REKLAMA / Advertisement

Reklama /Advertisement

Skorek: Przedstawiciele krakowskiej szkoły ekonomicznej wobec przerostów etatyzmu

372

Poddając analizie ustroje gospodarcze świata, z pewnością możemy stwierdzić, że nie istnieją czyste ustroje liberalne lub etatystyczne. Różne państwa posiadają różne stosunki między gospodarstwem państwowym a prywatnym. Proporcja ta zmienia się również w czasie. Możemy sobie wyobrazić to zjawisko jako ekonomiczną sinusoidę Krzyżanowskiego, gdzie po okresie wolności gospodarczej przychodzi czas interwencji państwowej. Rozważając przyszłą politykę gospodarczą Polski, należy mieć na uwadze poglądy, jakie reprezentowali najwięksi zwolennicy gospodarki wolnorynkowej wśród ekonomistów dwudziestolecia międzywojennego, czyli przedstawiciele krakowskiej szkoły ekonomicznej.

Szkoła krakowska była zróżnicowana pod względem metodologicznym. Duży wpływ na zapatrywania jej przedstawicieli miały: szkoła historyczna[1], austriacka[2] oraz neoklasyczna[3]. Ekonomistów związanych z tą szkołą łączyła antyetatystyczna ideologia liberalizmu gospodarczego[4].

REKLAMA

REKLAMA / Advertisement

Pod względem teoretycznym największe różnice wewnątrz szkoły były spowodowane stosunkiem do szkoły historycznej oraz stosunkiem do obozu narodowej demokracji. W 1921 r. powstało Towarzystwo Ekonomiczne w Krakowie. Można tę organizację uznać za forum działalności odczytowej, badawczej i wydawniczej szkoły krakowskiej[5].

Za arcymistrza i ojca krakowskiej szkoły ekonomicznej należy z pewnością uznać W. A. Czerkawskiego, zaś najznakomitszymi kontynuatorami jego dzieła byli: A. A. Krzyżanowski oraz R. F. Rybarski. Najbardziej znani współpracownicy Krzyżanowskiego to: A. Z. Heydel oraz F. Zweig. Do młodszego pokolenia szkoły można zaliczyć: J. Libickiego, A. Zaubermana, W. Hagemajera oraz M. Breita[6].

REKLAMA / Advertisement

Dla lepszego zrozumienia poglądów wyżej wymienionych ekonomistów, warto zapoznać się z ich sylwetkami podanymi chronologicznie.

W. Czerkawski (1867–1913) – w 1983 r. habilitował się na Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1907 r. uzyskał tytuł profesora zwyczajnego ekonomii politycznej i statystyki. Wraz z prof. M. Rostworowskim założył w Krakowie Polską Szkołę Nauk Politycznych, w której był jednym z wykładowców.

Jako teoretyk ekonomii został uznany za zwolennika wiedeńskiej szkoły psychologicznej. Współpracował z jezuickim czasopismem „Przegląd Współczesny”. Na łamach tej gazety najczęściej poruszał zagadnienia z zakresu kwestii żydowskiej, militariów, katolicyzmu społecznego, historiozofii i polityki, a także spraw lokalnych Galicji i Austro-Węgier. Przynależał do chrześcijańskiej demokracji i był współtwórcą Polskiego Centrum Ludowego (jezuici byli w tamtym czasie sceptycznie nastawieni do obozu narodowego, co tłumaczy brak związków Czerkawskiego z narodową demokracją)[7]. Jego dwie najważniejsze prace to: Teoria czystego dochodu z ziemi (1893) oraz Wielkie gospodarstwa i ich znaczenie (1896). W oparciu o psychologiczną teorię użyteczności krańcowej starał się wyjaśnić istnienie renty gruntowej oraz wielkiej własności[8].

Następnym przedstawicielem tej szkoły był A. A. Krzyżanowski (1873–1963) – prawnik i ekonomista. W latach 1896–1914 pracował w Wyższej Szkole Handlowej, następnie uzyskał habilitację na Wydziale Prawa UJ w zakresie ekonomii (1908). Zwieńczeniem jego kariery naukowej było uzyskanie stopnia profesora zwyczajnego (1916). Popularyzator liberalizmu i krytyk etatyzmu. Został on następcą Czerkawskiego na Katedrze Ekonomii Politycznej[9].

