Trudno dotrze\u0107 do jakiej\u015b wsp\u00f3lnoty wobec nies\u0142ychanych rozbie\u017cno\u015bci, zawartych w olbrzymim materiale zebranym przez Bastiana, potem przez Westermacka, wreszcie przez ks. Cathreina i \u015bwie\u017co w wielkim wydawnictwie podj\u0119tym przez ks. Wilhelma Schmidta, lub w pami\u0119tniku luksemburskiego zjazdu (1929) etnologii religijnej. To ju\u017c nie rozmaito\u015b\u0107, lecz chaos ! Zachodz\u0105 za\u015b trudno\u015bci tym wi\u0119ksze, i\u017c zbyt znaczna cz\u0119\u015b\u0107 ludzko\u015bci bynajmniej nie opiera \u017cycia o religi\u0119. Buddyzm przeczy\u0142 zawsze istnieniu Boga osobowego i wiecznego, a zatem nie przypuszcza te\u017c interwencji boskiej w wynagradzaniu lub karaniu ludzkich post\u0119pk\u00f3w. Uczony Ku-Hung-Ming obja\u015bni\u0142 nas, jako \u201eChi\u0144czycy nie czuj\u0105 braku i potrzeby religii\u201d, historyk za\u015b japo\u0144ski zaznacza wyra\u017anie, \u017ce trudno okre\u015bli\u0107, do jakiej religii nale\u017cy kt\u00f3ry Japo\u0144czyk. Jak\u017ce\u017c wi\u0119c dopatrywa\u0107 si\u0119 powszechnych moralno\u015bci element\u00f3w, jako dzia\u0142u religijnego?<\/p>\n\n\n\n
Chocia\u017c wykazano, \u017ce wsz\u0119dzie \u015bwita jakie\u015b, cho\u0107by niejasne, poj\u0119cie Boga jedynego i nie\u015bmiertelno\u015bci duszy, lecz mimo to nie spos\u00f3b wykaza\u0107 istnienia og\u00f3lnego trzonu etyki poza granicami prostego rozs\u0105dku. Przestudiowanie za\u015b materia\u0142u etnologicznego doprowadza do pewnych wynik\u00f3w negatywnych. Np. okazuje si\u0119, \u017ce do najwy\u017cszych zasad og\u00f3lnych etyki powszechnej nie nale\u017cy bynajmniej prawdom\u00f3wno\u015b\u0107. Zreszt\u0105 sam ks. Cathrein SJ, s\u0142awny profesor insbrucki, przyzna\u0142, \u017ce \u201emo\u017ce nie ma takiej zbrodni, kt\u00f3ra nie uchodzi\u0142a za cnot\u0119 gdzie\u015b kiedy\u015b u jakiego\u015b ludu\u201d. Mimo to poszukiwano gorliwie wsp\u00f3lno\u015bci etycznych po ca\u0142ym \u015bwiecie.<\/p>\n\n\n\n
Moim zdaniem do tej \u201ejedno\u015bci\u201d dadz\u0105 si\u0119 wy\u0142owi\u0107 zaledwie cztery fakty. Pot\u0119pienie kradzie\u017cy \u015bwiadczy o powszechno\u015bci w\u0142asno\u015bci osobistej, a drugi fakt, karalno\u015b\u0107 cudzo\u0142\u00f3stwa, stanowi zastosowanie szczeg\u00f3\u0142owe poj\u0119cia kradzie\u017cy, bo \u017cona jest w\u0142asno\u015bci\u0105 m\u0119\u017cowsk\u0105: trudno wychwala\u0107 wyrz\u0105dzanie szkody. Te same wzgl\u0119dy starcz\u0105, by pot\u0119pi\u0107 zdrad\u0119 swego zrzeszenia, powszechnie przytaczany fakt trzeci. Poniewa\u017c za\u015b na ca\u0142ej kuli ziemskiej \u2013 bez najmniejszego wyj\u0105tku \u2013 obowi\u0105zywa\u0142 ustr\u00f3j rodowy ( wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u015bwiata tkwi w nim dotychczas), niezb\u0119dn\u0105 jest dyscyplina wzgl\u0119dem rodzic\u00f3w i hierarchii rodowej \u201estarszych\u201d, co stanowi czwarty i ostatni fakt rzekomej jedno\u015bci etycznej. Wszystkie cztery stanowi\u0105 po prostu wymagania utylitarnego rozs\u0105dku.<\/p>\n\n\n\n
