Ot\u00f3\u017c przede wszystkim u\u017cywa\u0142bym wszelkich wysi\u0142k\u00f3w i nie \u017ca\u0142owa\u0142bym \u017cadnych ofiar na to, a\u017ceby nie dopu\u015bci\u0107 do zapanowania w tym kraju zdrowego rozs\u0105dku, a\u017ceby post\u0119powaniem Polak\u00f3w nie zacz\u0119\u0142a kierowa\u0107 trze\u017awa ocena stosunk\u00f3w i po\u0142o\u017cenia ich pa\u0144stwa. Utrzymywa\u0142bym w Polsce na sw\u00f3j koszt legion ludzi, kt\u00f3rych zaj\u0119ciem by\u0142oby szerzenie zam\u0119tu poj\u0119\u0107, puszczanie w obieg najrozmaitszych fa\u0142sz\u00f3w, podsuwanie najbardziej wariackich pomys\u0142\u00f3w. Ilekro\u0107 bym zauwa\u017cy\u0142, \u017ce Polacy zaczynaj\u0105 widzie\u0107 jasno swe po\u0142o\u017cenie i wchodzi\u0107 na drog\u0119 do naprawy stosunk\u00f3w i do wzmocnienia pa\u0144stwa, natychmiast bym zrobi\u0142 wszystko, \u017ceby odwr\u00f3ci\u0107 ich uwag\u0119 w inn\u0105 stron\u0119, wysun\u0105\u0107 im przed oczy jakie\u015b nowe idee, nowe plany, wytworzy\u0107 jaki\u015b nowy ruch, w kt\u00f3rym by rodz\u0105ca si\u0119 my\u015bl zdrowa uton\u0119\u0142a.<\/p>\n\n\n\n
W obecnej chwili wielce by mi\u0119 zaniepokoi\u0142o to, \u017ce w polityce polskiej zapanowa\u0142y nad wszystkim zagadnienia skarbowe i gospodarcze, \u017ce Polacy zaczynaj\u0105 sobie naprawd\u0119 zdawa\u0107 spraw\u0119 z tego, i\u017c dotychczas szli do ruiny finansowej i gospodarczej, a tym samym do utraty niezawis\u0142o\u015bci, \u017ce zaczynaj\u0105 widzie\u0107 b\u0142\u0119dy dotychczasowego sposobu rz\u0105dzenia, otwarcie i \u015bmia\u0142o do tych b\u0142\u0119d\u00f3w si\u0119 przyznaj\u0105, chc\u0105 si\u0119 z nich otrz\u0105sn\u0105\u0107 i objawiaj\u0105 w tym kierunku wyra\u017an\u0105 wol\u0119.Uwa\u017ca\u0142bym za rzecz bardzo niepomy\u015bln\u0105 fakt, \u017ce po dymisji Grabskiego Sejm zdoby\u0142 si\u0119, acz z trudem, na utworzenie rz\u0105du koalicyjnego, w kt\u00f3rym stronnictwa, bardzo dalekie od siebie w swych programach, postanowi\u0142y wsp\u00f3\u0142dzia\u0142a\u0107 w doprowadzeniu bud\u017cetu pa\u0144stwa do r\u00f3wnowagi i w ratowaniu kraju od popadni\u0119cia w ostatni\u0105 n\u0119dz\u0119. I wcale by mnie nie cieszy\u0142o, \u017ce nowy minister skarbu tak daleko poszed\u0142 w swej otwarto\u015bci, ods\u0142aniaj\u0105c niebezpieczne po\u0142o\u017cenie pa\u0144stwa i wskazuj\u0105c potrzeby zmniejszenia jego rozchod\u00f3w o tak olbrzymi\u0105 sum\u0119. Czu\u0142bym, \u017ce mi\u0119 spotyka najwi\u0119kszy zaw\u00f3d, mianowicie \u017ce si\u0119 zawodz\u0119 na Sejmie, na kt\u00f3ry liczy\u0142em z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105, \u017ce nigdy nie dopu\u015bci do uzdrowienia gospodarki pa\u0144stwowej, \u017ce ka\u017cdy wysi\u0142ek w tym kierunku unicestwi. I zacz\u0105\u0142bym si\u0119 obawia\u0107, czy te s\u0142abe pocz\u0105tki nie rozwin\u0105 si\u0119 w co\u015b mocniejszego, czy te objawy otrze\u017awienia, post\u0119pu