Prace teoretyczne Krzyżanowskiego nawiązywały do szkoły austriackiej, angielskiego neoklasycyzmu oraz poglądów J. S. Milla. Można go zaliczyć w poczet polskich neomaltuzjanistów – sądził, że ograniczenie przyrostu naturalnego może rozwiązać problem ubóstwa[10]. Zainteresowania Krzyżanowskiego obejmują szereg różnych dziedzin, takich jak: metodologia i teoria ekonomii politycznej, historia, socjologia i etyka polityki gospodarczej[11]. Krzyżanowski uważał, że liberalizm odpowiada duchowej naturze, moralności człowieka. Zalety własności prywatnej wiąże głównie z pozytywnym poczuciem własności i wolności. Liberalizm w ujęciu Krzyżanowskiego jest ustrojem nie tylko etycznie najwyższym, ale i najtańszym. Kwestionował on twórczą moc nakazów administracyjnych, natomiast wierzył w dobroczynne skutki dobrowolnego działania oraz w to, iż wzrost dobrobytu, racjonalizmu i moralności jest ze sobą sprzężony[12].

Główne przyczyny zubożenia – wskazywane przez Krzyżanowskiego – to biurokratyzm etatyzmu oraz fiskalizm. Przerost administracji skutkuje powszechnym marnotrawstwem grosza publicznego, upadkiem moralności i nadmiernym przyrostem naturalnym. Ponadto biurokracja rządowa ogranicza prywatną inicjatywę, przejmując kierownictwo nad życiem gospodarczym. Krzyżanowski twierdził, że etatyzm posiada, co prawda, pewne zalety, lecz aby mogły one zaistnieć, konieczny jest wysoki rozwój moralny społeczeństwa oraz sprawny aparat administracyjny. Ułomność człowieka wskazuje jednak na to, że te warunki są wyjątkowo ciężkie do spełnienia[13].

R. F. Rybarski (1887–1942) – ekonomista, historyk gospodarczy, poseł do Sejmu RP, ważny polityk endecki, profesor UJ, Politechniki Warszawskiej i Uniwersytetu Warszawskiego[14]. Współpracował z następującymi gazetami: „Myśl Narodowa”, „Polityka Narodowa”, „Warszawski Dziennik Narodowy” i „Kurier Poznański”, „Gazeta Warszawska”[15]. Był twórcą statutu banku emisyjnego[16]. Jako poseł zawsze stawał w obronie demokracji parlamentarnej, krytykował bezprogramowość sanacji oraz łamanie przez nią prawa. Sprzeciwiał się „zgniłemu liberalizmowi” i popierał ideę silnego rządu[17]. Profesor Rybarski zmarł w Oświęcimiu w 1942 r. – istnieją różne wersje dokładnej daty i okoliczności jego śmierci[18].

REKLAMA / Advertisement

Postulował oszczędność[19], poszanowanie prawa[20], trzymanie pieniędzy w polskich bankach[21], był przeciwnikiem nadmiernej, niezdrowej konsumpcji[22]. Uważał, że budżet powinien być zrównoważony, co musi poprzedzać utworzenie nowej waluty – złotego[23]. Przestrzegał przed kreacją pieniądza, która jest przyczyną drożyzny i inflacji[24]. Zbyt wysokie podatki – jego zdaniem – doprowadzają do obniżenia siły nabywczej ludności. W celu przeciwdziałania zniżce siły nabywczej konieczna jest redukcja etatyzmu i interwencji[25]. Można go uznać za zwolennika gospodarstwa narodowego, czyli ideologii, według której jednostka powinna się podporządkować interesom narodu.

Polityka narodowa powinna dążyć do dobrobytu ludności i potęgi politycznej państwa[26]. Wyróżniał trzy główne funkcje państwa: represyjną (stosowanie prawa; ochrona słabszych przed represjami), uzupełniającą (budowa fabryk wojskowych) i kierowniczą, polegającą na nakreśleniu ram prawnych działalności gospodarczej. Postulował ograniczenie bezpośredniej działalności państwa. Za podstawową instytucję społeczną uważał własność prywatną[27].

A. Z. Heydel (1893–1941) – współcześnie jeden z najbardziej rozpoznawalnych ekonomistów szkoły krakowskiej, głównie za sprawą reedycji online części prac na stronie Instytutu Misesa. W 1921 r. zaczął pracować na Uniwersytecie Jagiellońskim, a w 1925 r. habilitował się pracą „Podstawowe zagadnienia metodologiczne ekonomii”. W 1927 r. zdobył stanowisko w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświaty Publicznej, jednak odszedł z administracji, by zostać dyrektorem prywatnej szkoły handlowej dla kobiet. Współpracował z Obozem Wielkiej Polski. W tym samym czasie pracował na UJ, gdzie został profesorem 1929 r. Został aresztowany 6 XI 1939 przez Niemców w ramach „Sonderaktion Krakau” (akcja specjalna Kraków) i wraz z innymi profesorami umieszczony w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen[28], 8 II 1940 został stamtąd zwolniony i podjął pracę konspiracyjną, za co osadzono go w więzieniu w Skarżysku. Komendant placu, pułkownik von Heydel, zorientowawszy się w niemieckich korzeniach profesora, zaproponował mu podpisanie volkslisty. Profesor odpowiedział: „Niestety, nie mogę tego zrobić, gdyż nic nie łączy mnie z narodem niemieckim”. Ostatecznie został przeniesiony do Oświęcimia, gdzie zmarł – według urzędowego oświadczenia (14 III 1941) – na „niewydolność serca”[29].