Rozpi\u0119to\u015b\u0107 w poj\u0119ciach jest tym wi\u0119ksza, i\u017c z biegiem czasu wyodr\u0119bnia\u0142y si\u0119 cywilizacje, a ka\u017cda ma swoja etyk\u0119. Niemniej istniej\u0105 jednak pewne normy umys\u0142owe, wsp\u00f3lne wszystkim etykom bez wyj\u0105tku, pewne poj\u0119cia abstrakcyjne, kt\u00f3re znajdujemy w ka\u017cdej cywilizacji, tylko \u017ce z poj\u0119cia wsp\u00f3lnego wysnuwa ka\u017cda inne wnioski. Czyli innymi s\u0142owy: wsp\u00f3ln\u0105 zasad\u0119 stosuje ka\u017cda cywilizacja odmiennie, przy czym zdarzaj\u0105 si\u0119 przeciwie\u0144stwa nawet diametralne. Na \u017caden pi\u0105ty fakt w studiach etyki powszechnej nie natrafiono i wszystko ko\u0144czy si\u0119 tylko na poj\u0119ciach. Czy to ma\u0142o, czy du\u017co \u2013 mo\u017cna by si\u0119 spiera\u0107. Wed\u0142ug ,mnie abstrakty nami rz\u0105dz\u0105, a zatem we wsp\u00f3lno\u015bci poj\u0119\u0107 mie\u015bci si\u0119 co\u015b zasadniczego. Czy misje by\u0142yby mo\u017cliwe, gdyby nie znajdowano wsz\u0119dzie pewnych analogicznych poj\u0119\u0107 og\u00f3lnych ? Ale przy wprowadzeniu katolickiej etyki chodzi o odmienne, ni\u017c dotychczas, stosowanie poj\u0119\u0107, ju\u017c b\u0105d\u017a co b\u0105d\u017a istniej\u0105cych. Jest tych poj\u0119\u0107 og\u00f3lnoludzkich siedem: obowi\u0105zek, bezinteresowno\u015b\u0107, odpowiedzialno\u015b\u0107, sprawiedliwo\u015b\u0107, sumienie, tudzie\u017c stosunek do pracy i do czasu, ujmowane wsz\u0119dzie w jaki\u015b spos\u00f3b. S\u0105 to generalia etyki.<\/p>\n\n\n\n
W poj\u0119cie obowi\u0105zku uzbrojona jest oczywi\u015bcie wszelka etyka. Si\u0119gnijmy po znamienne przyk\u0142ady z r\u00f3\u017cnych cywilizacji. Braminizm i judaizm nak\u0142adaj\u0105 si\u0119 na swoich wyznawc\u00f3w \u2013 a s\u0105 to cywilizacje sakralne \u2013 istne sterty obowi\u0105zk\u00f3w formalistycznych, z czego powstaj\u0105 ca\u0142e zwa\u0142y grzech\u00f3w, zw\u0142aszcza o \u201enieczysto\u015bci\u201d. W trzech cywilizacjach: w brami\u0144skiej, \u017cydowskiej i chi\u0144skiej istnieje obowi\u0105zek sp\u0142odzenia syna, co wiedzie do rozmaitych licencji w prawie ma\u0142\u017ce\u0144skim. \u0141aci\u0144ska cywilizacja, tw\u00f3r Ko\u015bcio\u0142a, przyj\u0119\u0142a etyk\u0119 katolick\u0105 za swoj\u0105. Zachodz\u0105 w niej obowi\u0105zki pewnego rodzaju, nie znane nigdzie indziej, mianowicie obowi\u0105zki wzgl\u0119dem samego siebie. Bo te\u017c ten dzia\u0142 etyki mo\u017ce powsta\u0107 tam tylko, gdzie piel\u0119gnuje si\u0119 personalizm. W \u017cadnym razie obowi\u0105zek nie mo\u017ce zale\u017ce\u0107 u katolika od tego, czy brzemi\u0119 jego s\u0142odkie, czy gn\u0119bi\u0105ce, nie mo\u017ce by\u0107 motywowany szcz\u0119\u015bciem czy nieszcz\u0119\u015bciem zobowi\u0105zanego.<\/p>\n\n\n\n
