji ustawowych, kt\u00f3rych bezskutecznie dotychczas domagaj\u0105 si\u0119 urz\u0119dnicy wielu pa\u0144stw zachodnich. Jednak\u017ce z uwagi na po\u015bpieszne zape\u0142nianie kadr\u00f3w urz\u0119dniczych ustawa o s\u0142u\u017cbie cywilnej da\u0142a mo\u017cno\u015b\u0107 czynienia wyj\u0105tk\u00f3w od zawartych w niej przepis\u00f3w. I dzi\u0119ki tym furtkom – upowa\u017cnieniom danym rz\u0105dowi, s\u0142uszne zasady ustawy dozna\u0142y powa\u017cnego uszczerbku. Umo\u017cliwiaj\u0105 one mianowanie przez rz\u0105d na stanowiska urz\u0119dnicze os\u00f3b nie posiadaj\u0105cych wymaganego wykszta\u0142cenia, zwalnianie ich od przepisanych egzamin\u00f3w praktycznych, maj\u0105cych za\u015bwiadczy\u0107 o nabytych kwalifikacjach, a z drugiej strony pozwalaj\u0105 na usuwanie ze s\u0142u\u017cby pa\u0144stwowej urz\u0119dnik\u00f3w, kt\u00f3rzy nie zostali \u201eustaleni\u201d, chocia\u017cby posiadali wszelkie kwalifikacje. Daje to szerokie pole do protekcji, zw\u0142aszcza do obsadzania urz\u0119d\u00f3w przez ludzi, kt\u00f3rych jedyn\u0105 kwalifikacj\u0105 jest przynale\u017cno\u015b\u0107 partyjna. W ustawie istnieje ponadto przepis potrzebny, ale z kt\u00f3rego rz\u0105d korzysta\u0107 powinien tylko z najwi\u0119ksz\u0105 ogl\u0119dno\u015bci\u0105, mianowicie uprawniaj\u0105cy ze wzgl\u0119du na dobro s\u0142u\u017cby do przenoszenia sta\u0142ego urz\u0119dnika w stan nieczynny; je\u017celi urz\u0119dnik w ci\u0105gu sze\u015bciu miesi\u0119cy nie zostanie powo\u0142any z powrotem do s\u0142u\u017cby czynnej, zostaje zwolniony ze s\u0142u\u017cby pa\u0144stwowej. Przepis ten da\u0142 mo\u017cno\u015b\u0107 stosowania masowych rug\u00f3w \u201esanacyjnych\u201d po przewrocie majowym z powod\u00f3w nie maj\u0105cych nic wsp\u00f3lnego z dobrem s\u0142u\u017cby. Wkroczenie na t\u0119 drog\u0119 grozi bardzo powa\u017cnym niebezpiecze\u0144stwem\ufffezdemoralizowaniem aparatu pa\u0144stwowego. Mo\u017ce w Polsce zagnie\u017adzi\u0107 si\u0119 ameryka\u0144ski \u201esystem \u0142up\u00f3w\u201d, obsadzania urz\u0119d\u00f3w przez zwyci\u0119sk\u0105 parti\u0119, wynagradzania w ten spos\u00f3b kosztem pa\u0144stwa zas\u0142ug partyjnych agitator\u00f3w, system, kt\u00f3ry by\u0142 zawsze najwi\u0119ksz\u0105 bol\u0105czk\u0105 administracji ameryka\u0144skiej. Urz\u0119dnik, niepewny jutra, b\u0119dzie albo korzysta\u0142 ze swej w\u0142adzy dla cel\u00f3w osobistych, albo dla zaskarbienia sobie \u0142aski grupy, b\u0119d\u0105cej u w\u0142adzy, lub te\u017c b\u0119dzie si\u0119 stara\u0142, zachowuj\u0105c si\u0119 mo\u017cliwie biernie, nie narazi\u0107 si\u0119 nikomu, a wi\u0119c i ewentualnym przysz\u0142ym kierownikom.<\/p>\n\n\n\n