poj\u0119\u0107 i poczucia odpowiedzialno\u015bci za losy kraju nie stan\u0105 si\u0119 wyra\u017aniejszymi, i czy Polska nie zaczyna istotnie wchodzi\u0107 na drog\u0119 naprawy. Uwa\u017ca\u0142bym to za rzecz tym bardziej niepo\u017c\u0105dan\u0105, \u017ce obecnie stan finansowy i gospodarczy pa\u0144stw europejskich w og\u00f3le psuje si\u0119, \u017ce rz\u0105dy i parlamenty coraz mniej wykazuj\u0105 zdolno\u015bci zaradzenia z\u0142emu i \u017ce, gdyby Polska zdoby\u0142a si\u0119 na wysi\u0142ek i gospodark\u0119 sw\u0105 jako tako uporz\u0105dkowa\u0142a, mog\u0142oby to utrwali\u0107 jej pozycj\u0119 w Europie i nawet uczyni\u0107 j\u0105 wcale mocn\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Postanowi\u0142bym temu zapobiec za wszelk\u0105 cen\u0119. Ale jak?\u2026<\/p>\n\n\n\n
Przede wszystkim, rozwin\u0105\u0142bym swoimi \u015brodkami i przez swoich agent\u00f3w agitacj\u0119 w Polsce, odwracaj\u0105c\u0105 uwag\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa od spraw gospodarczych i skarbowych. Nie to jest nieszcz\u0119\u015bciem Polski, \u017ce za ma\u0142o wytwarza, a za wiele spo\u017cywa, \u017ce skarb pa\u0144stwa ma za ma\u0142e dochody \u2013 a wi\u0119kszych mie\u0107 nie mo\u017ce, bo z ubogiego spo\u0142ecze\u0144stwa wi\u0119cej nie wyci\u015bnie \u2013 a za wielkie wydatki, \u017ce i obywatel kraju, i pa\u0144stwo samo jest obdzierane przez niecn\u0105 spekulacj\u0119\u2026 Dzi\u015b g\u0142\u00f3wnym nieszcz\u0119\u015bciem jest z\u0142y ustr\u00f3j polityczny pa\u0144stwa. Ten ustr\u00f3j trzeba przede wszystkim zmieni\u0107. Rzuci\u0107 wszystko, a tym si\u0119 zaj\u0105\u0107.<\/p>\n\n\n\n
I tu bym radykalnie zmieni\u0142 swoje dotychczasowe stanowisko: gdy dawniej by\u0142em za tym, \u017ceby Polska mia\u0142a najbardziej demokratyczn\u0105 konstytucj\u0119 w Europie, gdym stara\u0142 si\u0119, a\u017ceby mia\u0142 w niej wszechw\u0142adz\u0119 Sejm, kt\u00f3ry jak spodziewa\u0142em si\u0119, nigdy nie pozwoli na utworzenie rz\u0105du, kieruj\u0105cego si\u0119 zdrowym rozs\u0105dkiem, prowadz\u0105cego rozumn\u0105 gospodark\u0119 pa\u0144stwow\u0105 \u2013 dzi\u015b, widz\u0105c w tym Sejmie pierwsze objawy, \u015bwiadcz\u0105ce, \u017ce ludzie si\u0119 czego\u015b nauczyli, \u017ce zaczynaj\u0105 zdawa\u0107 sobie spraw\u0119 z po\u0142o\u017cenia kraju, z twardej rzeczywisto\u015bci, \u017ce zaczynaj\u0105 nie\u015bmia\u0142o wst\u0119powa\u0107 na drog\u0119, na kt\u00f3rej jedynie mo\u017cna stworzy\u0107 trwa\u0142e podstawy bytu pa\u0144stwowego, dzi\u015b, powiadam, sta\u0142bym si\u0119 bezwzgl\u0119dnym przeciwnikiem konstytucji demokratycznej, Sejmu, dzi\u015b zacz\u0105\u0142bym g\u0142osi\u0107 potrzeb\u0119 zamachu stanu, dyktatury, czy nawet autokratycznej monarchii.<\/p>\n\n\n\n
