P\u00f3\u017aniej dopiero zrozumia\u0142em, \u017ce wchodz\u0105 tu w gr\u0119 problemy duchowe niezale\u017cne w og\u00f3le od stosunku jednostki do spo\u0142ecze\u0144stwa, problemy natury moralnej o charakterze najzupe\u0142niej osobistym. Ale nie miejsce tu, by je porusza\u0107. Wystarczy powiedzie\u0107 sumarycznie, \u017ce dogoni\u0142em m\u0142odszych od siebie, nie ja jeden zreszt\u0105 i \u017ce ca\u0142e m\u0142ode pokolenie patrzy mniej wi\u0119cej jednakowo na problem wiary naszej.<\/p>\n\n\n\n
Jeste\u015bmy katolikami nie tylko dlatego, \u017ce Polska jest katolicka, bo gdyby nawet by\u0142a muzu\u0142ma\u0144sk\u0105, prawda nie przesta\u0142aby by\u0107 prawd\u0105, tylko trudniejszy – i bole\u015bniejszy – by\u0142by dla nas, Polak\u00f3w, dost\u0119p do niej. Jeste\u015bmy katolikami nie tylko dlatego, \u017ce doktryna katolicka lepiej rozstrzyga trudno\u015bci a dyscyplina – konflikty, ani dlatego, \u017ce imponuje nam organizacja hierarchiczna Ko\u015bcio\u0142a, zwyci\u0119ska poprzez stulecia, ani dlatego wreszcie, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 ocali\u0142 i przekaza\u0142 nam w spu\u015bci\u017anie wszystko to, co w cywilizacji antycznej by\u0142o jeszcze zdrowe i niespodlone, ale dlatego, \u017ce wierzymy, i\u017c jest Ko\u015bcio\u0142em ustanowionym przez Boga. Gdyby Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie spe\u0142ni\u0142 nigdy \u017cadnego z wielkich czyn\u00f3w politycznych, gdyby nie wyda\u0142 z siebie ani Augustyna, ani Tomasza z Akwinu, gdyby nie ochrzci\u0142 i nie wychowa\u0142 Polski, nie wprowadzi\u0142 jej w X-ym wieku w kr\u0105g narod\u00f3w cywilizowanych, a w XIII-ym nie pom\u00f3g\u0142 do zjednoczenia – w\u00f3wczas dla nas, m\u0142odego pokolenia polskiego, istnia\u0142by ci\u0119\u017cki konflikt duchowy, podobny do tych, kt\u00f3re szarpi\u0105 dusz\u0119 niejednego Niemca – hitlerowca, ale to by nic nie zmieni\u0142o faktu prawdziwo\u015bci wiary katolickiej, tylko uczyni\u0142o znaki Opatrzno\u015bci bardziej niezrozumia\u0142e i trudne do odczytania.<\/p>\n\n\n\n
Je\u015bli m\u00f3wi si\u0119 dzisiaj o powrocie m\u0142odego pokolenia do religii, to nie nale\u017cy tego traktowa\u0107 ani jako przemijaj\u0105c\u0105 mod\u0119, ani jako akt polityczny, ani nawet jako pietyzm dla tradycji narodowej, ale jako powr\u00f3t do \u017ar\u00f3de\u0142 mocy duchowej, do trwa\u0142ej przystani w\u015br\u00f3d szalej\u0105cej burzy. I powr\u00f3t ten odbywa si\u0119 nie przez skomplikowane rozumowanie, ale aktem woli i nakazem musu wewn\u0119trznego. Bez tego powrotu nie zdo\u0142aliby\u015bmy nic zrozumie\u0107 z p\u0119dz\u0105cych niesamowicie wypadk\u00f3w na zewn\u0105trz nas i w nas samych. Credo ut intelligam. Wierz\u0119, aby zrozumie\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Rozumie\u0107….<\/p>\n\n\n\n