Na lwi\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ci\u0119\u017car\u00f3w moralnych ma jednak rad\u0119 etyka \u017cydowska, uznaj\u0105c w zasadzie obowi\u0105zki tylko wzgl\u0119dem wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w. Jeszcze gruntowniej radzi sobie etyka brami\u0144ska, bo ma sposoby zrzucania obowi\u0105zk\u00f3w z siebie, wobec czego sama podstawa etyki staje si\u0119 ruchoma. Jasne poczucie obowi\u0105zku mo\u017cna przyzna\u0107 tylko temu, kto wznosi si\u0119 do bezinteresowno\u015bci. Jak\u017ce\u017c tedy mo\u017cna wyprowadza\u0107 moralno\u015b\u0107 z utylitaryzmu? Tak rozumie monizm uwa\u017caj\u0105c my\u015bl i uczucie za objawy przyrodnicze; a jaki\u017c ma by\u0107 nasz stosunek do przyrody, je\u017celi nie utylitarny? Do samego dna utylitaryzmu dotar\u0142 jednak dopiero socjalizm; pod czerwonym sztandarem zesz\u0142a etyka na przygodna towarzyszk\u0119 \u201ewalki klas\u201d, zale\u017cn\u0105 od \u201estosunku si\u0142 spo\u0142ecznych\u201d, a wi\u0119c do roli chor\u0105giewki na dachu.<\/p>\n\n\n\n
W ostatnim czasie propaguje si\u0119 w Polsce etyk\u0119 Petra\u017cyckiego ( wymy\u015blon\u0105 przed laty przesz\u0142o 30). Zna\u0107 na jego teorii, \u017ce powsta\u0142a pod caratem, bo akcentuje nie obowi\u0105zki, lecz pomiatanie w Rosji prawa cz\u0142owieka, a\u017ceby utworzy\u0107 w etyce nowy dzia\u0142 \u201e roszczeniowy\u201d. Ale czy\u017c wszelkie bezprawie nie jest w\u0142a\u015bnie typowo roszczeniowe? Z przeciwnego bieguna wyrasta \u201e etyka wyrzeczenia \u201d, kt\u00f3r\u0105 trzeba jednak dobrze zrozumie\u0107. Ze skutk\u00f3w spe\u0142nionego obowi\u0105zku mo\u017ce wynika\u0107 z\u0142amane \u017cycie, lecz nigdy nie mo\u017ce to by\u0107 obowi\u0105zkiem, by \u0142ama\u0107 sobie \u017cycie bez jakiej szczeg\u00f3lnej etycznej konieczno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Niegodziwo\u015bci nie pope\u0142nia nikt bezinteresownie, ale czy\u017c post\u0119powanie godziwe nie da si\u0119 pogodzi\u0107 z utylitaryzmem? Ju\u017c przed p\u00f3\u0142tora tysi\u0105cem lat wyrzek\u0142 papie\u017c Leon Wielki: \u201eRodzaj zysku usprawiedliwia kupca lub oskar\u017ca: istnieje bowiem i uczciwy zysk i haniebny\u201d. Ale kto nigdy nie zdo\u0142a by\u0107 bezinteresownym, ten w utylitaryzmie nie zdo\u0142a utrzyma\u0107 si\u0119 w granicach etycznych. Ot\u00f3\u017c etyka nie jest utylitarn\u0105, lecz utylitaryzm winien by\u0107 etyczny. Si\u0142a bezinteresowno\u015bci jest nadzwyczajna, a od zasob\u00f3w tej cnoty w spo\u0142ecze\u0144stwie zale\u017c\u0105 w znacznej mierze losy narodu i pa\u0144stwa. Ale powinna by\u0107, jak \u00f3w go\u0142\u0105b biblijny, obdarzony zarazem chytro\u015bci\u0105 w\u0119\u017ca, bo inaczej stanie cz\u0119sto na us\u0142ugach z\u0142a. Z\u0142o samo z siebie si\u0142y tw\u00f3rczej nie wytwarza