Chc\u0105c zwalczy\u0107 faworytyzm nale\u017cy zastosowa\u0107 \u015brodki, kt\u00f3re daj\u0105 dost\u0119p do urz\u0119d\u00f3w najlepszym jednostkom i zapewniaj\u0105 awans r\u00f3wnie\u017c najlepszym. Znowu do\u015bwiadczenie pa\u0144stw zachodnich wskazuje drog\u0119 post\u0119powania: najodpowiedniejszym systemem okaza\u0142o si\u0119 z jednej strony obsadzanie stanowisk drog\u0105 egzamin\u00f3w konkursowych, organizowanych w ten spos\u00f3b, \u017ce gwarantuj\u0105 mo\u017cliw\u0105 bezstronno\u015b\u0107 w ocenie przygotowania, z drugiej – przy awansowaniu, mianowanie z po\u015br\u00f3d urz\u0119dnik\u00f3w, umieszczonych na stale wygotowanych przez cia\u0142a kolegialne listach kandydat\u00f3w, najwi\u0119cej uzdolnionych.<\/p>\n\n\n\n
Grupy czy organizacje, kt\u00f3re zdoby\u0142y w\u0142adz\u0119 przemoc\u0105, sk\u0142onne s\u0105 traktowa\u0107 pa\u0144stwo, jako teren okupowany. W\u00f3wczas prawo i zasada praworz\u0105dno\u015bci uwa\u017cane s\u0105 za obce wi\u0119zy, narzucone energii sprawuj\u0105cych rz\u0105dy, wi\u0119zy, kt\u00f3re mo\u017cna potarga\u0107 lub z nich przy pomocy zr\u0119cznych ruch\u00f3w si\u0119 uwolni\u0107; najwy\u017cej chodzi o zachowanie pozor\u00f3w prawno\u015bci, nie za\u015b o ducha praworz\u0105dno\u015bci. Ale ob\u00f3z, kt\u00f3ry d\u0105\u017cy do wytworzenia sp\u00f3jnej pot\u0119gi narodowej, musi bardzo wysoko ceni\u0107 si\u0142\u0119 moraln\u0105, kt\u00f3rej przejawem jest poczucie prawne spo\u0142ecze\u0144stwa, i ze szczeg\u00f3ln\u0105 pieczo\u0142owito\u015bci\u0105 dba\u0107 o ugruntowanie praworz\u0105dno\u015bci w \u017cyciu publicznym, jako podstawy cywilizacji. <\/p>\n\n\n\n
Od czasu odbudowania pa\u0144stwa opinia publiczna podnosi\u0142a, jako jedn\u0105 z najgorszych wad naszego ustroju, brak praworz\u0105dno\u015bci. Jest to dowodem, \u017ce w spo\u0142ecze\u0144stwie \u017cywe jest poczucie prawa, kt\u00f3re nie mo\u017ce pogodzi\u0107 si\u0119 z cz\u0119stym jego gwa\u0142ceniem. My\u015bl\u0105ca cz\u0119\u015b\u0107 narodu zdaje sobie spraw\u0119, \u017ce pa\u0144stwo cywilizowane jest organizacj\u0105 prawn\u0105, \u017ce mo\u017ce si\u0119 rozwija\u0107 jedynie na mocnych i trwa\u0142ych podstawach prawnych. Bez nich nie b\u0119dziemy silnym narodem i nie zajmiemy w \u015bwiecie powa\u017cnego stanowiska. <\/p>\n\n\n\n
Cywilizacja zachodnia, oparta na rzymskich fundamentach, do kt\u00f3rej kr\u0119gu nale\u017cymy, wytworzy\u0142a poj\u0119cie godno\u015bci jednostki ludzkiej, kt\u00f3r\u0105 prawo zabezpiecza przed niewol\u0105 i przed samowol\u0105. Jednostka nie uznaje innej zale\u017cno\u015bci ni\u017c poddanie si\u0119 obowi\u0105zuj\u0105cemu wszystkich prawu lub wzi\u0119cie na siebie dobrowolnie obowi\u0105zk\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n