Ale przecie\u017c rozum dzieli ludzi, a uczucia \u0142\u0105cz\u0105? Przecie\u017c widzimy dzi\u015b i uwa\u017camy za s\u0142uszny odwr\u00f3t od intelektualizmu ku zbiorowisku niezg\u0142uszonych instynkt\u00f3w? Oczywi\u015bcie. Jest wy\u017cszo\u015bci\u0105 wsp\u00f3\u0142czesnych ruch\u00f3w politycznych, \u017ce nie opieraj\u0105 swej ideologii na podstawie “naukowej”, to znaczy na przes\u0105dzie, \u017ce aktualny stan nauki europejskiej wystarcza sam przez si\u0119 do stworzenia systemu. Nauka bowiem cz\u0119sto b\u0142\u0105dzi b\u0105d\u017a przez obranie fa\u0142szywej metody b\u0105d\u017a przez uznanie cz\u0119\u015bci prawdy za ca\u0142\u0105 prawd\u0119. Tak w kleszczach “naukowego” przes\u0105du szamoc\u0105 si\u0119 dzi\u015b wyznawcy Marxa. Ale nie znaczy to, aby wpada\u0107 w przeciwn\u0105 przesad\u0119, w mistycyzm Rosenberga, irracjonalizm Bergsona lub pragmatyzm Jamesa, aby lekcewa\u017cy\u0107 rozum, nie tworzy\u0107 rozumowego \u015bwiatopogl\u0105du. W obecnym chaosie zagadnie\u0144 nie zrzeszymy si\u0119 bez przyj\u0119cia za podstaw\u0119 instynkt\u00f3w i uczu\u0107, ale ju\u017c zrzeszeni nie opanujemy chaosu, je\u015bli nie zwyci\u0119\u017cymy go my\u015bl\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Ale czy\u017c nie wystarczy wr\u00f3ci\u0107 do tego, co ludzko\u015b\u0107 ongi porzuci\u0142a, a co przypomnia\u0142 Leon XIII, do “wspania\u0142ej my\u015bli \u015bwi\u0119tego Tomasza z Akwinu, uzupe\u0142nionej komentarzami kompetentnych czynnik\u00f3w od XIV wieku a\u017c po dzie\u0144 dzisiejszy? Je\u015bli chodzi o Tomasza, to geniusz jego obj\u0105\u0142 szersze horyzonty i stworzy\u0142 pe\u0142niejszy system, ni\u017c jakikolwiek my\u015bliciel epoki p\u00f3\u017aniejszej, ale filozofia jego obok szeregu tez wiecznych posiada szereg zwi\u0105zanych z epok\u0105, \u00f3wczesnym stanem wiedzy, ustrojem spo\u0142ecznym i \u00f3wczesnym podej\u015bciem do zagadnie\u0144. “Cho\u0107by si\u0119 by\u0142o jak najbardziej przywi\u0105zanym do idea\u0142u chrze\u015bcija\u0144stwa \u015bredniowiecznego, trzeba uzna\u0107, jego upadek ” – m\u00f3wi niepodejrzany o modernizm Jakob Maritain. P\u00f3\u017aniejsi za\u015b od Tomasza my\u015bliciele katoliccy niewiele wnie\u015bli do skarbca my\u015bli ludzkiej.<\/p>\n\n\n\n
Gdy po za\u0142amaniu si\u0119 syntezy \u015bredniowiecznej ludzko\u015b\u0107 wst\u0105pi\u0142a na ci\u0119\u017ck\u0105 i bolesn\u0105 drog\u0119 odkrywania kolejnych prawd fragmentarycznych, my\u015bliciele katoliccy cz\u0119sto nie umieli wpa\u015b\u0107 w rytm maszeruj\u0105cych szereg\u00f3w, cz\u0119sto, zazwyczaj nawet, post\u0119p my\u015blowy odbywa\u0142 si\u0119 poza nimi. M\u00f3wi si\u0119 s\u0142usznie o Galileuszu, \u017ce bez niego nie by\u0142oby Newtona i Laplace’a, bez nich zarozumia\u0142o\u015bci materializmu i p\u0142ytko\u015bci pozytywizmu; ale jednocze\u015bnie nie by\u0142oby mo\u017cliwe dzisiejsze odrodzenie my\u015bli przyrodniczej. Rzecz zrozumia\u0142a, \u017ce hierarchia duchowna nie mog\u0142a ugania\u0107 si\u0119 za niesforn\u0105 my\u015bl\u0105 ludzk\u0105 po wertepach herezji, musia\u0142a