i jest pod tym wzgl\u0119dem ja\u0142owe. Run\u0119\u0142oby te\u017c od razu w gruzy, gdyby mu si\u0119 nie powiod\u0142o wyprowadzi\u0107 w pole odpowiedniej ilo\u015bci bezinteresownych, kt\u00f3rzy naiwnie uwierz\u0105, \u017ce chodzi o dobro. Nie utrzyma\u0142by si\u0119 bolszewizm, gdyby nie dzia\u0142acze bezinteresowni na trzeciorz\u0119dnych, g\u0142odowych stanowiskach. Niestety, mo\u017cna s\u0142u\u017cy\u0107 z\u0142u w najlepszej wierze : Dobre intencje g\u0142\u00f3w pomylonych cz\u0119sto dotkliwie daj\u0105 si\u0119 we znaki \u017cyciu publicznemu!<\/p>\n\n\n\n
Id\u017amy dalej w naszym w\u0105tku. Istotn\u0105 etyczn\u0105 sankcje w spe\u0142nianiu obowi\u0105zk\u00f3w stanowi dopiero odpowiedzialno\u015b\u0107. Gdzie nie ma rozbudowanej odpowiedzialno\u015bci tzw. \u201etylko\u201d moralnej, tam gdzie nikt nie ul\u0119knie si\u0119 odpowiedzialno\u015bci wobec prawa, gdy\u017c znajdzie sposoby, \u017ceby sobie z nim da\u0107 rad\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Quid leges sine moribus? Ludziom etycznie silnym surowa odpowiedzialno\u015b\u0107 sprawia nawet przyjemno\u015b\u0107, co okre\u015bli\u0142 Janet przepi\u0119knie w tych s\u0142owach: \u201eOdpowiedzialno\u015b\u0107, najwi\u0119kszy ci\u0119\u017car, ale te\u017c najobfitsze \u017ar\u00f3d\u0142o przyjemno\u015bci najbardziej m\u0119skich i najszlachetniejszych\u201d. U nas za\u015b W\u0142adys\u0142aw Biega\u0144ski, kt\u00f3ry przeszed\u0142 przez monizm, a doszed\u0142 do prze\u0142\u0119czy pomi\u0119dzy etyk\u0105 \u201eautonomiczn\u0105\u201d a katolick\u0105 ( zmar\u0142 w tym studium rozwoju) zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na zwi\u0105zek odpowiedzialno\u015bci z aktywno\u015bci\u0105 \u017cycia. \u201e Odpowiedzialnym mo\u017ce by\u0107 tylko tw\u00f3rca cel\u00f3w i czyn\u00f3w \u2013 tylko osoba, jako przyczyna ostateczna\u201d. W innym za\u015b miejscu wypowiedzia\u0142 uwag\u0119 prawdziwie g\u0142\u0119bok\u0105: \u201eW powi\u0105zaniu przyczynowym odpowiedzialno\u015bci nie ma\u201d. Faktyczna odpowiedzialno\u015b\u0107 mo\u017ce zachodzi\u0107 tylko w celowym powi\u0105zaniu spraw ludzkich. Tak jest: z zanikaniem odpowiedzialno\u015bci moralnej zanikaj\u0105 zdolno\u015bci tw\u00f3rcze w spo\u0142ecze\u0144stwie. Spostrze\u017cenie Biega\u0144skiego posiada daleki zasi\u0119g wychowawczy, socjologiczny i \u2026 polityczny.<\/p>\n\n\n\n
W \u017cyciu zbiorowym musi by\u0107 odpowiedzialno\u015b\u0107 spot\u0119gowana, bo inaczej zrzeszenie b\u0119dzie si\u0119 stacza\u0107 do upadku. Kraj naprawd\u0119 cywilizowany poznaje si\u0119 po tym, \u017ce nie ma w nim sprawy, przypad\u0142o\u015bci, rzeczy, w og\u00f3le nie ma niczego takiego, za co nie by\u0142by kto\u015b odpowiedzialny. Iluzoryczno\u015b\u0107 za\u015b odpowiedzialno\u015bci r\u00f3wna si\u0119 bezkarno\u015bci z\u0142a.<\/p>\n\n\n\n