A gdyby mi si\u0119 jeszcze uda\u0142o znale\u017a\u0107 jakiego militaryst\u0119 \u015bni\u0105cego o czynach wojennych i czekaj\u0105cego na sposobno\u015b\u0107 wpakowania Polski w jak\u0105\u015b awantur\u0119, np. w wojn\u0119 z Sowietami, obsypa\u0142bym go z\u0142otem \u2013 o ile bym je mia\u0142 \u2013 i wszelkimi \u015brodkami pom\u00f3g\u0142bym mu do pokierowania polityk\u0105 polsk\u0105 wed\u0142ug swej woli. Wtedy ju\u017c by\u0142bym pewny, \u017ce wszystko b\u0119dzie dobrze.<\/p>\n\n\n\n
Na to wszystko, gdybym by\u0142 wrogiem Polski, nie \u017ca\u0142owa\u0142bym wysi\u0142k\u00f3w, ani ofiar. Co prawda, wrogowie Polski, bli\u017csi i dalsi, tyle maj\u0105 k\u0142opot\u00f3w dzisiaj u siebie w domu, te k\u0142opoty tak z dnia na dzie\u0144 rosn\u0105, z\u0142oto, kt\u00f3re jeszcze posiadaj\u0105, tak szybko topnieje, \u017ce za wiele my\u015bli nie mog\u0105 Polsce po\u015bwi\u0119ca\u0107 i nie mog\u0105 si\u0119 zdobywa\u0107 na zbyt wielkie ofiary dla doprowadzenia jej do ostatecznej zguby.<\/p>\n\n\n\n
Na szcz\u0119\u015bcie dla nich w samej Polsce istnieje sporo ludzi, kt\u00f3rzy staraj\u0105 si\u0119 za nich robot\u0119 robi\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Zdarza si\u0119 to czasami w \u017cyciu, \u017ce jaki\u015b biedak, nic nie posiadaj\u0105cy i ci\u0119\u017cko walcz\u0105cy z twardymi warunkami bytu, naraz, nieoczekiwanie dostaje wielki spadek. \u017be za\u015b nigdy wi\u0119kszej ilo\u015bci pieni\u0119dzy nie widzia\u0142, wi\u0119kszymi sumami nie operowa\u0142, wobec tego maj\u0105tku, kt\u00f3ry mu spad\u0142 bez \u017cadnego z jego strony wysi\u0142ku, doznaje zawrotu g\u0142owy, wydaje mu si\u0119 on czym\u015b niesko\u0144czonym, niewyczerpanym. Zaczyna tego maj\u0105tku u\u017cywa\u0107: \u017cyje, jak we \u015bnie, rzuca pieni\u0119dzmi na prawo i na lewo, bez planu, bez sensu, bez rachunku.<\/p>\n\n\n\n
Maj\u0105tek w ci\u0105gu paru lat rozprasza si\u0119 i na powr\u00f3t zaczyna si\u0119 bieda. Tylko teraz ju\u017c ci\u0119\u017csza, bo si\u0119 zazna\u0142o dostatku.<\/p>\n\n\n\n
Takim biedakiem, kt\u00f3ry niespodziewanie dosta\u0142 wielki spadek, jest obecne pokolenie polskie, tym spadkiem jest zjednoczona niepodleg\u0142a Polska.<\/p>\n\n\n\n
Nic dziwnego, \u017ce pokolenie, kt\u00f3re j\u0105 dosta\u0142o \u2013 bo przecie nie zdoby\u0142o jej w\u0142asnymi wysi\u0142kami \u2013 dozna\u0142o zawrotu g\u0142owy. Ludzie u nas zacz\u0119li \u017cy\u0107, jak we \u015bnie, zamkn\u0119li oczy na otaczaj\u0105c\u0105 ich rzeczywisto\u015b\u0107. W\u0142asne pa\u0144stwo, kt\u00f3re posiedli, traktowali tylko jako \u017ar\u00f3d\u0142o wszelakich rozkoszy: \u0142atwego dorabiania si\u0119, zaspakajania najbardziej wybuja\u0142ych ambicji, k\u0105pania si\u0119 w godno\u015bciach i zaszczytach okaza\u0142ych, cz\u0119sto \u015bmiesznych w swej okaza\u0142o\u015bci reprezentacji, delektowania si\u0119 uroczysto\u015bciami, obchodami\u2026 Z tego, \u017ce ten wielki spadek poci\u0105ga za sob\u0105 wielkie obowi\u0105zki, sprawy sobie nie zdawali.<\/p>\n\n\n\n