surowo ocenia\u0107 podobne odchylenia i czeka\u0107 bez pob\u0142a\u017cliwo\u015bci na powr\u00f3t marnotrawnych dzieci, ale nie by\u0142o to z\u0142e (nawet w odleg\u0142ej konsekwencji i dla katolicyzmu), \u017ce znale\u017ali si\u0119 ludzie, kt\u00f3rzy, ryzykuj\u0105c prawowierno\u015b\u0107, cz\u0119sto mieszaj\u0105c bez z\u0142ej woli prawd\u0119 z fa\u0142szem, pchn\u0119li my\u015bl ludzk\u0105 na dalsze tory, jak \u00f3w alchemik na dworze Augusta II, kt\u00f3ry nie stworzy\u0142 z\u0142ota, ale odkry\u0142 tajemnic\u0119 wyrobu porcelany. Ostatecznie my\u015bl ludzka tryska, gdzie chce; obowi\u0105zkiem i prawem hierarchii ko\u015bcielnej jest uj\u0105\u0107 to \u017ar\u00f3d\u0142o w ocembrowanie i sprawdzi\u0107 jego lecznicze – lub truj\u0105ce – w\u0142a\u015bciwo\u015bci, ale nie ka\u017cde \u017ar\u00f3d\u0142o wytrys\u0142e poza obr\u0119bem zabudowa\u0144 \u015bwi\u0105tyni musi by\u0107 od razu truj\u0105ce. Istotne jest to, czy my\u015bl ludzka, o kt\u00f3rej katolicy maj\u0105 s\u0105d wyda\u0107, w dzia\u0142aniu swym prowadzi niewierz\u0105cych w kierunku wiary czy wiernych w kierunku niewiary. Tu pora wspomnie\u0107 Kopernika, oczywi\u015bcie nie dla tanich szyderstw wolnomy\u015blicielskich. Cenzura ko\u015bcielna wci\u0105gn\u0119\u0142a dzie\u0142a astronoma na indeks i uczyni\u0142a s\u0142usznie z punktu widzenia swej roli, bo szerokie rozpowszechnienie si\u0119 pogl\u0105d\u00f3w o obrocie ziemi wok\u00f3\u0142 s\u0142o\u0144ca mog\u0142o w \u00f3wczesnym stanie umys\u0142\u00f3w spowodowa\u0107 zam\u0119t i spustoszenie moralne. Ale z drugiej strony, czy by\u0142oby rzecz\u0105 dobr\u0105, gdyby lojalny syn Ko\u015bcio\u0142a, Kopernik, do\u017cywszy wyroku, wycofa\u0142 i spali\u0142 sw\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119? Lub gdyby spali\u0142 sw\u0105 “Summ\u0119” \u015bw. Tomasz pot\u0119piony przez arcybiskupa paryskiego?<\/p>\n\n\n\n
Oczywi\u015bcie trudno si\u0119 dziwi\u0107 podejrzliwo\u015bci Ko\u015bcio\u0142a. Mi\u0119dzy dziedzin\u0105 ortodoksji i heterodoksji le\u017cy szeroka strefa graniczna – niewiedzy. Gdy w stref\u0119 t\u0119 zapuszcza si\u0119 ustalony autorytet, jaki\u015b znany ze swej wiedzy i uzdolnie\u0144 dostojnik ko\u015bcielny w typie Newmana czy Merciera, wolno mu podej\u015b\u0107 do samych granic herezji, aby wytkn\u0105\u0107 lini\u0119 demarkacyjn\u0105, mo\u017cna mu bowiem ufa\u0107, \u017ce jej nie przekroczy. Na harce po tej krainie os\u00f3b mniej powo\u0142anych musi hierarchia duchowna patrze\u0107 z trosk\u0105 i trwog\u0105. To jej prawo i\u00a0obowi\u0105zek. Ale niech B\u00f3g wybaczy zuchwa\u0142ym konkwistadorom tej strefy, bo cho\u0107 du\u017co grzesz\u0105, du\u017co te\u017c daj\u0105 dobrego.<\/p>\n\n\n\n