W prostym stosunku ilo\u015bciowym i jako\u015bciowym do odpowiedzialno\u015bci pozostaje czwarta ga\u0142\u0105\u017a naszych generali\u00f3w: sprawiedliwo\u015b\u0107. Nie hoduj\u0105 tego poj\u0119cia sobkowie, u kt\u00f3rych goreje \u201emi\u0142owanie samego siebie i wszystkich rzeczy ze wzgl\u0119du na siebie\u201d. Skoro za\u015b poj\u0119cie sprawiedliwo\u015bci znajdujemy nawet u najprymitywniejszych, widocznie nie brak prymitywom ludzkim bezinteresowno\u015bci, i odpowiedzialno\u015bci, cho\u0107by w zakresach najskromniejszych. Poj\u0119cie sprawiedliwo\u015bci starsze jest od utylitarystycznych zastosowa\u0144 go w prawie. Jak odkrycie naukowe musi by\u0107 starsze od wynalazku, podobnie\u017c odpowiedzialno\u015b\u0107 i sprawiedliwo\u015b\u0107 musia\u0142y by\u0107 wpierw uj\u0119te etycznie, ni\u017c prawnie. Pojecie sprawiedliwo\u015bci stawa\u0142o si\u0119 jakby syntez\u0105 poprzednich, tu omawianych.<\/p>\n\n\n\n
Skoro jednak zachodz\u0105 r\u00f3\u017cnice w pogl\u0105dach na godziwo\u015b\u0107 i niegodziwo\u015b\u0107, nie mo\u017ce by\u0107 zatem og\u00f3lnej zgodno\u015bci co do tego, co uwa\u017ca\u0107 za sprawiedliwo\u015b\u0107, a co za niesprawiedliwo\u015b\u0107. Klasyczny dow\u00f3d, jako nie ma \u201e jedno\u015bci etycznej\u2019, a s\u0105 tylko atrakcyjne pewne poj\u0119cia, jakby algebraiczne niewiadome, w kt\u00f3re ka\u017cda cywilizacja wk\u0142ada swe warto\u015bci, przeciwne bardzo cz\u0119ste warto\u015bciom u innych lud\u00f3w. Syntez\u0105 wszystkich sk\u0142adnik\u00f3w etyki jest sumienie, b\u0119d\u0105ce i narz\u0119dziem etyki i jej stra\u017cnikiem; ciekawa rzecz, \u017ce nie orientuj\u0105 si\u0119 w zagadnieniu sumienia ci, kt\u00f3rzy wywodz\u0105 etyk\u0119 z utylitaryzmu, a niekt\u00f3rzy zaprzeczaj\u0105 nawet istnieniu sumienia. Powiadaj\u0105, \u017ce lepsze prawo wyra\u017ane od fantazyjnego sumienia. Wypada\u0142oby tedy zmienia\u0107 pogl\u0105dy moralne wraz z ka\u017cdorazow\u0105 zmian\u0105 prawa?<\/p>\n\n\n\n
Definicji sumienia podano sporo. Poniewa\u017c atoli \u017cadna z nich nie czyni zado\u015b\u0107 wymaganiom wszystkich nauk zajmuj\u0105cych si\u0119 tym przedmiotem, proponuje od siebie definicje nast\u0119puj\u0105c\u0105: Sumienie jest to autokrytyka moralna. Poniewa\u017c jednak objawia si\u0119 to cz\u0119sto \u017calem i wstydem przed samym sob\u0105, wi\u0119c lubi\u0105 zag\u0142usza\u0107 sumienie osoby o wyg\u00f3rowanej mi\u0142o\u015bci w\u0142asnej, nie dopuszczaj\u0105cej autokrytyki.<\/p>\n\n\n\n