Aczkolwiek w dziejach naszych by\u0142y okresy cofania si\u0119 z tej drogi rozwoju cywilizacji i ulegania wp\u0142ywowi Wschodu, jednak nie zatracili\u015bmy oblicza zachodniego i poczucie prawa pozosta\u0142o cech\u0105 zasadnicz\u0105, odr\u00f3\u017cniaj\u0105c\u0105 Polsk\u0119 od kraj\u00f3w, do kt\u00f3rych nie si\u0119ga\u0142y wp\u0142ywy cywilizacji rzymskiej. Poczucie prawa jest wszak\u017ce u nas s\u0142absze, ni\u017c w krajach zachodnich, stanowi nasz\u0105 ni\u017cszo\u015b\u0107 w po-r\u00f3wnaniu z innymi narodami Europy zachodniej. <\/p>\n\n\n\n
Je\u017celiby\u015bmy stracili te podstawy cywilizacyjne, na kt\u00f3rych wyro\u015bli\u015bmy jako nar\u00f3d, je\u017celiby\u015bmy dopu\u015bcili do rozk\u0142adu tych poj\u0119\u0107 i instynkt\u00f3w spo\u0142ecznych, to kroczyliby\u015bmy ku upadkowi. Rozw\u00f3j poczucia prawa i praworz\u0105dno\u015bci w pa\u0144stwie to wzrost cywilizacji, pomy\u015blno\u015bci i pot\u0119gi pa\u0144stwa, to fundament dla spe\u0142nienia wielkich przeznacze\u0144 dziejowych. Podkopywanie jednego i drugiej oznacza\u0142oby spadanie coraz ni\u017cej, przygotowywanie Polski na niewolnic\u0119 innych narod\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n
Rozumiano to w Polsce w okresie rozkwitu cywilizacyjnego. Warto przypomnie\u0107 s\u0142owa Zygmunta Augusta w odpowiedzi na \u201ewitanie poselskie\u201d.<\/p>\n\n\n\n
\u201e\u2026 to jest libertas, wolno\u015b\u0107 a swoboda nasza, aby\u015bmy Wszyscy prawu s\u0142u\u017cyli, prawu pos\u0142uszni, a jako jego niewolnicy byli. Chcemy – li by\u0107 lud\u017ami wolnymi, kt\u00f3re nie niewola, ale pos\u0142usze\u0144stwo prawu czyni, a je\u015bli nie chcemy, \u017ceby nas Pan B\u00f3g przez t\u0119 nasz\u0105 Wstr\u0119tn\u0105 swawol\u0119 poha\u0144com, albo innym narodom w mizern\u0105 niewol\u0119 nie podawa\u0142\u201d. Pa\u0144stwo wsp\u00f3\u0142czesne tworzy nar\u00f3d wed\u0142ug swej woli i umiej\u0119tno\u015bci wcielania swych d\u0105\u017ce\u0144 w \u017cycie. Polska b\u0119dzie istotnie praworz\u0105dnym pa\u0144stwem, gdy czynny, zorganizowany nar\u00f3d swoje poczucie prawa utrwali w swych instytucjach i uzewn\u0119trzni w post\u0119powaniu w\u0142adz pa\u0144stwowych. <\/p>\n\n\n\n
Stosunek do prawa w narodach cywilizacji zachodnich posiada wyra\u017ane znamiona. Polega on na poszanowaniu prawa przez jednostk\u0119, na zgodnym z nim post\u0119powaniu bez wzgl\u0119du na to, czy jednostka osi\u0105ga przez to bezpo\u015brednie dla siebie korzy\u015bci. <\/p>\n\n\n\n
Dalej wyra\u017ca si\u0119 w wytrwa\u0142ej i konsekwentnej obronie swego prawa i prawa innych os\u00f3b, w nieprzechodzeniu do porz\u0105dku dziennego nad bezprawiem, dla wzgl\u0119d\u00f3w oportunistycznych, dla mi\u0142ego spokoju. <\/p>\n\n\n\n