Epoka dzisiejsza to dopiero nik\u0142y brzask odrodzenia my\u015bli chrze\u015bcija\u0144skiej w\u015br\u00f3d mrok\u00f3w, zmuszaj\u0105cych do b\u0142\u0105dzenia po omacku. Jak m\u00f3wi Maritain “nowa cywilizacja chrze\u015bcija\u0144ska b\u0119dzie si\u0119 musia\u0142a kszta\u0142towa\u0107 i przygotowywa\u0107 powoli w katakumbach historii”. Ale brzask \u00f3w – wiemy to dobrze – nie jest ani b\u0142\u0119dnym ognikiem, ani sztuczn\u0105 latarni\u0105. Wiemy, \u017ce w jego kierunku trzeba i\u015b\u0107, aby znale\u017a\u0107 prawd\u0119, a nie, jak s\u0105dzono do niedawna – w odwrotnym. Olbrzymi przewr\u00f3t w naukach \u015bcis\u0142ych, kt\u00f3ry dokona\u0142 si\u0119 w naszym stuleciu, potwierdza t\u0119 wiar\u0119 i t\u0119 pewno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n
Cz\u0142owiek, kt\u00f3ry chcia\u0142 w drugiej po\u0142owie XIX wieku broni\u0107 argumentami naukowymi podstawowych zasad wiary, m\u00f3g\u0142 snadnie za\u0142ama\u0107 r\u0119ce. Wszystkie dziedziny nauki zdawa\u0142y si\u0119 wielkim g\u0142osem dowodzi\u0107 s\u0142uszno\u015bci metod pozytywistycznych, prawdziwo\u015bci pogl\u0105d\u00f3w materializmu, determinizmu, ewolucjonizmu, hedonizmu… Zdawa\u0142o si\u0119 rzecz\u0105 oczywist\u0105, \u017ce nie istnieje nic poza materi\u0105, kt\u00f3r\u0105 rz\u0105dz\u0105, \u017celazne prawa przyrodnicze. Z tej martwej materii drog\u0105 r\u00f3\u017cniczkowania si\u0119 i wzbogacania powsta\u0107 mia\u0142o zjawisko \u017cycia, a \u017cycie owo przez ewolucj\u0119 od ameby do ssaka – wytworzy\u0107 w ko\u0144cu cz\u0142owieka, kt\u00f3ry mimo ca\u0142ego skomplikowania jest te\u017c materi\u0105 – niczym wi\u0119cej. St\u0105d wniosek logiczny, \u017ce cz\u0142owiek w post\u0119powaniu swym kieruje si\u0119 wy\u0142\u0105cznie i w spos\u00f3b konieczny wzgl\u0119dem na w\u0142asn\u0105 przyjemno\u015b\u0107 a komplikuje sobie jedynie \u017cycie wytworami swej wyobra\u017ani, jak B\u00f3g, dusza, wolno\u015b\u0107 woli.<\/p>\n\n\n\n
W naszych czasach jeden po drugim wal\u0105 si\u0119 filary tego pogl\u0105du. Ju\u017c sama metoda badania okaza\u0142a si\u0119 b\u0142\u0119dna: wierzono w wieku XIX, \u017ce to tylko jest naukowe, co mo\u017cna obj\u0105\u0107 zmys\u0142ami: dojrze\u0107, zmierzy\u0107 lub zwa\u017cy\u0107. Dzi\u015b najbardziej tw\u00f3rcza ga\u0142\u0105\u017a nauk przyrodniczych, fizyka, przekroczy\u0142a granic\u0119 nauk poznania zmys\u0142owego i odkrywa nowe \u015bwiaty w obr\u0119bie niepoznawalnych zmys\u0142ami atom\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
A te odkrycia wstrz\u0105saj\u0105 podwalinami ca\u0142ej nauki europejskiej, takiej, jak\u0105 wytworzyli poprzednicy nasi. Jej kamieniem w\u0119gielnym by\u0142a zasada: ka\u017cda rzecz ma swoj\u0105 przyczyn\u0119, a ka\u017cda przyczyna wywo\u0142uje \u015bci\u015ble okre\u015blony skutek. \u0141api\u0105ce wierzy\u0142, \u017ce dok\u0142adne poznanie wszystkich si\u0142 natury pozwoli na uj\u0119cie w\u00a0jednolit\u0105 formu\u0142\u0119 ca\u0142o\u015bci praw \u015bwiata i to tak \u015bci\u015ble, \u017ce wszystko stanie si\u0119 ca\u0142kowicie pewne, a\u00a0przysz\u0142o\u015b\u0107 tak jasna jak przesz\u0142o\u015b\u0107. Ale