Rodzaj i szczeble cywilizacji, a wi\u0119c tak\u017ce rodzaj i szczeble etyki zawis\u0142y r\u00f3wnie\u017c od tego, co si\u0119 rozumie poprzez prac\u0119. Obecnie a\u017c cztery cywilizacje gardz\u0105 prac\u0105 fizyczn\u0105: chi\u0144ska, brami\u0144ska, arabska, tura\u0144ska. Tam dziedziny pracy fizycznej a umys\u0142owej pe\u0142ne s\u0105 wzgl\u0119dem siebie pogardy i nienawi\u015bci. A skutki pogl\u0105d\u00f3w na prac\u0119 s\u0105 dalekosi\u0119\u017cne. W nauce \u015bw. Paw\u0142a o obowi\u0105zku pracy nie tylko mie\u015bci\u0142o si\u0119 in nuce zniesienie niewolnictwa, lecz szacunek dla r\u0119kodzie\u0142 wzm\u00f3g\u0142 w nich mo\u017cliwo\u015b\u0107 rozwoju, z czego zrodzi\u0142a si\u0119 potem ca\u0142a nasza technika. Homo faber przesta\u0142 by\u0107 podmiotem w spo\u0142ecze\u0144stwie i wyr\u00f3s\u0142 z niego w cywilizacji \u0142aci\u0144skiej wynalazca, zmieniaj\u0105cy cudami techniki oblicze ziemi. Odkry\u0107 naukowych nie brak\u0142o ani \u015bwiatu staro\u017cytnemu, lecz nie by\u0142o techniki, kt\u00f3ra by je zmieni\u0142a w wynalazki, albowiem \u017ar\u00f3d\u0142o techniki, praca r\u0119czna, zasypane by\u0142o pogard\u0105. My za\u015b doszli\u015bmy do tego, i\u017c polski ekonomista o\u015bwiadcza: \u201ePraca potrzebna jest do szcz\u0119\u015bcia\u201d \u2013 i ma s\u0142uszno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n
U rozmaitych lud\u00f3w natrafiamy jednak na rozmaite zapatrywania co do rozmiar\u00f3w i owoc\u00f3w pracy. Ka\u017cda etyka ma swoj\u0105 ekonomi\u0119 spo\u0142eczn\u0105. Np. u Mongo\u0142\u00f3w nie godzi si\u0119 kopa\u0107 ni drapa\u0107 ziemi: jak\u017ce\u017c tedy mieliby by\u0107 rolnikami? U Murzyn\u00f3w wolno zepsu\u0107 s\u0105siadowi plantacj\u0119 banan\u00f3w, je\u015bli zasadzi\u0142 ich wi\u0119cej, ni\u017c zdaniem s\u0105siad\u00f3w \u201epotrzebuje\u201d. Wreszcie dzieli cywilizacj\u0119 i etyki stosunek do czasu. Opanowywanie go stanowi niepo\u015blednia cech\u0119 rodzaju i szczebla cywilizacyjnego, a dokonuje tego jedna tylko cywilizacja \u0142aci\u0144ska. Dla Chi\u0144czyka, Mongo\u0142a, Turka, Araba, Rosjanina, Hindusa, czas jest bez warto\u015bci, gdy tymczasem my \u201e \u0142acinnicy\u201d staramy si\u0119 opanowanie czasu przed\u0142u\u017ca\u0107 poza gr\u00f3b. My mamy wielka trosk\u0119: trosk\u0119 o potomnych. Taki w\u0142a\u015bnie stosunek do czasu rozszerza i wzmacnia w nas odpowiedzialno\u015b\u0107, kt\u00f3ra nie ko\u0144czy si\u0119 ze \u015bmierci\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Przeszli\u015bmy tedy (w skr\u00f3cie sumarycznym) siedem poj\u0119\u0107 wsp\u00f3lnego rusztowania etyki, na kt\u00f3rym ile\u017c ustalono przeciwie\u0144stw i sprzeczno\u015bci. S\u0105 to jakby rz\u0119dne z geometrii analitycznej, pozwalaj\u0105ce oznaczy\u0107 po\u0142o\u017cenie w jakiejkolwiek przestrzeni. Nazwijmy te rz\u0119dne etyk generaliami etyki. Nie jest to bynajmniej to samo, co \u201ejedno\u015b\u0107 etyczna ludzko\u015bci\u201d. Z tym poj\u0119ciem trzeba zerwa\u0107 i to w imi\u0119 post\u0119pu etyki. Jest to pomy\u0142ka nauki, kt\u00f3ra zatorowa\u0142a drog\u0119 rozwojowi nauki o moralno\u015bci i post\u0119powi w praktykowaniu moralno\u015bci. Na og\u00f3lne poczucie etyczne nie sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 bynajmniej fakty, lecz tylko poj\u0119cia, a chrystianizacja wk\u0142ada w nie swe wymagania.<\/p>\n\n\n\n