Wreszcie nakazuje on m\u0119\u017cne przeciwstawienie si\u0119 samowoli, nieuleganie jej ze strachu. <\/p>\n\n\n\n
Cywilizacja zachodnia, zapewniaj\u0105c w granicach prawnych niezale\u017cno\u015b\u0107 jednostki, wytworzy\u0142a w cz\u0142owieku szacunek dla samego siebie, poczucie godno\u015bci osobistej. W imi\u0119 tej godno\u015bci osobistej i szacunku cz\u0142owiek got\u00f3w jest narazi\u0107 swe \u017cycie, bezpiecze\u0144stwo, spok\u00f3j, ale nie zaprzeczy samemu sobie, nie poni\u017cy si\u0119 ze strachu przed samowol\u0105. Ten typ obywatela wyr\u00f3\u017cnia cywilizacj\u0119 zachodni\u0105 od wschodniej. Tacy ludzie z charakterem dojrza\u0142ym s\u0105 podstaw\u0105 \u0142adu i organizacji spo\u0142ecznej, najpewniejsz\u0105 obron\u0105 porz\u0105dku prawnego. Je\u017celi tacy obywatele maj\u0105 w\u0142adz\u0119 w pa\u0144stwie, nar\u00f3d ma pewno\u015b\u0107, \u017ce dla dora\u017anych cel\u00f3w porz\u0105dek prawny nie b\u0119dzie naruszony, \u017ce prawo b\u0119dzie w ka\u017cdych okoliczno\u015bciach bezwzgl\u0119dnie przestrzegane. Je\u017celi broni\u0105 prawa przeciw samowoli w\u0142adz pa\u0144stwowych, prawo w ko\u0144cu zwyci\u0119\u017cy\u0107 musi.<\/p>\n\n\n\n
Bohdan Wasiuty\u0144ski<\/strong><\/p>\n\n\n\n **********************************<\/p>\n\n\n\n Bohdan Szczepan Ksawery Wasiuty\u0144ski<\/strong><\/em> (ur. 25 grudnia 1882, zm. 29 grudnia 1940 w Warszawie) \u2013 prawnik i publicysta narodowo-demokratyczny, senator Stronnictwa Narodowego II i III kadencji w II Rzeczypospolitej. Cz\u0142onek Ligi Narodowej, w latach 1908\u20131915 redaktor \u201ePrzegl\u0105du Narodowego\u201d, w latach 1915\u20131917 wsp\u00f3\u0142redaktor \u201eSprawy Polskiej\u201d w Piotrogrodzie i wydawca \u201eDziennika Polskiego\u201d. Ojciec Wojciecha Wasiuty\u0144skiego.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Ka\u017cda spo\u0142eczno\u015b\u0107 trwa\u0142a musi by\u0107 zorganizowana. Organizacja oznacza uregulowanie stosunk\u00f3w na podstawie prawnej. Tam przeto, gdzie istnieje spo\u0142ecze\u0144stwo, istnieje r\u00f3wnie\u017c prawo. Pa\u0144stwo jest zawsze organizacj\u0105 prawn\u0105. Nawet despotia wschodnia w najczystszej postaci jest ni\u0105 pod wzgl\u0119dem formalnym. Obowi\u0105zuje bowiem w niej norma zasadnicza: wola panuj\u0105cego jest jedynym prawem. R\u00f3\u017cnica kapitalna mi\u0119dzy Wschodem a Zachodem wyst\u0119puje […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":12661,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[41,43],"tags":[227,230,229,228],"class_list":["post-12660","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia-i-idea","category-okres-miedzywojenny-i-okupacja","tag-bohdan-wasiutynski","tag-cywilizacja","tag-etyka","tag-praworzadnosc"],"yoast_head":"\n