A. Heydel w swoich pracach poświęcał wiele miejsca kwestiom metodologicznym. Pozostawał pod dużym wpływem H. Mayera. Broniąc gospodarczego liberalizmu twierdził, że uspołecznienie środków produkcji jest nieetyczne. Przekonywał, że kapitalizm wykazuje niesłychaną żywotność i innowacyjność, w przeciwieństwie do socjalizmu – ustroju zastojowego[30].

Konsekwentnie i dobitnie sprzeciwiał się etatyzmowi i interwencjonizmowi, o czym świadczy chociażby broszura Czy i jak wprowadzać liberalizm ekonomiczny?. Najlepiej świadczą o tym następujące cytaty: „Obowiązkiem każdego, kto ma oczy otwarte, staje się zwalczanie dwóch hamulców, dwóch zapór na drodze naszego rozwoju, jakimi są: etatyzm i interwencjonizm państwowy”[31]. „Ta suma[32] wyrwana jest z gospodarki prywatnej i skierowana ku pracy nierentownej”[33].

F. Zweig (1896–1988) – ekonomista i socjolog stosunków pracy, aktywny członek Krakowskiego Towarzystwa Ekonomicznego, wykładowca akademicki na Uniwersytecie Jagiellońskim. Młodszy współpracownik Krzyżanowskiego. Współpracował z „Czasem”, „Czasopismem Prawniczym i Ekonomicznym”, „Przeglądem Współczesnym”. Po wybuchu II wojny światowej wyjechał do Wielkiej Brytanii, gdzie kontynuował działalność naukową[34].

Można go uznać za reprezentanta polskiego neoliberalizmu. W swoim dziele „Zmierzch czy odrodzenie liberalizmu” pisał: „[…] neoliberalizm jest programem demokracji własności”[35]. Postulował „upowszechnienie” własności, likwidację dominacji monopoli oraz parcelację wielkiej własności obszarniczej. Przeciwstawiał się korporacjonizmowi i militaryzacji gospodarki. Zweig pragnął, by państwo stało na straży drobnej własności, chroniąc przed monopolizacją[36]. Wierzył, że postęp doprowadzi do nowej ery, gdzie zatriumfują małe przedsiębiorstwa, o czym świadczy cytat: „Warsztat rzemieślniczy, posługujący się prądem elektrycznym, może bez wielkiego kapitału stałego produkować na poziomie technicznie wysoko stojącym, wytrzymującym konkurencję z wielką fabryką pracującą olbrzymimi maszynami”[37]. Ciekawostką jest, że Zweig nie rozumiał, jak Haydel i Rybarski mogą łączyć nacjonalizm z liberalizmem gospodarczym – dla niego były to sprzeczności. J. Chodorowski tłumaczy to „innym typem umysłowości” uczonych[38].

Biorąc pod uwagę poglądy szkoły krakowskiej możemy zauważyć, że była ona wyjątkowo negatywnie nastawiona w stosunku do interwencjonizmu oraz etatyzmu. Przedstawiciele szkoły przedstawiali szereg argumentów prowolnościowych, które według S. Czai możemy zgrupować w trzech głównych kategoriach[39]:

1. Argumenty natury politycznej – rozwój etatyzmu ogranicza wolność jednostki, co może skutkować narodzinami totalitaryzmu.
2. Argumenty natury moralnej – nadmierna działalność państwa skutkuje wzrostem przestępczości, wynikającym z poczucia niesprawiedliwości prawa i braku aprobaty społecznej. Ponadto zbyt duża liczba urzędników deprawuje rządzących, jest korupcjogenna.
3. Argumenty natury ekonomicznej – poziom rentowności przedsiębiorstw państwowych jest z reguły niższy; wynika to często z ułomności natury ludzkiej.