Poniewa\u017c nie mo\u017cna by\u0107 cywilizowanym na dwa sposoby, zatem wyznawana gdzie\u015b etyka musi by\u0107 czerpana z pewnej cywilizacji, z jednej tylko. Nie mo\u017cna trzyma\u0107 si\u0119 r\u00f3wnocze\u015bnie etyki katolickiej, \u017cydowskiej, bizanty\u0144skiej i tura\u0144skiej: nie mo\u017cna tez uznawa\u0107 jednocze\u015bnie moralno\u015bci religijnej, naturalnej i \u201eautomatycznej\u201d (sztucznej). Okoliczno\u015bci te stanowi\u0105 zarazem dow\u00f3d, \u017ce nie ma syntez pomi\u0119dzy cywilizacjami, bo\u0107 w takim razie musia\u0142aby by\u0107 mo\u017cliwa jaka\u015b synteza etyk. Bo jak\u017ce\u017c by\u0107 moralnym wed\u0142ug kilku metod etycznych, wykluczaj\u0105cych si\u0119 nawzajem? Jak\u017ce\u017c w mieszance etycznej pomie\u015bci\u0107 do jakiego\u015b wsp\u00f3lnego celu ? Odmienne etyki mog\u0105 tylko przeszkadza\u0107 sobie wzajemnie, bo jak\u017ce\u017c z\u0142\u0105czy\u0107 do wsp\u00f3lnego mianownika ludzi, z kt\u00f3rych jedni uwa\u017caj\u0105 za dobro to w\u0142a\u015bnie, w czym inni wsp\u00f3\u0142obywatele upatruj\u0105 z\u0142o? Tote\u017c a\u017c wre ko\u0142o nas od anarchii etycznej.<\/p>\n\n\n\n
Kto wie, czy wszystko z\u0142o, trapi\u0105ce Europ\u0119, nie pochodzi z tego, \u017ce dzi\u015b og\u00f3\u0142 nie wie, jakiej si\u0119 trzyma\u0107 etyki. A w naszej Polsce jest ich a\u017c cztery, bo cztery cywilizacj\u0119 wsp\u00f3\u0142zawodnicz\u0105 o kierownictwo: \u0142aci\u0144ska, bizanty\u0144ska, \u017cydowska, tura\u0144ska. Nie odmawiam nikomu dobrej wiary, ni patriotyzmu nikomu, kto jest odmiennego ode mnie zdania \u2013 lecz pytam ka\u017cdego: Co da si\u0119 zrobi\u0107 dobrego przy takim harmiderze etyk? Czas zastanowi\u0107 si\u0119, do kt\u00f3rej te\u017c Polska w\u0142a\u015bciwie nale\u017cy cywilizacji i jakiej mamy trzyma\u0107 si\u0119 etyki ? Inaczej grozi nam stan acywilizacyjny i bezetyczny.<\/p>\n\n\n\n
Feliks Koneczny<\/strong><\/p>\n\n\n\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Od dawien trwa w nauce sp\u00f3r o to, czy istnieje jaka\u015b powszechna moralno\u015b\u0107, jaki\u015b trzon etyki, wsp\u00f3lny wszystkim czasom i miejscom. Nikt nie b\u0119dzie przeciwny marzeniu, by wszyscy byli moralnymi, lecz odezwie si\u0119 zaraz w\u0105tpliwo\u015b\u0107 i zako\u0142acze pytaniem: a na jaki\u017c spos\u00f3b maja by\u0107 moralnymi ci \u201ewszyscy\u201d? Trudno dotrze\u0107 do jakiej\u015b wsp\u00f3lnoty wobec nies\u0142ychanych rozbie\u017cno\u015bci, […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":12244,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[41,43],"tags":[],"class_list":["post-12243","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia-i-idea","category-okres-miedzywojenny-i-okupacja"],"yoast_head":"\n
<\/p>\n\n\n\n