I w ci\u0105gu siedmiu lat zd\u0105\u017cyli ogromn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 odziedziczonego maj\u0105tku roztrwoni\u0107.<\/p>\n\n\n\n
W pewnej mierze by\u0142o to nieuniknione. Nie mo\u017cna by\u0142o \u017c\u0105da\u0107 takiego cudu od Pana Boga, \u017ceby pokoleniu, kt\u00f3re nic nie mia\u0142o i niczym nie rz\u0105dzi\u0142o, spu\u015bci\u0142 z nieba dar rozumnego od razu rz\u0105dzenia wielkim pa\u0144stwem, a nawet tego, \u017ceby je uchroni\u0142 od zawrotu g\u0142owy wobec tak nag\u0142ej zmiany losu.<\/p>\n\n\n\n
Ten jednak zawr\u00f3t g\u0142owy, to \u017cycie we \u015bnie trwa\u0142o przyd\u0142ugo. Od paru lat zacz\u0119\u0142y si\u0119 pr\u00f3by obudzenia spo\u0142ecze\u0144stwa z tego snu niebezpiecznego, przywr\u00f3cenia go do przytomno\u015bci. Te pr\u00f3by by\u0142y bezskuteczne. Budzi\u0107 si\u0119 zacz\u0119li dopiero pod wp\u0142ywem przykrych odczu\u0107 rzeczywisto\u015bci. To rozkoszne \u0142o\u017ce, na kt\u00f3rym \u015bnili swoje sny o w\u0142adzy, zaszczytach, fortunach itd., zacz\u0119\u0142o si\u0119 robi\u0107 coraz twardszym, przewracanie si\u0119 z boku na bok nic nie pomaga. I oto dzi\u015b zaczyna si\u0119 przebudzenie, ludzie zaczynaj\u0105 my\u015ble\u0107 i przytomnie post\u0119powa\u0107. Zaczynaj\u0105 rozumie\u0107, i\u017c na to, \u017ceby \u017cy\u0107 dalej, \u017ceby istnie\u0107, trzeba wielkiego, nieustannego wysi\u0142ku.<\/p>\n\n\n\n
Ale s\u0105 dwa gatunki ludzi, kt\u00f3rzy z \u0142o\u017cem sn\u00f3w rozkosznych rozsta\u0107 si\u0119 nie chc\u0105. Jedni zawsze stali z dala od \u017cycia, od jego potrzeb i konieczno\u015bci, dla nich zrozumienie rzeczywisto\u015bci zawsze by\u0142o niedost\u0119pne, przed wielk\u0105 wojn\u0105 i w czasie tej wojny post\u0119powali, jak nieprzytomni, upojeni haszyszem rozmaitych fikcji o \u015bwiecie, o w\u0142asnym kraju i o samych sobie. Inni odczuwaj\u0105 silnie dzisiejsz\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, twardo\u015b\u0107 \u0142o\u017ca, na kt\u00f3rym dotychczas spoczywali, dokucza im mocno, ale wstr\u0119tna im jest my\u015bl o d\u0142ugich wysi\u0142kach i ofiarach na rzecz stopniowej naprawy. Ci pocieszaj\u0105 si\u0119, \u017ce im kto\u015b to \u0142o\u017ce prze\u015bciele, \u017ce za nich zrobi robot\u0119 dyktator, czy kr\u00f3l, a im pozwoli spoczywa\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Ostatni to cz\u0119sto ludzie nie tylko najlepszych ch\u0119ci, ale dost\u0119pni dla logiki. Dlatego chcia\u0142bym i z nimi na tym miejscu pogada\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Roman Dmowski<\/strong><\/p>\n\n\n\n Tom X pism Romana Dmowskiego, zatytu\u0142owany “Od obozu Wielkiej Polski do Stronnictwa Narodowego. Przem\u00f3wienia, artyku\u0142y i rozprawy z lat 1925-1934”<\/em><\/p>\n\n\n\n Zdj\u0119cie: kadr z portretu filmowego Romana Dmowskiego w re\u017c. Cypriana Demianiuka na zlecenie Biura Programu “Niepodleg\u0142a”<\/p>\n\n\n\n