Karol Skorek

Karol Skorek – prezes Zarządu Stowarzyszenia Przedsiębiorców i Rolników SWOJAK, propagator patriotyzmu konsumenckiego i przedwojennej teorii ekonomii

———–
Przypisy:

[1] Zob. T. Kowalik, Historia ekonomii w Polsce 1864-1950, Wrocław 1992, s. 151.
[2] Zob. tamże, s. 158.
[3] Zob. L. Guzicki, S. Żurawicki, Historia polskiej myśli społeczno-ekonomicznej 1914–1945, Warszawa 1974, s. 73.
[4] Zob. T. Kowalik, Historia ekonomii w Polsce 1864-1950, s. 151.
[5] Zob. J. Dolat, Szkoła Krakowska (1918–1939) [online], [dostęp: 7 V 2012], dostępny w Internecie:
<upr.org.pl>.
[6] Zob. T. Kowalik, Historia ekonomii w Polsce 1864-1950, s. 161.
[7] Zob. J. Chodorowski, Roman Rybarski (1887–1942). Z historii polskiej myśli ekonomicznej i prawnoustrojowej pierwszej
połowy XX wieku, Wrocław 1997, s. 51–55.
[8] Zob. J. Górski, T. Kowalik, W. Sierpiński, Historia powszechnej myśli ekonomicznej 1870–1950, Warszawa 1967, s. 451.
[9] Zob. Adam Krzyżanowski 1873–1963 [online], [dostęp: 7 V 2012], dostępny w Internecie:
<polskietradycje.pl>.
[10] Zob. J. Górski, T. Kowalik, W. Sierpiński, Historia powszechnej myśli ekonomicznej 1870–1950, s. 451.
[11] L. Guzicki, S. Żurawicki, Historia polskiej myśli społeczno-ekonomicznej 1914–1945, s. 67.
[12] Zob. tamże, s. 68–69.
[13] Zob. tamże, s. 70.
[14] Zob. R. Rybarski, Polityka i gospodarstwo, Wrocław 2004, s. 27.
[15] Zob. J. Chodorowski, Roman Rybarski (1887–1942), s. 19.
[16] Zob. W. Grabski, Dwa lata pracy u podstaw państwowości naszej (1924–1925), Lublin 2004, s. 13.
[17] Zob. R. Rybarski, Roman Rybarski o narodzie ustroju i gospodarce, Warszawa 1997, s. 14.
[18] Zob. tamże, s. 31.
[19] Zob. R. Rybarski, Polityka i gospodarstwo, s. 19.
[20] Zob. tamże, s. 8.
[21] Zob. tamże, s. 6.
[22] Zob. tamże, s. 16.
[23] Zob. A. Lityńska, Roman Rybarski jako ekonomista, w: Krakowscy twórcy polskiej myśli ekonomicznej. Roman Rybarski,
Kraków 1987, s. 36.
[24] Zob. tamże, s. 37.
[25] Zob. tamże, s. 39.
[26] Zob. tamże, s. 41.
[27] Zob. J. Chodorowski, Roman Rybarski (1887–1942), s. 200.
[28] Zob. S. Sękowski, Szermierz wolności – Adam Heydel [online], [dostęp: 7 V 2012], dostępny w Internecie:
<endecja.pl>.
[29] Zob. A. Heydel, Etatyzm po polsku, Warszawa 1981, s. 1–3.
[30] Zob. L. Guzicki, S. Żurawicki, Historia polskiej myśli społeczno-ekonomicznej 1914–1945, s. 80–81.
[31] A. Heydel, Czy i jak wprowadzić liberalizm ekonomiczny?, Kraków 1931, s. 3.
[32] Heydel ma tutaj na myśli sumę zbędnych i nadmiernych przychodów podatkowych.
[33] A. Heydel, Czy i jak wprowadzić liberalizm ekonomiczny?, s. 4.
[34] Ferdynand Zweig – biogram [online], [dostęp: 7 V 2012], dostępny w Internecie:
<http://www.krakowskie.nazwa.pl>.

[35] F. Zweig, Zmierzch czy odrodzenie liberalizmu, Lwów 1938, s. 40–41; cyt. za: L. Guzicki, S. Żurawicki, Historia
polskiej myśli społeczno-ekonomicznej 1914–1945, s. 78.
[36] Zob. L. Guzicki, S. Żurawicki, Historia polskiej myśli społeczno-ekonomicznej 1914–1945, s. 77–78.
[37] F. Zweig, Zmierzch czy odrodzenie liberalizmu, s. 160; cyt. za: T. Kowalik, Historia ekonomii w Polsce 1864-1950, s.
156.
[38] Zob. J. Chodorowski, Roman Rybarski (1887–1942), s. 334.
[39] Zob. S. Czaja, Rozwój polskiej myśli ekonomicznej na przestrzeni wieków, Wrocław 1997, s. 82.

REKLAMA / Advertisement