w takim razie i post\u0119powanie ludzkie jest \u015bci\u015ble okre\u015blone przez prawo przyczynowo\u015bci: ka\u017cdy czyn nasz wyznaczony jest niejako z g\u00f3ry przez zesp\u00f3\u0142 przyczyn od stanu organizmu poczynaj\u0105c a na dzia\u0142aniu \u015brodowiska spo\u0142ecznego ko\u0144cz\u0105c. W praktyce pogl\u0105d taki przeczy\u0142 wszelkiej odpowiedzialno\u015bci cz\u0142owieka i prowadzi\u0142 np. w dziedzinie obyczajowej do usprawiedliwiania zbocze\u0144 seksualnych, do traktowania wszelkich w og\u00f3le przest\u0119pc\u00f3w jako ludzi chorych, do zamiany kary \u015bmierci na osadzanie w zak\u0142adach neuropatycznych [psychuszkach]. Oponenci, broni\u0105cy tezy o wolno\u015bci woli ludzkiej mieli, naukowo bior\u0105c, zadanie wprost beznadziejne, musieli bowiem przeczy\u0107 prawu, kt\u00f3re jak szeroka i d\u0142uga dziedzina nauki, nigdzie nie dopuszcza\u0142o wyj\u0105tk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Cios, zadany determinizmowi wyszed\u0142 z nauki, kt\u00f3ra przez kilka wiek\u00f3w stanowi\u0142a najmocniejsze jego oparcie: z fizyki. Przy analizie zjawisk wewn\u0105trz atomu okaza\u0142o si\u0119, \u017ce zasada przyczynowo\u015bci jest na tym terenie niesprawdzalna i to nie wskutek niedok\u0142adno\u015bci naszych przyrz\u0105d\u00f3w badawczych, lecz niesprawdzalna zasadniczo i wobec tego bez warto\u015bci naukowej. Jedyne co mo\u017cna \u015bci\u015ble okre\u015bli\u0107 w dziedzinie tzw. fizyki kwantowej to prawdopodobie\u0144stwo, uj\u0119te statystycznie; by\u0107 mo\u017ce, i\u017c wszystkie w og\u00f3le prawa fizyki maj\u0105 ten statystyczny charakter. A prawdopodobie\u0144stwo jest przeciwie\u0144stwem konieczno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
W obliczu takich wynik\u00f3w wiedzy przyrodniczej, determini\u015bci psychologiczni przestali by\u0107 stron\u0105 atakuj\u0105c\u0105, przeciwnie, ci\u0105\u017cy na nich obowi\u0105zek dowodzenia – zaiste beznadziejnego – \u017ce wbrew prawom \u015bwiata fizycznego, jedna jedyna dziedzina czyn\u00f3w ludzkich ulega prawu przyczynowo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n
Jan Mosdorf<\/strong><\/p>\n\n\n\n B\u0119d\u0119 szczery. Nie od razu – ja przynajmniej – doszed\u0142em do tego stanowiska, a i dzi\u015b, s\u0105dz\u0119, z\u00a0katolickiego punktu widzenia mo\u017cna mi niejedno zarzuci\u0107. (…) Zacz\u0105\u0142em podchodzi\u0107 do katolicyzmu od strony socjologicznej, od jego warto\u015bci spo\u0142ecznej, traktowa\u0142em go utylitarnie, nie w wulgarnym, oczywi\u015bcie znaczeniu tego s\u0142owa, polegaj\u0105cym na korzy\u015bci sojuszu z klerem, ale w tym […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":12204,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[41,43],"tags":[],"class_list":["post-12203","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia-i-idea","category-okres-miedzywojenny-i-okupacja"],"yoast_head":"\n
<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"